Асҡын районы

Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район

Асҡын районы — Ҡариҙел йылғаһының уң ярында, Пермь крайы һәм Свердловск өлкәһе менән сиктәш урынлашҡан. Үҙәге — Асҡын ауылы. Өфөгә 213 км һәм иң яҡын Щучье Озеро тимер юл станцияһы (Пермь өлкәһе) — 50 км. Район 1935 йылдың ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2542  км². Халҡы 23 337 (2010) кеше (1970— 34,4, 1979 — 28,3, 1989 — 23,5 мең, 1995 — 24,2 мең). Күпселек башҡорттар, татарҙар, урыҫтар. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1  км². 9 кеше. Иң ҙур ауылдар: Асҡын (1989 — 5,8 мең кеше) һәм Ҡубыяҙ (1,4 мең кеше).

Асҡын районы
Флаг
Flag of Askinsky rayon.svgCoat of Arms of Askino rayon (Bashkortostan).svg
Нигеҙләү датаһы 20 август 1930[1]
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәк Асҡын ауылы[2]
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы[3]
Халыҡ һаны 18 115 кеше (1 ғинуар 2019)[4]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 183 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+5:00[d]
Сиктәш Пермь крайы, Свердловск өлкәһе, Ҡариҙел районы, Дыуан районы, Тәтешле районы һәм Балтас районы
Майҙаны 2542 км²
Рәсми сайт askino.bashkortostan.ru
Урынлашыу картаһы
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Аскинском районе[d]
Commons-logo.svg Асҡын районы Викимилектә

ГеографияһыҮҙгәртергә

Район территорияһының көнсығыш өлөшө Өфө яйлаһының көнбайыш сигенә тура килә, йылғалар һәм йырғанаҡтар менән бүлгеләнгән. Көнбайыш рельефына түбәлектәр хас (Асҡын яҫы таулығы). Климаты уртаса йылы, ярайһы уҡ дымлы. Асҡын метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса, абсолют максималь температура +36С, абсолют минималь −54С тәшкил итә. Район територияһы буйлап Ҡариҙелдең ҡушылдығы Төй (Һарыҫ ҡушылдығы) һәм Аяҙ йылғалары аға. Көлһыу тупраҡ, көлһыулығы һиҙелер-һиҙелмәҫ ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Территория шыршы һәм аҡ шыршы үҫкән урмандар зонаһына инә.

Ләкин улар киң япраҡлы ағастарға (бигерәк тә йүкә), шыршы, аҡ шыршы, ҡайын, уҫаҡ урмандарына алышынған. 1963 йылда райондың көньяҡ.-көнбайышында тайга зонаһы йәнлектәрен (шәшке, мышы, һуҫар, ҡама, һеләүһен һ.б.) һаҡлау өсөн Асҡын дәүләт заказнигы ойошторолған.

Геотектоник йәһәттән район територияһы Башҡорт көмбәҙе сиктәрендә ята. Запастары күп булмаған Ҡәйүм, Степановка, Көнгәк, Бейәбаш нефть ятҡылыҡтары, шулай уҡ Яңы Ҡаҙансы һәм Кубияҙ газ ятҡылыҡтары табылған. Эзбизташ, төҙөлөш ташы, доломит, балсыҡ, ангидрит ятҡылыҡтары ярайһы уҡ күп. Агрономик рудалар осрай. Урындағы ихтыяж өсөн төҙөлөш ташы (Урмияҙ, Анастасьино), ҡырсын таш (Гөмбә), эзбизташ (Ҡаҙансы) сығарыу карьерҙары асылған.

«Башплодородие» ПБ балансында 10-ға яҡын агроруда ятҡылығы бар: Ҡышлауйылға торф-туф (990 мең т), Любимовка йомшаҡ эзбизташы (880 мең т), Мутабаш күл-һаҙлыҡ эзбизы (686 мең т) ятҡылыҡтары.

