Төп менюны асырға
Әзербайжан Республикаһы
Azərbaycan Respublikası
Әзербайжан флагы гербы Әзербайжан Республикаһының
Әзербайжан Республикаһының флагы Әзербайжан Республикаһының гербы
LocationAzerbaijan.svg
Милли девиз: «Odlar Yurdu»
Гимн: Әзербайжан Республикаһының гимны
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы Иғлан: 1918 й.
Танылған 1991 й. (Рәсәй иленән)
Рәсми телдәр Әзербайжан теле
Баш ҡала Баҡы
Иң ҙур ҡалалары Гәнжә, Сумҡайыт
Идара итеү формаһы Президент республикаһы
Президент Илһам Әлиев
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
111 урын
86 600 км²
-
Халыҡ
  • Барыһы (2014)
  • Тығыҙлыҡ
89 урын
9 511 100[1]
110 кеше/км²


Валюта Әзербайжан манаты
Интернет-домен .az
Телефон коды +994
Сәғәт бүлкәте UTC -2...-5


Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) — көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.

Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.

Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.

Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Бәрдә, Шәмәхә һәм Нахчиван.

Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries).

Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.

Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.

Атаманың килеп сығыуыҮҙгәртергә

«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.

1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.

«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.

Дәүләт символдарыҮҙгәртергә

Дәүләт флагыҮҙгәртергә

1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.

1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.

Дәүләт гимныҮҙгәртергә

Әзербайжан гимны
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам

Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.

Дәүләт гербыҮҙгәртергә

Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.

Файҙалы ҡаҙылмаларҮҙгәртергә

Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.

Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.

ТарихҮҙгәртергә

  • 1993—2003 йылдарҙа Президент вазифаһын Гейдар Алиев башҡарҙы.
  • 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты — Илһам Гейдар улы Әлиев.

Хәҙерге ӘзербайжанҮҙгәртергә

Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.

1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.

Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.

Сәйәси ҡоролошҮҙгәртергә

Әзербайжан ПрезидентыҮҙгәртергә

Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.

Эске сәйәсәтҮҙгәртергә

Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.

Хакимиәтлек ҡоролошоҮҙгәртергә

ХалҡыҮҙгәртергә

Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһыҮҙгәртергә

 
Әзербайжан халҡының йәш-енес пирамидаһы

Әзербайжандың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2009) Әзербайжанда йәшәгән халыҡ 8 922 447 кеше булған[2], ә үҫеш темпына ҡарап иҫәпләүҙәр 2010 йылда халыҡ һаны 9 млн тәшкил итә тип билдәләй[3][4]. 2019 йылдың 1 ғинуарына Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты халыҡ һанын 9 981 457 кеше тип баһалай[5].

Ҡала халҡы дөйөм йәниҫәптең 52,8 % , ә ауылдыҡылар — 47,2 % тәшил иткән. Ир-ат дөйөм йәниҫәптең 49,9 % , ҡатын-ҡыҙ — 50,1 % булған[6].

Халыҡтың гендер составы тигеҙ тиерлек, 1000 ир-атҡа 1039 ҡатын-ҡыҙ тура килә[7].

Статистика комитеты мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың тығыҙлығы 115 кеше/км² тәшкил иткән.

2019 йылдың 6 апреленә Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса илдең 10 миллионсы кешеһе донъяға килгән[8][9].

