Бөйөк Ватан һуғышы

СССР-ҙың нацистик Германияға һәм уның союздаштарына ҡаршы һуғышы

.

Бөйөк Ватан һуғышы
Рәсем
Урынлашыу СССР, Үҙәк Европа[d], Көнсығыш Европа[d], Европа, Төньяҡ Европа[d] һәм Балҡан ярымутрауы
Башланыу датаһы 22 июнь 1941
Тамамланыу датаһы 9 май 1945
Участник(и) Өсөнсө рейх, СССР, Гитлерға ҡаршы коалиция[d], Югославияның Халыҡ-азатлыҡ армияһы[d] һәм Өсөнсө Болгария батшалығы[d]
Нимәнән тора Ленинград өсөн һуғыш[d], Сталинград һуғышы[d], Мәскәү өсөн ҡаты һуғыш[d] һәм Курск һуғышы[d]
Commons-logo.svg Бөйөк Ватан һуғышы Викимилектә
«Ленинградты батырҙарса һаҡлаусыларға» монументы обелискыһында һуғыш даталары

Бөйөк Ватан һуғышы (22 июнь 1941 йыл — 9 май 1945 йыл) — Совет Социалистик Республикалар Союзының үҙ территорияһына баҫып ингән нацистик Германияға һәм уның Европалағы союздаштарына (Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) ҡаршы һуғышы. Ҡыҙыл Армияһының еңеүе һәм Германия ҡораллы көстәренең бер һүҙһеҙ капитуляцияһы менән тамамланған Икенсе донъя һуғышының мөһим өлөшө. Көнбайыш илдәрендә — Көнсығыш фронт[1], Германияла шулай уҡ Немец-Совет һуғышы тип атала.

Өсөнсө рейхтың хәрби-сәйәси етәкселеге йәшен тиҙлегендәге һуғыш стратегияһына иҫәп тота («блицкриг») һәм Советтар союзына ҡаршы 21-се һанлы директиваға ярашлы «Барбаросса» планы кодлы исем алған агрессия планын әҙерләй. СССР-ға ҡаршы һуғышта совет дәүләтен юҡҡа сығарыу, уның байлыҡтарын тартып алыу, халҡының төп өлөшөн физик яҡтан юҡ итеү, Уралға тиклем[2] ил территорияһын «германлаштырыу» маҡсаты ҡуйыла. Совет халҡы өсөн Бөйөк Ватан һуғышы тыуған илдең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн ғәҙеллек һуғышы һәм Европала нацизмды бөтөрөүгә йүнәлтелгән азатлыҡ һуғышы була[2].

Һуғыш барышында Советтар Союзы Гитлерға ҡаршы коалиция составында Германияның һәм уның союздаштарына иң ҙур зыян килтерә һәм хәл иткес еңелеүгә дусар итә, үҙенең территорияһынан баҫҡынсыларҙы ҡыуып сығара һәм Үҙәк һәм Көнсығыш илдәрен нацизмдан ҡотолдороп, Европала уның тар-мар ителеүендә хәл иткес роль уйнай[3][4][5]. 1945—1946 йылдарҙа үткән Нюрнберг трибуналы нацистик Германияның бөтә донъяға ҡаршы агрессив һуғыш башлауына, хәрби енәйәттәргә, тыныслыҡ һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәттәренә баһа бирҙе, шулай уҡ донъя хакимлығына ынтылыусы нацист енәйәтселәренә хөкөм ҡарары сығара.

Йөкмәткеһе

АтамаһыҮҙгәртергә

«Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы СССР-ҙа һуғыштың беренсе көнөндә үк, 1941 йылдың 22 июнендә, Юрий Левитандың мөрәжәғәтнамәһендә ҡуллана башлай:

Внимание, говорит Москва. Передаем важное правительственное сообщение. Граждане и гражданки Советского Союза! Сегодня в 4 часа утра без всякого объявления войны германские вооруженные силы атаковали границы Советского Союза. Началась Великая Отечественная война советского народа против немецко-фашистских захватчиков. Наше дело правое, враг будет разбит. Победа будет за нами![6]

1941 йылдың 23 һәм 24 июнендәге «Правда» гәзитендә лә СССР менән Германия һуғышына ҡарата ошо һүҙбәйләнеш беренселәрҙән булып ҡулланыла[7][8].

Сталиндың радио аша халыҡҡа 1941 йылдың 3 июлендәге мөрәжәғәтендә[9] «бөйөк» һәм «ватан» эпитеттары айырым ҡулланыла[10].. Рәсәй тарихсыһы Олег Будницкий, «Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы 1812 йылғы Ватан һуғышы аналогияһынан барлыҡҡа килгән[11] тип билдәләй. «Бөйөк Ватан һуғышы» термины 1942 йылдың 20 майындағы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы хәрби ордены индерелеүе менән нығытыла.

1914—1915 йылдарҙа «Бөйөк Ватан һуғышы» ҡайһы бер осраҡтарҙа Беренсе донъя һуғышына ҡарата рәсми булмаған публикацияларҙа ҡулланылған[12].

Инглиз телле илдәрҙә Eastern Front (World War II) (Икенсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты) термины ҡулланыла, немец историографияһында — Deutsch-Sowjetischer Krieg, Russlandfeldzug, Ostfeldzug (Немец-совет һуғышы, «Урыҫ походы», «Көнсығыш походы»).

Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәлеҮҙгәртергә

1938 йылдың 30 сентябрендә Мюнхен килешеүе (Мюнхенский сговор) исеме аҫтында билдәлелек алған йәшерен килешеү көскә инә — Германия һәм Венгрия үҙ-ара Чехословакия территорияһын бүлешәләр һәм Тешин өлкәһен Польшаға бирәләр. Польша, әгәр совет ғәскәрҙәре ниндәй ҙә булһа сәбәп менән уның территорияһына баҫып инһә, СССР-ға ҡаршы һуғыш иғлан итергә әҙер булыуын раҫлай.

1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм СССР һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөйҙәр. Уның Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға ябырыла. Үҙ-ара союздаш йөкләмәләр менән бәйләнгән Бөйөк Британия һәм Франция Өсөнсө рейхҡа һуғыш иғлан итәләр. Әлеге ваҡиғалар Икенсе донъя һуғышының башы тип һанала. 1939 йылдың 17 сентябрендә килешеүҙәге үҙенең өлөшөн үтәп, СССР Польшаның көнсығыш өлкәләренә һөжүм итә. Әммә совет һәм рәсәй историографияһы быны Икенсе донъя һуғышына инеү тип һанамай. Төньяҡ сигенән Германия һәм СССР-ҙың йоғонтолары зонаһы үткән Вильнюс совет Литваның составына индерелә 1939—1940 йылғы ҡышта СССР Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы уның мәнфәғәттәре зонаһы тип һаналған Финляндияға ябырыла, был һөжүм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыуға сәбәп була (Германия уның составынан 1933 йылда уҡ сыға). Әммә был да Икенсе донъя һуғышына инеү тип иҫәпләнмәй. Совет һәм рәсәй историографияһы Икенсе донъя һуғышының башы тип СССР-ға немец ғәскәрҙәре һөжүм иткән көндө — 1941 йылдың 22 июнен- һанайҙар.

1940 йыл дауамында СССР Эстонияны, Латвияны һәм Литваны (1939 йылда Германияға бирелгән Клайпеданан тыш), аннексиялай, шулай уҡ 1940 йылдың июнендә ультиматум һөҙөмтәһендә Бессарабияны (быға тиклем Румыния составына инә) ҡушып ала. Әлеге ерҙәр йәшерен килешеүгә ярашлы совет йоғонтоһо сфераһына инә.

Германияның СССР-ға һөжүм итеү планы Гитлерҙың күрһәтмәһе буйынса 1940 йылдың июленән алып барыла. Был ваҡытҡа уңышлы хәрби интервенциялар арҡаһында Германия составына Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург һәм Францияның төньяҡ төбәктәре инеп өлгөрә. Һуғыштан Францияны сығарыу һәм Британия армияһын континенттан ҡыҫырыҡлап сығарыу Германияға Европала стратегик хәлде кардиналь рәүештә үҙгәртергә мөмкинлек бирә[13]. Әммә 1940 йылғы Британия өсөн һуғыш Германияға һауала тейешле хакимлыҡты булдырмай һәм утрауҙа десант операцияһын уҙғарырға бирмәй. 1941 йылдың яҙында Германия Югославия менән Грецияны баҫып ала.

Һуғышҡа әҙерлек. ГерманияҮҙгәртергә

СССР менән һуғыш тураһында ҡарар һәм буласаҡ кампанияның дөйөм планы Гитлер тарафынан 1940 йылдың 31 июлендә юғары хәрби командование кәңәшмәһендә, Францияны еңгәндән һуң, иғлан ителә. Һөжүм планында төп урында вермахтың ҡоро ер ғәскәрҙәренең генераль штабы (ОКХ) биләй, уны генерал-полковник Ф. Гальдер етәкләй. Ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы менән бер рәттән «көнсығыш фронтын» планлаштырыуҙа Германия ҡораллы көстәренең юғары баш командованиеһының оператив штабы (ОКВ) әүҙем роль уйнай. Штабты Гитлерҙан туранан-тура күрһәтмәләр алған генерал А. Йодль етәкләй[14].

21-се һанлы директива. «Барбаросса варианты»Үҙгәртергә

1940 йылдың 18 декабрендә Гитлер «Барбаросса варианты» шартлы исемен алған һәм СССР-ға ҡаршы һуғышта төп документ булған вермахтың юғары баш командованиеһының 21-се һанлы директиваһынаҡул ҡуя. Германияның ҡораллы көстәре алдына «Совет Рәсәйен бер ҡыҫҡа ваҡытлы кампанияла тар-мар итеү» бурысы ҡуйыла һәм бының өсөн булған ҡоро ер ғәскәрҙәрен (Европала оккупацион функциялар үтәгәндәрҙән тыш), шулай уҡ Хәрби-Һауа көстәренең өстән ике өлөшөн һәм Хәрби- Диңгеҙ Көстәренең ҙур булмаған өлөшөн ҡулланыу ҡаралған була. Танктарҙың бик тиҙ һәм тәрәгә үтеү операциялары менән Германия армиялары СССР-ҙың көнбайыш өлөшөндә ге совет ғәскәрҙәрен юҡ итергә һәм һуғышҡа һәләтле частарҙы төпкә сигенеүен булдырмаҫҡа тейеш була. Артабан дошманды ҡыуалатып, немец ғәскәрҙәре совет авиацияһы Өсөнсө рейхҡа осоп барып етмәҫлек урынға тиклем барып етергә тейеш була. Кампанияның һуңғы маҡсаты — Архангельск — Волга — Астрахань линиияһына сығыу һәм унда немец хәрби-һауа көстәренә «Уралдағы совет сәнәғәт үҙәктәренә йоғонто яһар өсөн» кәрәкле шарттар тыуҙырыла[14].

