Речь Посполитая

Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita), хәҙерге заманда киң таралған рәсми булмаған исеме Ике Халыҡтың Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita Obojga Narodów) — 1569 елда Люблинск унияһы нигеҙендә Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берләшеүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән һәм 1795 йылда Россия, Пруссия һәм Австрия араһындагы ерҙәрне бүлеп алып юҡҡа сыҡҡан федератив дәүләт.[4][5] Хәҙерге Польша, Украина, Белоруссия һәм Литва территорияларындә, шулай уҡ өлешләтә хәҙерге Россия, Латвия, Молдавия, Эстония һәм Словакия территорияһында урынлашҡан булған.

Речь Посполитая
пол. Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie
лат. Regnum Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniae[1]
Конфедерация
Kingdom of Poland-flag.svg
 
Grunwald Pogoń czerwona.svg
1 июль 1569 — 24 октябрь 1795


Flag of Russian Empire.svg
 
Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg
 
Flag galicia to1849.jpg
Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg Lob Rech Pospolita.svg
Флаг Герб
Девиз
 (лат.) Si Deus Nobiscum quis contra nos
(Беҙҙең менән Алла, кем беҙгә ҡаршы?)
в XVIII быуатта(лат.) Pro Fide, Lege et Rege
(Өмөт, ҡанун һәм король өсөн! )
Гимн[d]
Rzeczpospolita 1619 - 1621.png
Речь Посполитая миктәре (1619—1621)
Баш ҡала Краков (1795 йылға тиклем)
Варшава (1596 йылдан)
Тел(дәр) польяк, латин, көнбайыш рус теле (1696 йылға тиклем Бөйөк Литва кенәзлегендә; Польшаның Брацлав, Волынский, Киево һәм Чернигов воеводстволарында 1653 йылға тиклем[2]), әрмән (әҙселек теле)[3]
Аҡса берәмеге польский злотый
Майҙаны 865 000 км² (1580 год)
990 000 км² (1637)
878 000 км² (1650 год)
718 000 км² (1771 год)
Халҡы

7,5 млн чел. (1580 год)
11 млн чел. (1650 год)

12,3 млн чел. (1771 год)
Идара итеү формаһы нәҫел буйынса тапшырылыусы монархия (1569–1573)
һайланған монархия (1573–1791, 1792–1795)
конституцион монархия (1791–1792)
 - 1569—1572 Сигизмунд II Август (беренсе)
 - 1764—1795 Станислав II Август Понятовский (һуңғы)
Сәйәси режим шляхет демократияһы
Тарих
 -  1569 Люблинская уния
 -  1596 Брестская уния
 -  1772 Беренсе тарҡалыу
 -  1793 Икенсе тарҡалыу
 -  1795 Өсөнсө тарҡалыу

Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берҙәм дәүләт аппараты булған осраҡта ла, Литваның үҙ административ аппараты, ҡаҙнаһы, ғәскәре һәм закондары булған. Дәүләт башлығы итеп ғүмерлеккә һайлап ҡуйылған монарх сеймы торған, ул поляк короле титулын һәм бөйөк Литва кенәзе титулын йөрөткән. Речта булган Посполитой специфик сәйәси режим шляхет демократияһы тиа аталған[6].

АтамаһыҮҙгәртергә

Дәүләттең традицион атамаһы — «речь посполитая» — латин теленән поляк теленә һүҙмәүһүҙ тәржемә иткәндә термин Res Publica (пол. rzecz — әйбер, эш; pospolita — дөйөм)[7]. Был терминды рус теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «дөйөм эш» йәки «уртаҡ әйбер» («общее дело» или «общая вещь»)[8]. Дәүләттең рәсми исеме — Польша короллеге һәм Бөйөк литва кенәзлеге (пол. Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie). Ғәҙәттә, урындағы ябай халыҡ дәүләте Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita; зап.-урыҫсалап. Реча Посполит) тип атаған. Польша халҡы Корольлекты ҡыҫҡаса Таж (Корона) тип, ә Бөйөк Литва кенәзлеген кыҫҡаса Бөйөк кенәзлек тип атағандар.

XVII быуатта дипломатик хат алышыуҙа Светлейшая Речь Посполитая Польская (пол. Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; лат. Serenissima Res Publica Poloniae'Светлейшая Речь Посполитая Польская (пол. Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; лат. Serenissima Res Publica Poloniae исеме ҡулланылған[9].

Хәҙер киң ҡулланылған Речь Посполитая Обоих народов (пол. Rzeczpospolita Obojga Narodów) исеме түгел аутентичный (рәсми) түгел һәм, моғайын, поляк яҙыусыһы Павел Ясеница ның 1967 йылда донъяға таралған трилогияһының сығыуы тарихина бәйлелер.

Хәҙерге Польша тарихында 1795—1569 йылдар «I Речь Посполитая», 1918—1939 йылдар — «II Речь посполитая», 1989 йылдан— «III Речь Посполитая» атала. Был осраҡта башҡа постолиталарҙан айырыу өсөн, Польша Халыҡ Республикаһы (1944—1989) иҫәпкә алынмай һәм Rzeczpospolita Ludowa (халыҡ республикаһы) тип атала.[10].

  1. Например, карта Хоманна, 1716.
  2. "Руськая" серия Коронной метрик. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 октябрь 2017. 2 октябрь 2017 тикшерелгән. 2017 йылдың 3 октябрь көнөндә архивланған.
  3. С. Захаркевич Армяне Речи Посполитой: анализ модели культурной адаптации // Художественная культура армянских общин на землях Речи Посполитой: Материалы Международной научной конференции / Сост. и отв. ред. И. Н. Скворцова — Минск: Арт. Дизайн, 2013. — Б. 23.
  4. Ҡалып:Книга:ВКЛЭ1
  5. Речь Посполита // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
  6. Голенченко Г. «Шляхетская демократия» в Великом княжестве Литовском XVI–XVIІІ вв // Беларусь и Россия: общество и государство. — Мн. — В. 2. Архивировано из первоисточника 10 сентябрь 2011.
  7. Pietrzyk-Reeves D. The foundations of Rzeczpospolita in the 16th century and the influence of humanism and republicanism (пол.) = Pietrzyk-Reeves D. Podstawy wspólnotowego ładu Rzeczypospolitej w XVI wieku a wpływ humanizmu i republikanizmu // Polska czyli… Idee wspólnoty politycznej i tożsamości narodowej w polskiej tradycji intelektualnej. — Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, 2011. — С. 15—50.
  8. Хархордин О. В. Была ли res publica вещью? // Неприкосновенный запас. — 2007. — № 5 (55).
  9. См., например, текст договора Яна III Собеского с Фридрихом Августом (1677) (недоступная ссылка) (лат.) или текст союзного договора Речи Посполитой с Прусским королевством (1790) (пол.).
  10. Дмитрук, Е. П. Название польского государства и особенности его политико-государственного устройства в XX в. согласно конституционным актам: историко-юридический анализ // Право.by. — 2014. — 1 (27). — c. 13-18.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Bardach, Juliusz; Lesnodorski, Boguslaw; Pietrzak, Michal Historia panstwa i prawa polskiego — Warsaw: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
  • Brzezinski, Richard Polish Armies (1): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 184) — Osprey Publishing, 1987. — ISBN 0-85045-736-X.
  • Brzezinski, Richard Polish Armies (2): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 188) — Osprey Publishing, 1988. — ISBN 0-85045-744-0.
  • Sužiedėlis, Saulius A. Historical Dictionary of Lithuania — 2. — Scarecrow Press, 2011. — ISBN 978-0810875364.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә