Григориан календары

(Григориан стиле битенән йүнәлтелде)

Григориан календары — иҫкергән Юлиан календары урынына индерелгән календарь. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Григориан календарында йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Яңы календарь тарихҡа Григориан календары булып инә[6].

Григориан календары
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1 ғинуар 1752[1], 15 октябрь 1582[2], ноябрь 1583[3], 15 октябрь 1582[4], 1648[3], 16 февраль 1682[3], 20 декабрь 1582[3], 14 февраль 1918, 14 сентябрь 1752 һәм 1 март 1753[5]
Хөрмәтенә аталған Григорий XIII[d]
Нигеҙендә эшләнгән Юлиан календары
Алыштырған Юлиан календары
Оҙайлылыҡ 365,2425 тәүлек
Закон йәки теорема формулаһы
Төп көйләүсе текст Inter gravissimas[d]
Commons-logo.svg Григориан календары Викимилектә
2021 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә:
Григориан стилендә 2021
MMXXI
Юлиан стилендә 2020 — 2021 ( 14 ғинуар)
Рим нигеҙләнгән көндән 2773 — 2774 ( 4 майҙан)
Константинополь эраһы 7529 — 7530 ( 14 сентябрҙән)
Йәһүд календары
5781 — 5782

ה'תשפ"א — ה'תשפ"ב

Мосолман календары 1443 — 1444
Боронғо әрмән календары 1470
ԹՎ ՌՆՀ
Ҡытай календары 4717 — 4718
庚子 — 辛丑
белая мышь — белая корова
Эфиопа календары 2013 — 2014
Боронғо һинд календары
- Викрам самват 2077 — 2078
- Шака самват 1943 — 1944
- Кали-юга 5122 — 5123
Иран календары 1399 — 1400

Григориан календарының структураһыҮҙгәртергә

Григориан календары буйынса календарь йылдың уртаса оҙайлығы — 365,2425 көн. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 көн, кәбисә йылы — 366.

 

 
Григориан календарын индереүҙең 400 йыллығына сығарылған 1982 йылдағы көнбайыш герман маркаһы. Маркалағы һүрәт Иоганн Раштың 1586 йылда баҫтырып сығарған китабынан алынған.

Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700-се, 1800-се һәм 1900-се йылдар кәбисә йылдары булмай. Шулай уҡ, 2100 йыл да кәбисә йылы булмай.

  • һаны 400-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә йылы;;
  • һаны 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән башҡа йылдар — кәбисә түгел;
  • һаны 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленгән башҡа йылдар — кәбисә йылы;
  • ҡалған йылдар — кәбисә түгел.

Григориан календарына күсеү түбәндәге үҙгәрештәрҙе күҙ уңында тота:

Григориан календарындағы көн тигеҙләнеш йылы менән сағыштырғанда бер көнлөк хата яҡынса 10 мең йылда (юлианда — яҡынса 128 йыл) туплана[7][8][9].

Григориан календарында аҙнаның теләһә ниндәй ете көнөнән йыл башланырға мөмкин. Дөйөм алғанда, был йылына 2 × 7= 14 календарь варианты бирәҠалып:Шәмбе башланған кәбисә булмаған йыл

АйҙарҮҙгәртергә

Григориан календары буйынса йыл 12 айға бүленә, ул 28 көндән 31 көнгә тиклем дауам итә:

ай Көндәр һаны
1 Ғинуар 31
2 Февраль 28 (29 — кәбисә йылында)
3 Март 31
4 Апрель 30
5 Май 31
6 Июнь 30
7 Июль 31
8 Август 31
9 Сентябрь 30
10 Октябрь 31
11 Ноябрь 30
12 Декабрь 31

Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыу ҡағиҙәһеҮҙгәртергә

 
Ҡул ҡалҡыулыҡтарынан хисаплау. «ҡалҡыулыҡ» — 31 көн, «уйпат урын» — 30 көн (февраль өсөн 28 йәки 29 көн)

Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыуҙың ябай ҡағиҙәһе бар — «төйөн ҡағиҙәһе».

Шулай уҡ «Ап-юн-сен-no» мнемоник ҡағиҙәһе бар. Был һүҙҙең ижектәре 30 көндән торған айҙарҙың исемдәрен күрһәтә; февраль, йылына ҡарап, 28 йәки 29 көн тәшкил итә; ҡалған 7 айҙа 31 көн була. Был мнемоник ҡағиҙәнең уңайлылығы шунда: ҡул төйөндәрен «иҫәпләргә» кәрәкмәй.