1941 йылдың 31 ғинуарында ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы генерал-фельдмаршал В. фон Браухич 050/41-се һанлы ОКХ директиваһына ҡул ҡуя, уға ярашлы иң яҡын стратегик маҡсатҡа ирешеү өсөн армиялар төркөмдәренә, армияларға һәм танк төркөмдәренә конкрет бурыстар билдәләнә: Днепрҙан һәм Көнбайыш Двинанан көнбайышыраҡтағы Ҡыҙыл Армияһы ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу[14]..

Оператив-стратегик планлаштырыуҮҙгәртергә

Германия етәкселеге фронт һыҙығының бөтә һуҙымында совет ғәскәрҙәрен тар-мар итеүен тәьмин итеү кәрәклегенән сығып эш итә. Ниәт ителгән ғәйәт ҙур «сик буйы алышының» һөҙөмтәһендә СССР-ҙа 30-40 резервтағы дивизияларҙан башҡа бер нәмә лә ҡалмаҫҡа тейеш була. Әлеге маҡсатҡа бөтә фронт һөжүме аша ирешеп була ине. Төп оператив һыҙыҡтар итеп Мәскәү һәм Киев йүнәлештәре таныла. Уларҙы «Үҙәк» (500 километрлыҡ фронтта 48 дивизия туплана) һәм «Көньяҡ» (1250 километрлыҡ фронтта 40 немец дивизияһы һәм союздаштарҙың байтаҡ көстәре туплана) армиялар төркөмдәре тәьмин итә. «Төньяҡ» армиялар төркөмө (290 километрлыҡ фронтта 29 дивизия) «Үҙәк» төркөмөнөң төньяҡ флангын тәьмин итергә тейеш, Прибалтиканы баҫып алырға һәм фин ғәскәрҙәре менән бәйләнеш булдырырға тейеш була. Беренсе стратегик эшелондың дивизияларының дөйөм һаны (фин, венгр һәм румын ғәскәрҙәре менән бергә) 157 дивизия тәшкил итә, шул иҫәптән, 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада[15].

Һигеҙенсе тәүлеккә немец ғәскәрҙәре Каунас — Барановичи — Львов — Могилев-Подольский рубежына сығырға тейеш була. Егерменсе тәүлеккә улар территорияны баҫып алып, Днепр (Киевтан көньяҡҡараҡ районға тиклем) — Мозырь — Рогачёв — Орша — Витебск — Великие Луки — Псковтан көньяҡҡараҡ — Пярнунан көньяҡҡараҡ рубежға барып етергә тейеш була.

Берләшмәләрҙе туплау һәм ғәскәрҙе яңынан төркөмләү, ял биреү һәм тәьмин итеү, яңы базалар әҙерләү өсөн артабан егерме көнлөк тәнәфес иғлан ителеүе күҙ уңында тотола. Һуғыштың 40-сы көнөндә һөжүмдең икенсе фазаһы башланырға тейеш. Уның барышында Мәскәү, Ленинград һәм Донбасс ҡалалары яулап алынырға тейеш була[15].

«Барбаросса» операцияһының көтөлмәгәнлеген тәьмин итеүҮҙгәртергә

СССР-ға ҡаршы һуғыш планлаштырыуның иң башынан Германия хәрби-сәйәси етәкселеге эшмәкәрлегендә ялған хәбәр, стратегик һәм оператив маскировка мәсьәләләре мөһим урынды биләйҙәр, улар СССР етәкселеген Германияның Советтар Союзына һөжүм итеү сроктарына ҡарата яңылыштырырға тейеш була. Совет етәкселегенә ялған хәбәр еткереү буйынса төп саралар Гитлерҙың етәкселеге аҫтында, ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта шәхси ҡатнашлығында, үткәрелә[16].

Сәйәси өлкәлә дезинформация саралары Гителрҙың совет-герман һөжүм итмәү тураһында килешеүгә бирелгәнлеген күрһәтергә, совет етәкселеген Германияның СССР-ға территориаль дәғүәләре булмауында ышандырырға, юғары даирәләрҙә төрлө халыҡ-ара проблемалары буйынса фекерләш өсөн совет-герман бәйләнештәрен әүҙемләштерергә тейеш була. Европала фашистарға ҡаршы дәүләттәр блогын булдырмауға бик ҙур әһәмиәт бирелә[16].