ИҡтисадҮҙгәртергә

Район иҡтисадына аграр-урман сәнәғәте йүнәлеше хас. Ауыл хужалығы ерҙәре 92,8 мең га (райондың дөйөм майҙаны 36,7 %), шуның 66,7 мең га өлөшөн һөрөнтө ерҙәр, 18,7 мең га — көтөүлектәр тәшкил итә.

Ауыл хужалығында ужым арышы, яҙғы бойҙай, картуф үҫтерелә, һөт-ит малы һәм сусҡа үрсетелә. ауыл хужалығы предприятиелары араһында «Урмияҙ», «Төй» һәм «Дружба» малсылыҡ совхоздары айырылып тора.

Асҡын ауылында йәшелсә киптереү, май-сыр заводтары, РТП эшләй. Асҡын лесхозы биләгән 126 мең га урманда 16981 мең м³ ағас (шул иҫәптән 6300 мең м³ылыҫлы ағастар) бар. Шуларҙың 8700 мең м³ өлгөргән һәм ҡартайған ағас. Башлыса Һарыҫ—Аяҙ йылғалары араһындағы урман ҡырҡылауылы Бында Асҡын леспромхозының урман пункты эшләй. Төй йылғаһының урта ағымындағы урмандарҙа ағас әҙерләү менән Талог леспромхозының урман пункттары шөғөлләнә.

Транспорт бәйләнеше Асҡын—Яугилде автомоб. юлы менән (артабан Бөрө һәм Благовещен аша) ғәмәлгә ашырыла. Суднолар йөрөгән миҙгелдә тимер һәм автомоб. юлдарынан алыҫта ятҡан көньяҡ-көнсығыш тау-тайга төбәктәре йылға транспорты менән файҙалана.

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың халыҡ һаны:

Йыл Халыҡ һаны
1939 40 199 [5][6]
1959 37 368 [7][6]
Йыл Халыҡ һаны
1970 34 440 [8][6]
1979 28 452 [9][6]
Йыл Халыҡ һаны
1989 23 458 [10][6]
2002 23 928 [11][6]
Йыл Халыҡ һаны
2010 21 272 [12][6]
2019 18 115 [4]

Социаль-мәҙәни өлкәҮҙгәртергә

Районда 51 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡалаһы й. — 4959 уҡыусы), шул иҫәптән 15 урта мәктәп; Асҡын ПУ, 29 китапхана, 54 клуб, 4 дауахана бар. Урыҫса «Аскинская новь», татарса «Ышаныч», башҡортса «Йәнтөйәк» төбәк гәзиттәре сыға.

Билдәле шәхестәреҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Башкирская энциклопедия (урыҫ)Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ОКТМО (урыҫ)
  3. Башкирская энциклопедия (урыҫ)Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  4. 4,0 4,1 Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — Б. 62.
  5. Перепись населения СССР (1939)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — Б. 448.
  7. перепись населения СССР 1959 года
  8. перепись населения СССР 1970 года
  9. перепись населения СССР 1979 года
  10. перепись населения СССР 1989 года
  11. Всероссийская перепись населения (2002)
  12. Всероссийская перепись населения (2010)
  13. Башҡорт энциклопедияһы — Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы 2019 йылдың 24 декабрь көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 21 ноябрь 2017)
  14. Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлиев Тимерғәзи Арыҫлан улы 2017 йылдың 27 декабрь көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 28 ноябрь 2018)
  15. http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/12075 2019 йылдың 24 декабрь көнөндә архивланған. Башҡорт энциклопедияһы — Праведников Николай Константинович] (Тикшерелеү көнө: 7 декабрь 2018)
  16. Шабиев Салават Галиевич. Календарь знаменательных дат и событий Южно-Уральского государственного университета. Проверено 19 сентября 2018.
  17. Рустэм Хамитов вручил государственные награды России и Башкортостана. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 4 апрель (рус.) (Тикшерелеү көнө: 5 апрель 2018)
  18. Список награжденных (2018.04.04). 45. Юнусова Файруза Фаязовна — директор (главный редактор) Аскинского информационного центра — филиала ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан» (рус.) (Тикшерелеү көнө: 5 апрель 2018)

ҺылтанмаларҮҙгәртергә


  Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.