Шулай уҡ айҙарҙа көндәр һанын иҫләп ҡалыу өсөн мәктәп әйтеме бар. Инглиз телендә:Thirty days have September, April, June and November. Немец телендәге аналогы: Dreißig Tage hat September, April, Juni und November.

Финляндия Православие сиркәүе Пасханы григориан календары буйынса билдәләй.

Юлиан һәм григориан календарҙарының айырмаһыҮҙгәртергә

 
Римда 1584 йылда Әрмән телендә баҫылған Григориан календары

Григориан календары индерелгән мәлдә уның юлиан календары менән айырмаһы 10 көн тәшкил итә. Әммә был айырма кәбисә йылдарҙың төрлө һаны арҡаһында арта. 1900 йылдың 1 мартынан 2100 йылдың 28 февраленә тиклемге календарҙар араһында айырма 13 көн тәшкил итә.

Юлиан һәм григориан календары даталарының айырмаһы григориан календарының датаһы юлиан календарының ошо уҡ датаһына тиклем нисә көн үтеүен билдәләй:

Айырма, көндәр Осор (юлиан календары буйынса) Осор (григориан календары буйынса)
10 5 октябрь 1582 — 18 февраль 1700 15 октябрь 1582 — 28 февраль 1700
11 19 февраль 1700 — 17 февраль 1800 1 март 1700 — 28 февраль 1800
12 18 февраль 1800 — 16 февраль 1900 1 март 1800 — 28 февраль 1900
13 17 февраль 1900 — 15 февраль 2100 1 март 1900 — 28 февраля 2100
14 16 февраль 2100 — 14 февраль 2200 1 март 2100 — 28 февраль 2200
15 15 февраль 2200 — 13 февраль 2300 1 март 2200 — 28 февраль 2300
16 14 февраль 2300 — 12 февраль 2500 1 март 2300 — 28 февраль 2500

1582 йылдың 5 (15) октябренә тиклемге юлиан даталарын григориан календары даталарына әйләндерергә мөмкин, әммә ғәҙәттә был эшләнмәй. Ғәҙәттә, яңы календарҙы индереү даталары — юлиан календары, ә унан һуңғылары григориан календары буйынса бирелә. Григориан календарын шунда уҡ ҡабул итмәгән илдәрҙә йыш ҡына 1582 йылдың 5 (15) октябренән алып ике дата күрһәтелә: ваҡиға булған мәлдә — иҫке юлиан стиле буйынса һәм йәйәләр эсендә яңыса григориан стиле күрһәтелә. : Мәҫәлән: «Пушкин Александр Сергеевич (26 май [6] июнь 1799, Мәскәү, 29 ғинуар [10 февраль] 1837, Санкт-Петербург), урыҫ яҙыусыһы, яңы рус әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы»[10].

ТарихыҮҙгәртергә

Григориан календарына күсеү өсөн тәүшарттарҮҙгәртергә

Григориан календары тропик йылға ярайһы уҡ теүәл яҡынлашыу мөмкинлеген бирә. Яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып көн тигеҙләнеше көнөнөң юлиан календарына ҡарата әкренләп үҙгәреүе тора, уға ярашлы Пасханың датаһы һәм пасха тулы һәм астрономик айҙарҙың килешмәүсәнлеге билдәләнә. 325 йылдан көн тигеҙләнеше датаһы 21 марттан 11 мартҡа тиклем шыла, һәм тап ошо яңы календарь индереү өсөн сәбәп була. Был алмашыныу икенсе мең йыллыҡ башында уҡ һиҙелә, һәм календарҙы төҙәтеү кәрәклеге килеп тыуа, сөнки Пасха көнөн дөрөҫ иҫәпләмәү етди гонаһ тип һанала. Тридент Советы (1545—1563) папаға тейешле үҙгәрештәр индерергә ҡуша[11].

Григорий XIII тиклем папалар Павел III һәм Пий IV проектты тормошҡа ашырырға тырышалар, әммә уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Реформаны Грегорий XIII ҡушыуы буйынса рим астрономы Алойсий Лилиус, ә уның вафатынан һуң (1576) Христофор Клавий башҡара. Уларҙың эштәренең һөҙөмтәһе Мондрагон виллаһында понтифик ҡултамғаһы ҡуйылған папа буллаһында яҙыла һәм Inter gravissimas («Иң мөһимдәр араһында») беренсе юлы исеме менән атала[12].