Һуғышҡа әҙерләнеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған саҡта Гитлер үҙенең агрессив ниәттәрен дипломатик характерҙағы саралар менән ҡаплай, улар совет етәкселегенә совет-герман мөнәсәбәттәре үҫешенең сағыштырмаса юғары кимәлен сағылдырырға тейеш була. Әлеге «яҡшы күршеләрсә» мөнәсәбәттәр фонында Германия ғәскәрҙәренең көнбайыш фронтынан көнсығыш йүнәлешенә яйлап күсереүе башлана, буласаҡ һуғышҡа әҙерлек бара. Ҡоралланыу, хәрби техника һәм башҡа хәрби тәғәйенлешле тауарҙарҙың күләмен арттырыу, шулай уҡ өҫтәмә мобилизацион сараларҙың үткәрелеүе Бөйөк Британияға ҡаршы һуғыш алып барыу өсөн кәрәклеге менән аңлатыла[16]. Һуғышҡа йәшерен әҙерлек алып барыу вермахтҡа көтөлмәгәнлекте һәм һуғыштың тәүге этабында стратегик инициативаны тәьмин итә.

СССР-ға ҡарата нацистик пландарҮҙгәртергә

«Барбаросса» операцияһының хәрби-сәйәси һәм идеологик маҡсаттары тураһында түбәнге документтар раҫлай:

ОКВ-ның оператив етәкселеге штабының начальнигы, 1940 йылдың 18 декабрендә «Ил оборонаһы» бүлеге биргән «21-се һанлы директивалағы («Барбаросса» планы варианты) махсус мәсьәләләргә ҡарата күрһәтмәләр»енең проектына тейешле төҙәтмәләр индергәндән һуң, өҫтәлмә яҙыуҙа әлеге проект түбәндәге положениеға ярашлы эшләнеп бөткәндән һуң, фюрерға еткерелергә тейеш тип, ҡайтарып бирә:

Буласаҡ һуғыш ҡораллы көрәш кенә булмай, ә бер үк ваҡытта донъяға ике ҡараш көрәше буласаҡ. Дошмандың бик ҙур территорияһы булған шарттарҙа уның ҡораллы көстәрен тар-мар итеү генә етмәй, әлеге территорияны, беҙ солох килешеүҙәре төҙөй алырлыҡ үҙ хөкүмәттәре булған, бер нисә дәүләткә бүлер кәрәк.

Бындай хөкүмәттәрҙе булдырыу өсөн ҙур сәйәси оҫталыҡ һәм яҡшы уйланылған дөйөм принциптарҙы уйлап табыу талап итә.

Киң күләмле һәр революция тормошта ситкә алып ташлап булмаған ваҡиғаларҙы булдыра. Хәҙерге Рәсәйҙә социалистик идеяларҙы бер нисек тә тамырынан уҡ йолҡоп алып ташлап булмай. Әлеге идеялар яңы дәүләттәр һәм хөкүмәттәр төҙөүҙә эске сәйәси нигеҙ була алалар. Халыҡ иҙеүсеһе булған йәһүд-большевистик интеллигенцияһын властан ситләтергә кәрәк. Элекке буржуаз-аристократик интеллигенцияһы, әгәр ул әле булһа, тәүге нәүбәттә эмигранттар араһында, шулай уҡ власҡа яҡынайтылмаҫ. Уларҙы урыҫ халҡы ҡабул итмәйәсәк, бынан тыш, ул немец милләтенә лә дошмандарса ҡарашта. Айырыуса был элекке Прибалтика дәүләттәрендә һиҙелә. Унан башҡа, беҙ һәр хәлдә большевистик дәүләтте ахыр сиктә (быны тарих дәлилләй) Германияға ҡаршы сығасаҡ милләтселәр Рәсәйе менән алыштыра алмайбыҙ.

Тиҙ арала һәм бик аҙ хәрби көстәре менән әлеге беҙгә буйһонған социалистик дәүләттәрҙе булдырыу — беҙҙең бурыс булып тора.

Был бурыс шул тиклем ауыр, хатта бер армия ғына уны атҡарып сыға алмаясаҡ[17][18].

30.3.1941 йыл. … 11.00. Фюрер янындағы Ҙур кәңәшмә. Яҡынса 2 сәғәт ярымлыҡ телмәр…

Ике идеология көрәше… Коммунизм киләсәк өсөн бик ҙур ҡурҡыныс. Беҙ һалдат иптәшлеге принцибынан сығып эш итергә тейешбеҙ. Коммунист бер ҡасан да булманы һәм бер ҡасан да беҙҙең иптәшебеҙ булмаясаҡ. Юҡҡа сығарыуға йүнәлтелгән көрәш тураһында һүҙ бара. Әгәр ҙә беҙ шундай ҡарашта булмаһаҡ, беҙ дошманды еңһәк тә, 30 йылдан ҡабаттан коммунистик ҡурҡынысы ҡалҡасаҡ. Беҙ үҙебеҙҙең дошманды ваҡытлыса туҡтатыу өсөн генә һуғыш алып бармайбыҙ.

Рәсәйҙең киләсәк сәйәси картаһы: Төньяҡ Рәсәй — Финляндияныҡы, Прибалтикала, Украинала, Белоруссияла — протектораттар.

Рәсәйгә ҡаршы көрәш: большевистик комиссарҙарҙы һәм коммунистик интеллигенцияны юҡ итеү. Яңы дәүләттәр социалистик дәүләттәр булырға тейеш, әммә үҙ интеллигенцияһыҙ. Яңы интеллигенцияны булдырыуға юл ҡуйырға ярамай. Бында примитив социалистик интеллигенцияһы булыуы ғына етәрлек. Әхлаҡи тарҡалыу ағыуына ҡаршы көрәш алып барыр кәрәк. Был һис тә хәрби-суд мәсьәләһе түгел. Частар һәм подразделениелар командирҙары һуғыш маҡсатын аңларға тейеш. Улар көрәштә етәкселек итергә тейеш…, ғәскәрҙәре ҡаты тоторға тейеш. Командир бойороҡ биргәндә ғәскәрҙәрҙең кәйефен иҫтә тоторға тейеш.

Һуғыш Көнбайыштағы һуғыштан ҡырҡа айырыласаҡ. Көнсығышта аяуһыҙлыҡ киләсәк хаҡына эшләнәсәк. Командирҙар ҡорбанға барырға һәм үҙҙәренең икеләнеүҙәрен еңергә тейеш…

— Дневник начальника генерального штаба сухопутных сил Ф. Гальдера[19]

Германия яғында һуғышҡан көстәрҮҙгәртергә

 
Күк төҫ — Германия, уның яулап алған ерҙәре һәм союздаштары. Ҡыҙыл — Бөйөк Британия контроле аҫтындағы территориялар. Йәшел — СССР

Вермахт һәм СС ғәскәрҙәрен башҡа дәүләттәр граждандары һәм милләттәре иҫәбенән 1,8 млн кеше тулыландыра. Уларҙан һуғыш ваҡытында 59 дивизия, 23 бригада, бер нисә айырым полк, легион һәм батальондар булдырыла. Уларҙың күбеһе территорияға йәки милләткә ҡарағанлығынан аталалар: «Валлония», «Галичина», «Богемия и Моравия», «Викинг», «Денмарк», «Гембез», «Лангемарк», «Нордланд», «Недерланд», «Шарлемань» һәм башҡалар.

Советтар Союзына ҡаршы һуғышта Германияның союздаш армиялары ҡатнаша — Италия, Венгрия, Румыния, Финляндия, Словакия, Хорватия.

1941 йылдың йәйендә Италия СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн 1942 йылдың июлендә дөйөм армияға үҙгәртелгән экспедиция корпусын йүнәлтә.

СССР-ға ҡаршы һуғышта Словакияның 2,5 дивизияға торошло хәрби частары туранан-тура ҡатнаша (ике пехота дивизияһы, бер гаубица полкы, бер танҡыға ҡаршы артиллерия полкы, бер зенит-артиллерия полкы, бер авиаполк һәм бер танк батальоны — дөйөм алғанда, 42,5 мең хәрбиҙәр, 246 орудие һәм миномёт, 35 танк һәм 160 самолёт)[20].

Франк Испанияһы 1941 йылда СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн бер пехота дивизияһын («зәңгәр дивизия» исемен алған) һәм авиаэскадрильяһын йүнәлтә[21].

Болгария СССР-ға һуғыш иғлан итмәй һәм болгар хәрбиҙәре СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашмай (шул уҡ ваҡытта Болгарияның Греция менән Югославияны оккупациялауҙа ҡатнашыуы, грек һәм югослав партизандарына ҡаршы ғәмәлдәре немец дивизияларын Көнсығыш фронтына ебәреү өсөн бушатты). Бынан тыш, Болгария предоставила немец хәрби командованиеһы ҡарамағына бөтә төп аэродромдарҙы һәм Варна һәм Бургас порттарын бирә (уларҙы немецтар Көнсығыш фронтта ғәскәрҙәрҙе тәьмин итеү өсөн ҡуллана)[22].


Хорватия 1941 йылда Германияға ярҙам йөҙөнән доброволец-хорваттарҙан торған өс легион ебәрә — пехота, һауа һәм диңгеҙ. Тағы ла хорват һәм босний мосолмандарынан торған Вермахтың өс дивизияһы һәм СС ғәскәрҙәренең ике дивизияһы ҠЮгославияны һәм Венгрияны азат иткән саҡта Ҡыҙыл Армияға ҡаршы алыштарҙа ҡатнашалар.

Венгрия Германияға ярҙамға 200000 кешенән торған ҡеүәтле төркөм ебәрә.

Өсөнсө рейх яғында СССР граждандарынан һәм эмигранттар, Рәсәй империяһының элекке подданыйҙарынан милли формированиелар булдырыла: генерал Андрей власов командованиеһы аҫтында Урыҫ азатлыҡ армияһы (РОА); ; украин формированиелары; Прибалтика милли частары; Төньяҡ Кавказ һәм Кавказ аръяғында тыуғанҙан милли формированиелар — Бергманн батальоны, Грузин легионы, Әзербайжан легионы, СС Төньяҡ Кавказ отряды СС һәм башҡалар; генерал Штейфондың Урыҫ корпусы, казак частары — Урыҫ император армияһының генерал-лейтенант Петра Краснов корпусы, фон Панвицтың СС 15-се казак кавалерия корпусы һәм башҡаларе һәм башҡа айырым частар[23] и ряд других отдельных частей[24].

