Төп менюны асырға
Дания Короллеге
Kongeriget Danmark
Дания гербы Дания
Дания флагы Дания гербы
EU-Denmark.svg
Милли девиз: «Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke (Аллаһ ярҙамы, халыҡ һөйөүе, Данияның көсө)»
Гимн: Дания гимны (тыңларға )
Нигеҙ һалынған VIII быуат
Рәсми телдәр Дат, шулай уҡ гренланд Гренландияла һәм фарер Фарер утрауҙары, көньяҡ Данияла — немец теле.
Баш ҡала Копенгаген
Иң ҙур ҡалалары Копенгаген,
Орхус,
Оденсе
Идара итеү формаһы конституцион монархия
Монарх
Дания Премьер-министры
Маргрете II
Хелле Торнинг-Шмитт
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
130 урын
43 094 [1] км²
1,6
Халыҡ
  • Барыһы (2011)
  • Тығыҙлыҡ
110 урын
5 587 085 кеше
126,4 кеше/км²


Валюта дания кронаһы (DKK, код 208)
Интернет-домен .dk
Телефон коды +45
Сәғәт бүлкәте UTC +1

Дания короллеге (дан. Kongeriget Danmark)  — Европаның төньяғында, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре буйындағы дәүләт, Ютландия ярымутрауында һәм бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Ил атамаһы герман ҡәбиләһе — дандар исеменән килә.

(аудио)
[[:Рәсем:{{{НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА}}}|{{{НАЗВАНИЕ}}}]]
[[Рәсем:{{{НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА}}}|noicon]]
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам

Дания Европа берләшмәһенә инә, ул шулай уҡ Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ны һәм Арктика кәңәшмәһе ойоштороусыларҙың береһе һәм уның ағзаһы.

Географик мәғлүмәтҮҙгәртергә

Дания — скандинав илдәренең иң көньяҡтағыһы, Швециянан көньяҡ-көнбайышта, Норвегиянан көньяҡта. Ер өҫтөнән көньяҡтан Германия менән сиктәш һәм унан төньяҡта урынлашҡан ҙур ғына Ютландия ярымутрауынан тыш тағы ла 409 утрауҙы үҙ эсенә ала. Улар араһында Фюн, Зеландия, Фальстер, Лоллан, Венсюссель-Ти һәм Борнхольм исемлеләре киңерәк билдәле.

Балтик диңгеҙе һәм Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

Дәүләт ҡоролошоҮҙгәртергә

Дания короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Дания Короллеге - Конституцион монархия.

Башҡарма властьҮҙгәртергә

Дания короле (королеваһы) — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты эштән бушатыу хоҡуғына эйә.

Суд власыҮҙгәртергә

Дания короллеге юғары суды.

Закондар сығарыу власыҮҙгәртергә

Фолькетинг — Дания короллегенең юғары закондар сығарыу органы.

Данияныӊ биләмә ҡоролошоҮҙгәртергә

 
Данияныӊ биләмә ҡоролошо
№п/п Регион Майҙан,
км²
Халыҡ[2],
чел. (01. 01. 2013)
Тығыҙлыҡ,
чел./км²
Административ үҙәк Муниципалитеттар һаны
1 Ховедстаден
(Hovedstaden)
2561 1 732 068 676,32 Хиллерёд 29
2 Зеландия
(Sjælland)
7273 816 359 112,25 Сорё 17
3 Төньяҡ Ютландия
(Nordjylland)
7927 580 272 73,20 Ольборг 11
4 Үҙәк Ютландия
(Midtjylland)
13 142 1 272 510 96,83 Виборг 19
5 Көньяҡ Дания
(Syddanmark)
12 191 1 201 419 98,55 Вайле 22
Дөйөм 43 094 5 602 628 130,01 98

Баш ҡалаҮҙгәртергә

Копенгаген урында XII быуатта кескенә генә ауыл була, уны епископ Аскалон төҙөгәндән һуң, 1167 йылда нығытылған пунткка әйләндерә. 1254 йылда Купенан беренсе ҡала өҫтөнлөктәрен ала. 1416 йылда Эрик Померан ҡаланы яулап ала һәм 1433 йылда уны үҙенең резиденцияһы итә.

Графтар һуғышы ваҡытында Копенгаген ҡаты ҡамалышы кисерә, ә 1658-1659 йылдарҙа шведтарға ҡаршы һуғышта ҡыйыулыҡ менән көрәшә.

1807 йылда Копенгаген инглиздәрҙең бомбаға тотоуынан көслө зыян күрә, ә алты йылдан һуң уның янында Копенгаген бәрелеше була.

2011 йылда Копенгаген Monocle британ журналы төҙөгән донъяның иң яҡшы 25 ҡалаһы рейтингында өсөнсө урын алды (беренсе урында – Һельсинки, икенселә – Цюрих).

Данияның баш ҡалаһында йәшәүселәрҙең 37 проценты велосипед менән файҙалана. Әммә Копенгаген хакимиәте әлеге һөҙөмтәнән ҡәнәғәт түгел: улар 2015 йылға тиклем ҡала халҡының 50 процентын велосипедҡа ултыртырға ниәтләй[3].

 
Кристиансборг һарайы - Данияның парламенты - Фолькетинг йорто.

Дания иҡтисадыҮҙгәртергә

 
Lego элементтары The Lego Group менән етештерелә. Штаб-фатир Биллуннда, Дания.