1582 йылдағы календарь реформаһы баштан уҡ католик ғалимдар араһында ла күмәк протест һәм ҡаты бәхәстәр тыуҙыра..Көнбайыш Европаның бөтә университеттары ла тиерлек реформаға ҡәтғи ҡаршы була һәм григориан календары бер ниндәй нигеҙһеҙ «юлиан календарының боҙолоуын» кәүҙәләндерә, тип белдерә. Әйткәндәй, айырыуса Париж һәм Вена университеттары ҡәтғи ҡаршы булалар. Ул замандың күп кенә алдынғы ғалимдары ла проектты ҡырҡа тәнҡитләй. Рим Папаһы Григорий XIII реформаға ҡаршы сығыусыларға сиркәүҙән ҡыуыу менән янарға мәжбүр була.[13].

  1. яңы календарь ҡабул итеү мәлендә ағымдағы датаны 10 көнгә шылдыра һәм тупланған хаталарҙы төҙәтә;
  2. яңы календарҙа яңы, теүәлерәк, кәбисә йылы барлыҡҡа килә— кәбисә йылы тураһындағы ҡағиҙә эшләй башлай, йәғни 366 көн, әгәр:
    • йыл һаны 400-гә бүленә (1600, 2000, 2400);
    • ҡалған йылдар — йыл һаны 4-кә бүленә һәм 100-гә бүленмәй (… 1892, 1896, 1904, 1908 …);
  3. христиан Пасхаһын иҫәпләү ҡағиҙәләре үҙгәртелә[14].

Юлиан һәм григориан календарҙары даталары араһындағы айырма һәр 400 йылға өс тәүлеккә арта.

Ҡайһы бер илдәрҙә Григориан стиле менән рәттән милли календарҙар ҡулланыла: Израиль (йәһүд календары), Һиндостан (Берҙәм Һиндостан милли календары), Бангладеш (бенгал календары).

Илдәрҙең григориан календарына күсеү датаһыҮҙгәртергә

Дәүләттәр юлиан һәм башҡа календарҙарҙан Григориан календарына төрлө ваытта күсәләр[15]:

Юлиан календарының

аҙаҡҡы көнө
Григориан календарының

беренсе көнө
Дәүләттәр һәм территориялар
4 октябрь 1582 15 октябрь 1582 Испания, Португалия, Италия, Речь Посполитая (федератив дәүләт: Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Польша короллеге) (Литва губернаһы юлиан календарына 1800 йылдың 1 (11) ғинуарында әйләне ҡайта һәм 1815—1915 йылдарҙа Рәсәй империяһы составында документтарҙа ике календарь ҙа ҡулланыла)
9 декабрь 1582 20 декабрь 1582 Франция, Лотарингия (юлиан календарына 1735 йылда әйләнеп ҡайта һәм ҡабаттан григориан календарына 1760 йылың 28 февралендә күсә)
14 декабрь 1582 25 декабрь 1582 Люксембург, Республика Соединённых провинций
21 декабрь 1582 1 ғинуар 1583 Фландрия, Голландия, Брабант, Бельгия[16], Зеландия графлығы
31 декабрь 1582 11 ғинуар 1583 Ахен
10 февраль 1583 21 февраль 1583 Льеж епископлығы, Гронинген [юлиан календарына 10 (20) ноября 1594 йылдың 10 (20) ноябрендә әйдәнеп ҡайта һәм григориан календарына ҡабаттан 1701 йылдың 12 ғинуарында күсә]
13 февраль 1583 24 февраль 1583 Аугсбург
4 октябрь 1583 15 октябрь 1583 Трир
5 октябрь 1583 16 октябрь 1583 Австрия (Бриксен), Бавария, Зальцбург, Регенсбург, Тироль, Фрайзинг
13 октябрь 1583 24 октябрь 1583 Брайсгау-Верхний Шварцвальд (район)
20 октябрь 1583 31 октябрь 1583 Базель епскоплығы
2 ноябрь 1583 13 ноябрь 1583 Юлих-Берг
3 ноябрь 1583 14 ноябрь 1583 Кёльн
4 ноябрь 1583 15 ноябрь 1583 Вюрцбург
11 ноябрь 1583 22 ноябрь 1583 Майнц
16 ноябрь 1583 27 ноября 1583 Баден-Баден, Страсбург архиепархияһы
17 ноябрь 1583 28 ноябрь 1583 Мюнстер, Клева герцоглығы
14 декабрь 1583 25 декабрь 1583 Штирия герцоглығы
6 ғинуар 1584 17 ғинуар 1584 Австрия (Каринтия), Богемия
11 ғинуар 1584 22 ғинуар 1584 Швейцария (Люцерн, Ури, Швиц, Цуг, Фрайбург, Золотурн кантондары, Невшатель кантонының Ле-Ландерон коммуннаһы)
12 ғинуар 1584 23 ғинуар 1584 Силезия, Лужица
11 февраль 1584 22 февраль 1584 Швейцария (Обвальден, Нидвальден кантондары)
1 июль 1584 12 июль 1584 Вестфалия
3 октябрь 1584 14 октябрь 1584 Моравия
1584 1584 Америкалағы испан колониялары, Швейцария, Тургау, Аппенцелль-Иннерроден, Аппенцелль-Аусерроден кантондары (юлиан календарына 1597 йылда ҡабаттан әйләнеп ҡайта һәм 1798 йылда григориан календарына күсә)]
16 июнь 1585 27 июнь 1585 Падерборн
21 октябрь 1587 1 ноябрь 1587 Венгрия
14 декабрь 1590 25 декабрь 1590 Трансильвания
22 август 1612 2 сентября 1612 Пруссия
13 декабрь 1615 24 декабрь 1615 Пфальц-Нойбург
1617 1617 Курляндия юлиан календарына Рәсәй империяһына ҡушылыу 1796 йылдың 28 ғинуарында (8 февралдә) әйләнеп ҡайта]
1623 1623 Швейцария (Унтерваллис — Вале кантонының бер өлөшө)
1623—1624 1623—1624 Швейцария (Граубюнден кантонының бер өлөшө)
1624 1624 Оснабрюк
15 март 1631 26 март 1631 Хильдесхайм кенәзлеге, епископлығы
28 февраль 1655 11 март 1655 Швейцария (Вале кантоны)
1 февраль 1668 12 февраль 1668 Минден епископлығы
5 февраль 1682 16 февраль 1682 Эльзас, Страсбург
18 февраль 1700 1 март 1700 Дания (шул иҫәптән Норвегия), протестант немец дәүләттәре)
30 июнь 1700 12 июль 1700 Нидерланд (Гелдерланд, Зютфен)
16 ноябрь 1700 28 ноябрь 1700 Исландия
30 ноябрь 1700 12 декабрь 1700 Нидерланд (Оверэйссел, Утрехт)
31 декабрь 1700 12 ғинуар 1701 Швейцария (Цюрих, Берн, Базель, Женева, Невшатель, Шаффхаузен кантондары, Гларус кантонының католик өлөшө), Нидерланд (Фрисландия, Гронинген)
30 апрель 1701 12 май 1701 Нидерланд (Дренте)
1724 1724 Швейцария (Санкт-Галлен ҡалаһы)
2 сентябрь 1752 14 сентябрь 1752 Бөйөк Британия, уның колониялары (шул иҫәптән Төньяҡ Америка североамериканские; Канаданың Яңы Шотландияһы француз колонияһы булараҡ һәм Ирландия григориан календарын 1605 йылдан 1710 йылдың 13 октябренә тиклем ҡуллана.
17 февраль 1753 1 март 1753 Швеция (шул иҫәптән Финляндия)
16 февраль 1760 28 февраль 1760 Лотарингия
22 июнь 1798 4 июль 1798 Швейцария (Гларус кантонының протестант өлөшө)
13 декабрь 1798 25 декабрь 1798 Швейцария (Аппенцелль-Аусерроден кантоны)
1783—1811 1783—1812 Швейцария (Граубюнден кантонының протестант өлөшө: тәүгеләрҙән булып Оберэнгадин һәм Бергель коммуналары, аҙаҡҡылары булып коммуны Ширс һәм Грюш коммуналары күсә)
1863 Камбоджа
6 октябрь 1867 18 октябрь 1867 Аляска (территорияларҙы Рәсәйҙән АҠШ-ҡабиргән көнө; яңы календарға күсеү даталар алмшыныу ваҡытына тура килә, шуға күрә төҙәтмә 11 көн урынына 12 көн тәшкил итә, ә шулай аҙна көндәренең хисап тәртибе боҙола)
1 ғинуар 1873 Япония
1885 Бирма (Мьянма)
1 апрель 1889 Сиам (Таиланд) (Бангкок нигеҙләнгән ваҡыттан алып һәм 1 апрелдәге йыл башынан; 1913 йылда будда вафатынан йылдар хисабы индерелә; 1941 йылда йыл башы 1 ғинуарға күсерелә)
1889 Лаос
1 ғинуар 1896 Корея
1 ғинуар 1912 Ҡытай Халыҡ Республикаһы (Миньго календары буйынса; граждандар һуғышы арҡаһында күсеү 1929 йылда тамамлана)
14 ноябрь 1912 28 ноябрь 1912 Албания
11 май 1915 25 май 1915 Литва (немец оккупацияһы аҫтында), Латвия (Курляндия -немец оккупацияһы аҫтында)
31 март 1916 14 апрель 1916 Болгария
15 февраль 1917 1 март 1917 Төркиә (румий календары һаҡланып ҡала, айырмаһы 564 йыл)
22 август 1917 5 сентябрь 1917 Латвия (Лифляндия — немец оккупацияһы аҫтында)
31 ғинуар 1918 14 февраль 1918 РСФСР, Эстония
15 февраль 1918 1 март 1918 Украина (Украин халыҡ республикаһы)
17 апрель 1918 1 май 1918 Кавказ аръяғы демократик федератив республика (Грузия, Әзербайжан һәм Әрмәнстан
14 ғинуар 1919 28 ғинуар 1919 Югославия
31 март 1919 14 апрель 1919 Румыния
15 февраль 1923 1 март 1923 Греция
1 ғинуар 1926 Төркиә[13] (румий календары буйынса йыл хисабынан григориан календарына күсеү)
17 сентябрь 1928 1 октябрь 1928 Мысыр
1949 Ҡытай Халыҡ Республикаһы (Миньго календары буйынса йыл хисабынан григориан календарына күсеү; Тайваньда Миньго календары һаҡланып ҡала)[16]
1 октябрь 2016 Сәғүд Ғәрәбстаны

Күсеү тарихыҮҙгәртергә

 
Григориан календарын индереү. Римдағы Изге Петр соборында рим папаһы Григорий XIII ҡәберендәге барельеф
 
Уильям Хогарттың «Ҡайтарығыҙ беҙҙең ун бер көнөбөҙҙө!» картинаһы, 1755
 
Рәсәйҙә 1918 йылдың 26ғинуарында григориан календарын индереү тураһындағы Декрет
 
1919 йылдың 25 июнендә Харьков ҡалаһының «аҡ» гарнизоны буйынса бойороҡ: григориан календарын бөтөрөү һәм юлиан календарына күсеүгә бәйле иртәгәге көндө 13 июнь көн итеп һанарға
 
Рәсми рәүештә календарҙың донъяның төрлө илдәрендә ҡулланыла. (Дини өлкәлә башҡа календарҙар ҡабул итеүе мөмкин)      Григориан календаре      Григориан календаре, әммә башҡа эра буйынса      Башҡа календарҙар      Григориан һәм милли календарҙарҙы параллель рәүештә ҡулланыу

1582 йылда Григориан календарына Испания, Португалия (Испания провинцияһы булараҡ), Италия, Польша-Литва Содружествоһы (Бөйөк Литва һәм Польша герцоглығы), Франция, Лотарингия.

1583 йыл аҙағына уларға Голландия, Бельгия, Брабант, Фландрия, Льеж, Аугсбург, Трир, Бавария, Зальцбург, Регенсбург, Австрия һәм Тироль өлөштәре ҡушыла. Ҡыҙыҡлы факт та күҙәтелә. Мәҫәлән, Бельгияла һәм Голландияла 1583 йылдың 1 ғинуары 1582 йылдың 21 декабренән һуң килә, һәм бөтә халыҡ шул йылда Раштыуа байрамын үткәрмәй ҡала[16].

1583 йылда Григорий XIII Константинополь патриархы Иремия II-гә яңы календарға күсеү тәҡдиме менән илселек ебәрә. 1583 йыл аҙағында Константинополь советында тәҡдим Пасха байрамының ҡануни ҡағиҙәләренә тап килмәй тип кире ҡағыла, ә яңы календарға эйәреүселәргә анафема иғлан ителә[17].

1584 йылда Австрия григориан календарына күсеүҙе тамамлай, Швейцария күсә башлай (Люцерн, Ури, Швиз, Зуг, Фрайбург, Солотурн кантондары), Силезия, Вестфалия һәм Америкалағы испан колониялары. XVI быуатта Швейцарияның католик өлөшө григориан календарына күсә, протестант кантондары 1753 йылда, ә һуңғыһы — Грисон 1811 йылда.