СССР-ҙа һуғышҡа әҙерлекҮҙгәртергә

СССР-ҙа һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡтар барышында тиҙләтелгән индустриялаштырыу үткәр арҡаһында донъялағы сәнәғәт етештереүенең абсолют күрһәтмәләр буйынса, АҠШ-тан һуң, икенсе урын биләй, ошо уҡ ваҡытта оборона сығымдары өлөшө дәүләт бюджетының 32,5 % тәшкил итә[25]. Өҫтәүенә илдең көнсығышында сәнәғәт продукцияһының тик 20 % ғына етештерелә. СССР иҡтисадын хәрби рельстарға күсереү мөмкинлеге көнбайыш райондарҙан 2600 эвакуацияланған предприятиелар эшләй башлағандан һуң, 1942 йылда ғына, барлыҡҡа килә. Германия иҡтисадын хәрби рельстарға тик 1943 йылда күсерә.

1940 йылдың 26 июнендә «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ ирке менән китеүе тыйылыу тураһында» указ сыға, предприятиеларҙан эштән сығарыу тыйылы һәм һуңлау һәм прогул өсөн енәйәт яуаплылығы индерелә. Ошо уҡ ваҡытта хеҙмәткәрҙәр мәжбүри рәүештә башҡа предприятиеларға күсерелә алалар, бының турала 1940 йылдың 19 октябрендәге «Инженерҙарҙы, техниктарҙы, мастерҙарҙы, хеҙмәткәрҙәрҙе һәм квалификациялы эшселәрҙе бер предприятиенан икенсе предпрятиеға мотлаҡ күсереү тураһында» указы раҫлай. 1940 йылдың 3 октябрендә «СССР-ҙың дәүләт хеҙмәт резервтары тураһында» исемле указы сыға. Указға ярашлы махсус уҡыу йорттарына 14 йәштән алып үҫмерҙәр мобилизациялана һәм унда уҡытыу етештереү нормаларына ярашлы башҡарыла.

1939 йылдың 1 сентябренә ҡарата СССР-ҙың 99 дивизияһы була, 1941 йылдың 22 июненә — 303 дивизия. РККА-ның һаны был осорҙа өс тапҡырға тиерлек арта (5,3 млн кешегә тиклем), әммә мобилизациянан һуң 8,9 млн кеше тәшкил итергә тейеш була. Вермахт 1941 йылдың июнендә тулыһынса мобилизацияланған була (7,3 млн кеше).

1927—1937 йылдарҙа элекке көнбайышта 13 нығытылған район төҙөлә, ә 1938—1939 йылдарҙа тағы ла 8. 1940—1941 йылдарҙа яңы дәүләт сигендә тағы ла 20 район төҙөлә башлай. 1941 йылдың 21 майында хөкүмәттең ҡарары менән нығытылған райондарҙы ике сиратта булдырыу: яңы сиктә — 1 июлгә, элекке сиктә — 1941 йылдың 1 октябренә. Шулай итеп, нығытылған райондар яңы сиктә лә, элекке сиктә лә Өсөнсө рейхтың һөжүме мәленә һуғышҡа әҙер булмай сыға.

1940 йылдың 18 сентябрендә совет хөкүмәтенә Советтар Союзының Ҡораллы Көстәренең «1940—1941 йылдарға ҡарата Көнбайышта һәм Көнсығышта ғәскәрҙәрҙең йәйелдерелеүенең стратегик нигеҙҙәре тураһында» доклады тапшырыла. Генераль штабы нацистик Германияның төп көстәре Сан йылғаһы инешенән төньяҡҡа табан йәйелдерелеүен дөрөҫ баһалай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, партия һәм хөкүмәт етәкселәре доклад буйынса фекер алышҡандан һуң ғәскәрҙәрҙең төп төркөмөн 1940 йылдың 5 октябрендә Брестан көньяҡҡа табан йәйелдерергә ҡарар итәләр, йәғни дошмандың ярҙамсы көстәренә ҡаршы, Бреслау йүнәлешендә көслө һөжүм менән һуғыштың тәүге этабында уҡ Германияны Балкан илдәренән айырырға, йәғни уларҙы һуғыштан сығарырға һәм рейхты мөһим иҡтисади базаларҙан мәхрүм итергә. Көньяҡ-Көнбайыш фронтына СССР-ҙың 4-се армияһы булышлыҡ итергә тейеш була: уның төп көстәре Көнсығыш Пруссияны яулап ала.

Советтар Союзының көнсығышта һәм көнбайышта 1940—1941 йылдарға ҡарата Ҡораллы көстәрҙең стратегик йәйелдереүе буйынса тәҡдимдәр һәр хәлдә биш мәртәбә ҡарала (1940 йылдың июль, сентябрь, октябрь айҙары , 1941 йылдың март һәм майы). 1941 йылдың 15 майында руководство Генераль штабы етәкселеге Германия армияһының әҙерлеге һәйбәт кимәлдә икәнен билдәләп үтә һәм «был шарттарҙа ул совет ғәскәрҙәрен йәйелдереүҙә һәм көтөлмәгәндә һөжүм итеүҙә уҙып китә алыуы» тураһында һығымтаға килә . Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «дошманды йәйелдереүҙә уҙып китергә һәм герман армияһын йәйелдереү стадияһында һөжүмләргә» тәҡдим ителә. Ғәскәрһәргә элеккесә ҡәтғи маҡсаттар һәм тәрән бурыстар ҡуйыла. Ике йүнәлеш буйынса ғәскәрҙәрҙең һөжүм ғәмәлдәре ҡарала: төп йүнәлеш — Краковҡа, Катовицеға һәм икенсеһе — Варшаваға, Дембшинға табан.