Милли составыҮҙгәртергә

Әзербайжан халҡының этник составы
(йәниҫәптең рәсми мәғлүмәттәре буйынса[10])
Этнос 1926 1939 1979 1989 1999 2009
һаны өлөшө[11]
(%)
һаны өлөшө[11]
(%)
һаны өлөшө[11]
(%)
һаны өлөшө[11]
(%)
һаны өлөшө[11]
(%)
һаны өлөшө[11]
(%)
Әзербайжандар 1 425 385 65,1 1 856 418 60,8 4 708 800 78,13 5 805 000 82,68 7 205 500 90,60 8 172 809 91,60
лезгиндар 37 251 1,7 111 603[12] 3,7 158 100 2,62 171 400 2,44 178 000 2,24 180 300 2,02
әрмәндәр 310 310 19,8 255 225 8,4 475 500 7,89 390 500 5,56 120 700[13][14] 1,52 120 306[15] 1,35
урыҫтар 238 155 10,9 548 351 18,0 475 300 7,89 392 300 5,59 141 700 1,78 119 307 1,34
талыштар 77 323 3,5 87 504 2,9 [16] [16] 21 200 0,30 76 800 0,97 111 996 1,26
аварҙар 19 104 0,9 15 740 0,5 36 000 0,60 44 100 0,63 50 900 0,64 49 838 0,56
төрөктәр 7 900 0,13 17 700 0,25 43 400 0,55 37 975 0,43
татарҙар 31 400 0,52 28 600 0,41 30 000 0,38 25 911 0,29
таттар 28 442 1,3 8 800 0,15 10 200 0,15 10 900 0,14 25 218 0,28
украиндар 26 400 0,44 32 300 0,46 29 000 0,36 21 509 0,24
цахурҙар 15 552 0,7 6 460 0,2 8 500 0,14 13 300 0,19 15 900 0,20 12 289 0,14
грузиндар 9 495 0,4 10 171 0,3 11 400 0,19 14 200 0,20 14 900 0,19 9 912 0,11
йәһүдтәр 10 270 0,5 41 217 1,3 35 500 0,59 30 800 0,44 8 900 0,11 9 084 0,10
курдтар 41 132 0,09 12 200 0,17 13 100 0,16 6 065 0,07
крыздар 4 400 0,05
удиндар 2 441 0,1 5 800 0,10 6 100 0,09 4 100 0,05 3 821 0,04
хиналугтар 2 200 0,02
башҡалар 31 400 0,52 31 300 0,45 9 600 0,12 9 500 0,11
ЙӘМҒЕҺЕ 2 189 271 100,00 3 054 313 100,00 5 864 334 100,00 7 021 200 100,00 7 953 400 100,00 8 922 447 100,00

ТелеҮҙгәртергә

 
Нахичевань ҡалаһында туған телгә һәйкәл.

Илдең рәсми телеәзербайжан теле (төрки телдәр төркөмө). Уғыҙ төркөмсәһенә ҡарай, ләкин ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары ла хас. Әзербайжанда әзербайжана теле дәүләт теле булып тора. Президент Гейдар Алиев 2001 йылдың 9 авгусындағы указы менән Әзербайжан теле һәм алфавиты көнө билдәләнә [17].

Дини составҮҙгәртергә

Мосолман динле әзербайжандарҙың күпселеге - шиғыйҙар, әммә сөнни мосолмандар ҙа бар (илдең төньяҡ өлөшөндә башлыса лезгиндар, цахурҙар, рутулдар), правослауҙар (рустар, грузиндар, украиндар) һәм йәһүдиҙәр (йәһүдтәр). Төрлө йүнәлешле протестанттар бар[18].

Ғәмәлдәге Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан донъяуи дәүләт булып тора. Әзербайжан Республикаһында дин дәүләттән айырылған, ул илдә йәшәгән төрлө этник төркөмдәрҙең төрлө дине, инаныстары менән билдәләнә.

 
Шемахалағы Йома мәсете, Кавказдың иң боронғо мәсеттәренең береһе (743 йылда асылған)

Ислам Әзербайжанда төп дин; халҡының 99,2 % мосолман[19]. Уларҙың күпселеге (яҡынса 65%) шиғыйҙар (жафари мәҙһәб), әҙерәк өлөшө (35%) — сөнниҙәр[20][21] (башлыса хәнәфи мәҙһәб). Әзербайжанда синагогалар бар, йәһүди йәмәғәттәр - бик йоғонтола ойошмалар[22]. Красная Слобода ҡасабаһы (Губин районы) советтан һуңғы төбәктәрҙә йәһүдтәрҙең берҙән-бер тупланып йәшәгән урыны.

Республикала правослау динлеләр аҙ, әлеге ваҡытта был илдә 6 правослау ҡорам эшләй, шуларҙың өсәүһе Баҡыла.

Хәҙерге Әзербайжан территорияһында католиклыҡ XIV быуат башында тарала башлаған. XVII быуат башында католиклыҡҡа ылыҡтырылған 19 мең әрмән ун ауылда һәм Нахичевандең өс ҡалаһында йәшәгән[23] 2002 йылдың майында Әзербайжандың католик сиркәүендә иҫтәлекле ваҡиға була — Баҡыға рәсми визит менән Рим папаһы Иоанн Павел II килә[24][25][26][27]. Әлеге ваҡытта Баҡыла Әзербайжандың берҙән-бер католик сиркәүе урынлашҡан (Церковь Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии).