Ҡайһы бер осраҡтарҙа григориан календарына күсеү етди сыуалыштар менән оҙатыла. Мәҫәлән, 1584 йылда Польша короле Стефан Батори Ригала яңы календарь индергәндә, урындағы сауҙагәрҙәр, 10 көнлөк шылыу уларҙың поставкалар срогын боҙа һәм ҙур юғалтыуҙарға килтерә, тип баш күтәрә. Баш күтәреүселәр Рига сиркәүен емерә һәм бер нисә муниципаль хеҙмәткәрҙе үлтерә. «Календарь сыуалыштарын» 1589 йылдың йәйендә генә баҫтыралар[18].

Григориан календарына күскән ҡайһы бер илдәрҙә юлиан хронологияһы уларҙың башҡа дәүләттәргә ҡушылыуы һөҙөмтәһендә тергеҙелә.

1752 йылдың 2 сентябрендә король Георг II ҡарары менән григориан календарына күскән Бөйөк Британияла датаны 10 көнгә түгел, ә 11 көнгә алға күсерергә тура килә, сөнки континенталь Европала яңы календарь көсөнә ингәндән һуң тотош бер быуат үтә, шулай итеп тағы бер өҫтәмә көн йыйыла[16]. 2 сентябрҙән һуң кинәт 14 сентябрь тыуа.

Подданныйҙар уларҙы олоғайтҡан ҡарар менән ҡәнәғәт булмайҙар. Илдә «Ун бер көнөбөҙҙө кире ҡайтарығыҙ!» лозунгыһы аҫтында протест акциялары күҙәтелә. Уильям Хогарттың «Һайлауҙар» серияһының бер гравюраһында тап ошо хәл күрһәтелә. Ҡайһы берҙә кеше ғүмерен өҙгән сыуалыштар булып ала, мәҫәлән, Бристоль ҡалаһында[16].

Яңы календарҙы индереү һалым йыйыусылар өсөн дә етди финанс эҙемтәләргә килтерә. 1753 йылда, григориан календарының беренсе тулы йылында, банкирҙар һалым түләүҙән баш тарта, сөнки улар өсөн элекке дата ғәҙәти була һәм улар 11 көн алдан һалым түләргә ризалашмайҙар. Һөҙөмтәлә финанс йылы Бөйөк Британияла 6 апрелдә генә башлана. Был дата 250 йыл элек булған ҙур үҙгәрештәрҙең символы булараҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған[16].

Швецияла 1700 йылдан алып 1740 йылға тиклем кәбисә көндәрен бөтөрөргә ҡарар итәләр. 1700 йылда беренсе кәбисә көнө бөтөрөлә. Һуңынан һуғыш башлана,һәм күсеү онотола. Шулай итеп, ил үҙенең швед календары буйынса йәшәй. 1711 йылда Карл XII быны урынһыҙ тип таный, һәм иҫке стилгә кире ҡайтырға һәм февраль айында 2 көн өҫтәргә ҡарар итә. Шуға күрә Швецила 1712 йылда февралдә 30 көн булы. 1753 йылда ғына яңы стиль индерелә. Шул уҡ ваҡытта 17 февралдән һуң кинәт 1 март барлыҡҡа килә.

Аляскалағы григориан календарына күсеү ғәҙәти булмаған, сөнки унда датаны үҙгәртеү датаны үҙгәртеү линияһын күсереү менән бергә алып барылған. Шуға күрә, 1867 йылдың 6 октябре йомаһынан һуң тағы ла бер йома барлыҡҡа килә — яңы стиль буйынса 1867 йылдың 18 октябрендә.

1872 йылда традицион лунисоларҙан григориан календарына күсеү тураһында ҡарарҙы Япония ҡабул итә, шуға күрә икенсе көндө,бишенсе Мэйдзи йылы ун икенсе айының 2 көнөнән һуң 1873 йылдың 1 ғинуары тура килә, һөҙөмтәлә Япония календары көнбайыштың эре державалары календарына (Рәсәйҙән тыш) тап килтерелә. Шуға ҡарамаҫтан, рәсми документтар бер үк ваҡытта нэнго системаһын ҡулланыуын дауам итә.