1941 йылдың 22 июненә ҡарата хәлдәрҮҙгәртергә

ГерманияҮҙгәртергә

1941 йылдың июненә ҡарата СССР-ҙың сиктәрендә 3 армия төркөмө туплана һәм йәйелдерелгән була (беренсе стратегик эшелонда 157 дивизия, улар иҫәбендә 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада). Һауанан ярҙамды 3 һауа флот күрһәтә.

Гольдаптан алып Мемелгә тиклем 230 километр һуҙымындағы фронтта генерал-фельдмаршал В. Лееб етәкселегендә «Төньяҡ» армиялар төркөмө урынлаша (1-се һауа флоты ярҙамында 29 немец дивизияһы). Уның составына ингән дивизиялар 16-сы һәм 18-се армияларға, шулай уҡ 4-се танк төркөмөнә берләшә. 1941 йылдың 31 ғинуарының директиваһына ярашлы уға «Прибалтикала ғәмәлдә булған дошман көстәрен юҡ итеү һәм үҙ эсенә Ленинградты һәм Кронштадты алған Балтия портын баҫып алып, урыҫ флотын терәк порттарынан мәхрүм итеү» бурысы ҡуйыла[26]. Балтикала «Төньяҡ» төркөмөнә ярҙам итеү һәм Балтия флотына ҡаршылыҡ күрһәтеү өсөн немец командованиеһы 100 ашыу корабль (шул иҫәптән, 28 торпеда катеры, 10 мина заградителе, 5 һыу аҫты кәмәһе һәм тральщиктар) туплай[27].

Көньяҡҡараҡ, Голдаптан Влодаваға тиклем 500 километр һуҙымлығындағы фронтта генерал-фельдмаршал Ф. Бок етәкселегендә «Үҙәк» армиялар төркөмө (50 немец дивизияһы һәм 2 немец бригадаһы, уларға 2-се һауа флоты ярҙам итә) урынлаша. Дивизиялар һәм бригадалар 9-сы һәм 4-се ялан армияларына, шулай уҡ 2-се һәм 3-сө танк төркөмдәренә берләштерелә. Төркөм алдында Белоруссиялағы дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү бурысы ҡуйыла. Артабан мөмкин тиклем тиҙерәк Смоленск районына сығырға һәм, танк һәм моторлаштырылған көстәргә «Төньяҡ» армиялар төркөмө менән үҙ-ара бәйленеште булдырып, Прибалтикала һәм Ленинград тирәһендә булған дошман ғәскәрҙәрен юҡ итеү маҡсаты ҡуйыла[28].

Полесьенан Ҡара диңгеҙгә тиклем 1300 километрлыҡ фронтта етәкселеге аҫтында «Көньяҡ» армиялар төркөмө (44 немец, 13 румын дивизияһы, 9 румынских һәм 4 венгр бригадалары, уларҙы һауанан 4-се һауа флоты һәм румын авиацияһы һаҡлай)[29]. Берләшмә 1-се танк төркөмөнә, 6-сы, 11-се, һәм 17-се немец армияларына, шулай уҡ венгр корпусына бүленә. «Барбаросса» планы буйынса «Көньяҡ» төркөмө һул флангы менән Киевҡа һөжүм яһарға, совет ғәскәрҙәрен Галицияла һәм Көнбайыш Украинала, кисекмәҫтән Киев тирәһендә Днепр аша сығыу урындарҙы баҫып алыу һәм көньяҡта артабанғы һөжүмде тәьмин итеү бурысы йөкмәтелә[30]. 1-се танк төркөмө 6-сы һәм 17-се армиялар менән берлектә Бердичев, Житомир аша Киев районында Днепрға сығырға, артабан оборона тотҡан совет частарына юлды ябып, уларҙы тылдан һөжүмләп юҡҡа сығарырға тейеш була.

Бынан тыш оккупацияланған Норвегияла һәм Төньяҡ Финляндияла Вермахтың генерал Н. Фалькенхорст етәкселегендә «Норвегия» айырым армияһы йәйелдерелә. Уның алдында Мурманскиҙы баҫып алыу, Төньяҡ флоттың хәрби-диңгеҙ базаһы — Полярныйҙы, Рыбачий ярымутрауын, Киров тимер юлын баҫып алыу бурысы ҡуйыла[31].

ОКХ резервында 24 дивизия була. Барыһы Советтар Союзына һөжүм итеү 181 дивизия туплана (шул иҫәптән 19 танк һәм 14 моторлаштырылған, 18 бригада[37]), составында 5,5 млн кеше, 3712 танк, 47 260 ялан орудиеһы һәм миномёты, 4950 хәрби самолёт була[32].