Тәүге протестанттар Әзербайжанда XIX быуат башында күренгән — былар лютеранлыҡ инанысындағы немец колонистары була. Әлеге мәлдә Әзербайжанда 20 мең тирәһе протестант йәшәй[28]. Иң эре конфессия булып баптистар тора(3 мең ағза[29]) һәм пятидесятниктар (4,4 мең динле[30]). Илдә шулай уҡ адвентистар, лютерандар, инжил христиандары, Яңы апостол сиркәүе адепттары һәм башҡалар йәшәй.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014
  2. Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009 Azstat.org — The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan
  3. Нас стало 9 миллионов
  4. CIA — The World Factbook — Azerbaijan
  5. Госкомстат назвал һаны населения Әзербайжана. haqqin.az. 19 февраль 2019 тикшерелгән.
  6. Anar Samadov Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət  (әзерб.). Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. 19 февраль 2019 тикшерелгән.
  7. Фобии, порождённые жизнью в мегаполисе, или О страхах жителей Баку: Общество, 8 января 2011
  8. Anar Samadov (www.anarsamadov.net) Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi və Dövlət Statistika Komitəsinin birgə məlumatı  (әзерб.). Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. 6 апрель 2019 тикшерелгән.
  9. В Азербайджане родился 10-миллионный житель  (рус.). Информационное Агентство Репорт. 6 апрель 2019 тикшерелгән.
  10. Переписи населения Азербайджана 1926, 1936, 1979, 1989, 1999, 2009 годов
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Рассчитана до сотых долей процента по абсолютным данным численности отдельных этносов и населения Әзербайжана в целом, приведённым в источнике (в котором доли приведены с округлением до десятых долей процента).
  12. Азербайджанская ССР (1939 г.)
  13. Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной Нагорно-Карабахской Республикой. Без районов, подконтрольных НКР — около 651 армян. По данным НКР (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется НКР, проживало 137 380 армян (см., см. Ҡалып:Webarchive).
  14. Национальный состав населения Азербайджана по районам по переписи 1999 года, включая оценочные данные по территории, подконтрольной НКР
  15. Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанаской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной Нагорно-Карабахской Республикой. По данным НКР (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется НКР, проживало 137 380 армян (см., см., см. Ҡалып:Webarchive).
  16. 16,0 16,1 Перепись населения 1979 года учитывала талышей в составе этнических азербайджанцев
  17. Сегодня — День Азербайджанского алфавита и языка, Информационное Агентство "The First News" (1 августа 2009).
  18. Государственное Статистическое Управление Әзербайжана
  19. MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pew Research Center (October 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011.
  20. http://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur "Şeyxülislam qeyd edib ki, Azərbaycanda 35 faiz sünni, 65 faiz isə şiə məzhəbinə mənsub..."
  21. Religion. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. Религия. Управление делами Президента Әзербайжанской Республики — Президентская библиотека
  22. История еврейских общин в Азербайджане в XI—XV вв.
  23. Willem Floor, Edmund Herzig. Iran and the World in the Safavid Age. Iran Heritage Foundation, I.B.Tauris, 2012, p. 374

    By the beginning of the seventeenth century, there were 19,000 converted Catholic Armenians living in three towns and 12 villages in the Nakhichevan, Ernjak and Jahuk regions.

  24. Усния Бабаева. Иоанн Павел II побывает в Азербайджане. Независимая газета (16 мая 2002 года). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 август 2010 тикшерелгән.
  25. Новости NEWSru.com:: Иоанн Павел II и Гейдар Алиев обменялись приветствиями в Баку
  26. Новости мира религий. Общество и религия. СМИ и литература о вере и конфессиях
  27. Ирина Заявьялова. Папа легко нашёл с. Журнал Эксперт (27 мая 2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 август 2010 тикшерелгән.
  28. Global Christianity  (инг.). The Pew Forum on Religion & Public Life (2011-12-19). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 май 2013. 13 май 2013 тикшерелгән.
  29. Statistics  (инг.). Baptist World Alliance (2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 июнь 2012. 15 март 2014 тикшерелгән.
  30. Jason Mandryk Azerbaijan // Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation — InterVarsity Press, 2010. — 978 p. — (Operation World Set). — ISBN 0-8308-5724-9.