Корея григориан календарын 1896 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, уны ҡабул итеүҙә Ю Кил-чун әүҙемлек күрһәтә. әүҙем ҡатнашты Ю Кил-чеунг[19]. Ҡабул ителгән календарь буйынса айҙар һаны билдәләнһә лә, 1895—1897 йылдарҙа Чосон династияһының беренсе йылындағы йылдар һанының иҫкесә һаналыуы дауам итә. 1896 йыл буйынса Григориан календары Чосондың 1392 йылына тап килә[20]. 1897 һәм 1910 йылдар араһында һәм 1948 йылдан алып 1962 йылға тиклем корея календаре дәүеренең башы ҡулланыла.1910 һәм 1945 йылдар араһында, Корея япон хакимлығы аҫтында булғанда, япон хронологияһы ҡулланыла. 1945 йылдан 1961 йылға тиклем Көньяҡ Кореяла григориан календары б.б.т. 2333 йылда Кочосон дәүләтенә нигеҙ һалынған хронология менән берләштерелә. Төньяҡ Кореяла 1997 йылдың 8 июленән яңы «Чучхе хронологияһы» ҡабул ителә, уның башы — 1912 йыл — Ким Ир Сендың тыуған йылы.

Ҡытай Республикаһы григориан календарын рәсми рәүештә 1912 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, әммә континенталь Ҡытай хәрби диктатура осоронда төрлө календарҙар ҡулланыла. 1928 йылдың октябрендә Гоминьдан хакимлығы осоронда Милли хөкүмәт григориан календарын 1929 йылдың 1 ғинуарынан ҡулланырға ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, айҙарҙы нумерациялауҙа ҡытай традицияһы һаҡланып ҡалған, ә хронологияның башланыуы Ҡытай Республикаһын иғлан итеүҙең беренсе йылы — 1912 йыл тип билдәләнгән. Был система үҙен Ҡытай Республикаһының вариҫы тип һанаған Тайваньда әле лә ҡулланыла.1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң ҡытай материгы григориан календарын ҡулланыуын дауам итә, әммә элекке хөкүмәт индергән нумерация һәм йылдар хисабы бөтөрөлә һәм, СССР-ҙа һәм көнбайыш илдәрендәге кеүек, Христос раштыуаһынан йылдар хисабы ҡабул ителә.

Рәсәйҙә совет власы контроле аҫтында булған территорияла григориан календары Халыҡ Комиссарҙары Советының 1918 йылдың 26 ғинуарындағы указы менән индерелә, уның буйынса 1918 йылдың 31 ғинуарынан һуң 14 февраль барлыҡҡа килә. Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатылғандан һуң барлыҡҡа килгән башҡа дәүләт берекмәләре контроле аҫтында булған элекке Рәсәй империяһы территорияларында яңы стиль рәсми рәүештә индерелгән даталар төрлөсә була. Мәҫәлән, Ваҡытлыса Себер хөкүмәте яңы стилде 1918 йылдың 31 авгусында үҙенең декретына ярашлы индерә һәм 1 октябрь көнөн 14 октябрь тип иғлан итә[21]. Ә Рәсәй Көньяҡҡа большевиктар власы иғлан ителгәнгә тиклем иҫке стиль буйынса йәшәйҙәр

Шулай итеп, бер нисә илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, 1900 йылғы календарҙа 29 февраль була.

Григориан календарға һуңғыларҙан булып Греция 1923 йылда[22], Төркиә 1926 йылда һәм Мысыр 1928 йылда күсәләр[16]. Башҡа ғәрәп илдәре граждандар тормошонда григориан календарына күсә, иң аҙаҡҡыһы булып Сәғүд Ғәрәбстаны күсә (2016)[23].

Григориан календарында әлегә тиклем Эфиопия (был илдә эфиоп календары ҡулланыла)[16], Иран һәм Афғанстан (иран календары), Непал (непал календары) күсмәгән.

1923 йылдан алып урындағы православие сиркәүҙәренең күпселеге, Рус, Иерусалим, Грузин, Серб һәм Афон сиркәүҙәренән тыш, григориан календарына оҡшаш һәм уның менән 2800 йылға тиклем тап килгән яңы юлиан календарын ҡабул итә. Шулай уҡ формаль рәүештә был яңылыҡ Мәскәү мәхәлләләренең барыһы тарафынан да тиерлек ҡабул ителһә лә, дөйөм алғанда Сиркәүҙә аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә 8 ноябрҙә үк Патриарх Тихон «сиркәү ҡулланыуына яңы стиль индереүҙе ваҡытлыса кисектереп торорға» бойора. Шулай итеп, Рәс православие сиркәүендә яңы стиль барыһы 24 көн ғәмәлдә була.