Донъя банкы классификацияһы буйынса Дания - юғары үсешле ил гибрид иҡтисады менән.[4] Бер кешеғә эске тулайым продукт (Һатып алыу мөмкинлеге паритеты нигеҙендә) буйынса 18-се урында.[5][6]

 
Дания сусҡасылыҡ буйынса Европа Берлешмәһендә алдынғы урында .[7]

1945 йылға тиклем һөрөлгән ер булыуына сәбәпле Дания аграр ил булған. 2006 йылда сәнәғәт тармағы иҡтисадтын 25% тәшкил итә, ә ауыл хужалығы өлөшө 2%-ҡа кәмеғән [8] Ҙур ролен ҡорос, металлургия, химия, фармацевтика уйнай. Дания аҙыҡ-түлек һәм энергия буйнса нетто-экспортер. Уныӊ түләү балансы ыңғай [9]

Тәбиғи ресурстары аҙ булыуы сәбәпле Дания иҡтисады кеше потенциалына таяна. Иҡтисадтын һеҙмәтләндереү секторы биҡ ҙур. Минималь эш хаҡы юҡ.

Тәбиғи ресурстары аҙ булыуы булһала Дания үҙене тулыһынса тәбиғи реурстар менән тәьмин итә. Һуӊғы йылдарҙа Төнъяк диӊгеҙенеӊ шельфында, Данияныӊ иҡтисады зонаһында нефть табылды. Данияла нефть шулай уҡ Ютландияныӊ көнсығышында бар. Дания нефтте, тәбиғи газды етештерә. Электр энергия ел һәм биоэнергия аша етештерелә.

Экспорттын төп продукцияһы - машиналар төҙөү, приборҙар һәм йығаҙ, ашамлыҡ.

АҠШ Данияныӊ сауҙа балансыныӊ 5% тәшкил итә. АҠШ Данияға самолёттар, компьютерҙар, машиналар һата. Дания АҠШ-ҡа сәнәғәт йығаҙ, химия сәнәғәте продукцияһы, фармацевтика продукцияһын ебәрә.

Данияла түбән инфляция, банктарҙа түбән процент ставкалар һәм тотороҡло милли валюта. Эшһеҙлек – 5%.

Транспорт яҡтан иӊ күп йөк флот аша ташырыла. Дания донъяныӊ күп илдәр менән бәйләнештә тора. Ауыл хужалығы үҙгәрелә.

Дания брендтар араһында: MYC4, DONG Energy, «Лего», Maersk, Scandlines. Scandlines ойошмаһы Данияны Германия менән, Данияны Швеция менән тоташтырған паромдар хужаһы 2011йылында 167 миллион евро килем күрһәтте. Лонанн утрауҙан Фемарн утрауға тиклем бер кеше үтеү юл хаҡы – 12 евро [10].

Башҡортостан менән бәйләнештәреҮҙгәртергә

Башҡортостан менән Дания араһындағы тышҡы сауҙа әйләнеше 2014 йылда 84,5 миллион доллар тәшкил иткән, шуның 87 проценты (73,5 миллион доллар) — экспортҡа, 13 проценты (11 миллион доллар) импортҡа тура килә[11].

Данияныӊ транспортыҮҙгәртергә

DSB ойошмаһы - Данияныӊ тимер юлында монополист.

S-tog cистемаһыҮҙгәртергә

 
S-tog

Данияныӊ тимер юлдарыныӊ күп өлөшө -S-tog Копенгаген агломерацияһын хеҙмәтләндерә. Агломерацияға Копенгаген, Хиллерёд, Клампенборг, Фредерикссунн, Фарум, Хёе-Тоструп һәм Кёге инә.

S-tog cистемаһы оҙонлоғо - 170 км, 85 станция (1 ер аҫтында). Көн һайын S-tog меӊ кеше ташый. Система DSB ойошмаһы составында. S-tog cистемаһы маршруттары:

КүперҙәрҮҙгәртергә

 
Оло Бельт күпере
 
Эресунн күпере — Эресунн боғаҙы аша Данияны (Зеландия утрауы) һәм Швецияны тоташтырыусы юл. Балтик диңгеҙе.

БайрамдарҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Гренландия һәм Фарер утрауҙарын иҫәпкә алмайынса.
  2. Population by region and time  (инг.). Statistics Denmark (2012-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 2 октябрь 2012 тикшерелгән.
  3. Һаулыҡ өсөн файҙалы 6-03-2012, 01:55 // Йәмғиәт
  4. Country and Lending Groups. World Bank. Accessed on 14 March 2016.
  5. "GDP per capita, PPP (current international $)", World Development Indicators database, World Bank. Database updated on 14 April 2015. Accessed on 22 August 2015.
  6. [1] (selecting all countries, GDP per capita (current US$), , World Bank. Accessed on 22 August 2015.
  7. An Overview of Danish Pork Industry: Integration and Structure by Karen Hamann – The Institute for Food Studies & Agroindustrial Development. Access date: 23 July 2012.
  8. Denmark:Economy. Pearson Education. 29 май 2014 тикшерелгән.
  9. Statens Gæld og Låntagning. Statistics Denmark. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 август 2011.
  10. [ https://www.scandlines.com/tickets-und-tarife/tickets-and-prices/puttgarden-rodby.asp ]
  11. Хөкүмәт йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Дания Короллегенең Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе Томас Винклер етәкселегендәге рәсми һәм эшлекле даирәләр делегацияһы менән осрашты

ҺылтанмаларҮҙгәртергә