Таиландта тай ҡояш календары ҡабул ителгән, ул григориан календары булып тора, әммә башҡа хронология менән. Беҙҙең дәүер хронологияһы һәм милли хронология Ҡытай Республикаһында (Тайвань) (Минго календары), КХДР (Юче календары), Японияла (идаралыҡ девиздары буйынса хронология) параллель рәүештә ҡулланыла..

1948 йылда Мәскәү православие сиркәүҙәре конференцияһында Пасханы, күскән байрамдар кеүек үк, Александр пасхалияһы буйынса (юлиан календары буйынса) иҫәпләргә, ә күсмәй торғандар — урындағы сиркәү календары буйынса хисаплана.

Пролептик календарьҮҙгәртергә

Григориан календар ингәнгә тиклем даталарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған календарь пролептик тип исемләнә. Мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклемге даталарҙы билдәләү өсөн беҙҙең эраға тиклем 45 йылдың 1 ғинуарында индерелгән юлиан календары ҡулланыла[24] — тимәк, унан алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғаларҙың датаһын билдәләү өсөн 1582 йылдың 15 октябрендә григориан календары индерелгәнгә тиклем пролептик григориан календары ҡулланыла, ваҡиғалар даталары григориан календары ҡағиҙәләре буйынса билдәләнә.

Аустерлиц янындағы алышҮҙгәртергә

Григориан һәм юлиан календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендәге хатаға сәбәпсе булған тип иҫәпләнә, был Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә ҙур роль уйнай[25][26].

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә

Юлиан календары

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Berry A. A Short History of AstronomyLondon: John Murray, 1898.
  2. Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac 3rd ed. / под ред. (not translated to ru), (not translated to ru) — 3 — 2013. — С. 598.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Explanatory Supplement to the Ephemeris, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac — С. 414.
  4. Explanatory Supplement to the Ephemeris, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac — С. 416.
  5. När elva dagar försvann // Populär astronomiSverige: 2003. — ISSN 1650-7177
  6. Климишин, 1990, с. 97
  7. Cassidy S. Error in statement of tropical year. (инг.)
  8. Красильников Ю. Солнце, Луна, древние праздники и новомодные теории. Архивная копия от 10 ғинуар 2017 на Wayback Machine
  9. Городецкий М. Л. К вопросу о точности григорианского календаря и лунного цикла // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. —М.: Физматлит, 2010, C. 289—293.
  10. В. С. Непомнящий. Пушкин Александр Сергеевич // Большая советская энциклопедия (3-е издание). — Советская энциклопедия, 1969—1978.
  11. Паннекук А. История астрономии. — Наука, 1966. — С. 237. — 592 с.
  12. Inter GravissimasҠалып:La icon (фр.) (инг.)
  13. 13,0 13,1 Климишин, 1990
  14. Нестеренко Ю. В. Диофантовы приближения, церковные календари и пасхалия // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. — М.: Физматлит, 2010, C. 215—288.
  15. Климишин, 1990, с. 455
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 16,7 Крис Тёрни. Изменчивый календарь // Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло = Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened. — Альпина нон-фикшн. — 240 p. — 3000 экз. — ISBN 978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7.
  17. Е. В. Пчелов, Ю. Э. Шустова. Календарь // Православная энциклопедия.
  18. Всемирная история. Т. 11, С. 100—101. Минск: Литература, 1997.
  19. Peter H. Lee, ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, page 341.
  20. Peter H. Lee, ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, page 382 and page 520, note 13.
  21. Настольный календарь на 1919 год. — Томск, Министерство народного просвещения, 1919. — С. 3.
  22. 'Έθνος', 1 Μαρτίου 1923, σελ. 1: «Το νέον ημερολόγιον». В некоторых источниках приводится дата 23 марта 1924, являющаяся в действительности датой перехода Элладской православной церкви на новоюлианский календарь.
  23. Saudi Arabia adopts the Gregorian calendar
  24. Климишин, 1990, с. 308—318
  25. Lord Robertson Prospects for NATO–Russian relations  (инг.) (.pdf). NATO. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 май 2013. 30 апрель 2013 тикшерелгән.
  26. Chandler, David G. From the Rhine to the Danube // The Campaigns of Napoleon. — New York: Scribner, 1973. — С. 383. — ISBN 0-02-523660-1. (инг.)

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

ҺылтанмаларҮҙгәртергә