Советтар СоюзыҮҙгәртергә

1941 йылдың 22 июненә сик буйы округтарында һәм СССР-ҙың флоттарында 172 дивизияһынан торған 15 армия составында шул иҫәптән 40 танк (яртылаш комплектланған) дивизияһы була; 3 289 850 һалдат һәм офицер, 59 787 орудиелар һәм миномёт, 12 782 танк, улар иҫәбенән 1475 Т-34 һәм КВ танкы, 10 743 самолёт. Өс флот составында 220 мең кеше, төп класлы 182 корабле (3 линкор, 7 крейсер, 45 лидер һәм эсминец һәм 127 һыу аҫты кәмәһе)[33]. Дәүләт сиген һаҡлауҙы һигеҙ сик буйы округтарының (уларҙың бишәүһе — көнбайышта) частары алып барҙы (ҡоро ер һәм диңгеҙ). Эске эштәр оператив частары һәм подразделениелары менән бергә улар 100 мең кеше тәшкил итә[34].

Көнбайыштан буласаҡ һөжүмде кире ҡағыу биш сик буйы округтары — Ленинград, Прибалтика махсус, Көнбайыш махсус, Киев махсус һәм Одессаға йөкмәтелә. Диңгеҙ яғынан уларға өс флот ярҙам итергә тейеш була: Төньяҡ, Ҡыҙыл байраҡлы Балтика һәм Ҡара диңгеҙ флоттары.. Генерал Ф. И. Кузнецов командованиеһы аҫтындағы Прибалтика хәрби округы үҙ эсенә 8-се һәм 11-се армияларҙы ала, 27-се армия формалашыу этабында була. Әлеге частар Балтика диңгеҙенән Литваның көньяҡ сигенә тиклем 300 километрлыҡ фронтта оборона тоталар.

Армия генералы Д. Г. Павлов командованиеһы аҫтында Көнбайыш айырым хәрби округы ғәскәрҙәре Минск-Смоленск йүнәлешен Литваның көньяҡ сиктәренән Припять йылғаһына тиклем 470 километрлыҡ фронтта ышыҡлап торорға тейеш була. Округ составына 3-сө, 4-се һәм 10-сы армиялар инә. Бынан тыш 13-сө армияның соединениелары һәм частары Могилев, Минск, Слуцк райондарында формалаша.

Һуғыш башланыу осорона Совет ғәскәрҙәренең әлеге төркөмөнә немец армиялары төркөмдәренән иң ҡеүәтлеһе, составында 2 танк төркөмө булған — «Үҙәк» төркөмө ҡаршы тора. Генерал М. П. Кирпонос командованиеһы аҫтында округ ҡарамағындағы 5-се, 6-сы, 12-се һәм 26 -сы армиялар һәм соединениелар Киев махсус хәрби округы (58 дивизия) Припяттән Липканыларға тиклем 860 километрлыҡ фронт позицияларын биләйҙәр. Совет ғәскәрҙәренең иң ҡеүәтле төркөмөнә унан байтаҡ ҡалышҡан «Көньяҡ» армиялар төркөмө ҡаршы тора.

Генерал Я. Т. Черевиченко командованиеһы аҫтында Одесса хәрби округы ғәскәрҙәре (22дивизия) Липкандарҙан Дунайҙың тамағына тиклем 480 километрлыҡ сиктәрҙе ҡаплап тора.

Генерал М. М. Попов командованиеһы аҫтында Ленинград хәрби округы ғәскәрҙәре илдең төньяҡ-көнбайыш райондарының сиктәрен һаҡлар торорға тейеш була (Мурманск өлкәһе, Карелия-Финляндия ССР-ы һәм Карелмуйыны), шулай уҡ Эстония ССР-ының төньяҡ яр буйын һәм Ханко ярымутрауҙыю. Был участка ҡоро ер сигенең оҙонлоғо 1300 километр тәшкил итә, ә диңгеҙ участкаһы — 380 километр. Бында 7- се, 14-се, 23-се армиялар һәм Төньяҡ флоты урынлашалар.

Тағы ла 7 армия (16-сы, 19-сы, 22-се, 24-се, 28-се, 20-се, 21-се) 77 дивизия составында РККА-ның икенсе стратегик эшелонын булдыралар. Улар иҫәбенән 23 дивизия көньяҡ-көнбайышҡа иәғәйенләнә, 9 — көнбайышҡа һәм 19 — Мәскәүҙән көнбайышыраҡ формалаша. Көнбайыш окрунтарына тәғәйенләнгән 32 дивизиянан 22 июнгә 16 дивизия килеп етә. Совет ғәскәрҙәренең Белосток төркөмө фәжиғәле тар-мар ителеүе арҡаһында икенсе эшелон тулыһынса Көнбайыш фронтына ебәрелә.

Көстәр нисбәтеҮҙгәртергә

Еңеүһеҙ тип һаналған Герман армияһы Европа хәрби ғәмәлдәре театрында эре ғәскәри операцияларын үткәреү буйынса бик ҙур тәжрибәһе була. Вермахт Европала бөтә эре алыштарҙы уңышлы үткәргән һәм “хәрби сәнғәт теорияһына билдәле өлөш индергән”</ref> внесших заметный вклад в теорию военного искусства[35] немец генералдарының плеядаһын” [36] тәрбиәләүгә өлгәшә, шул иҫәптән сателлитарҙың ярҙамынан тыш бик көслө инглиз-француз армияһын тар-мар итеүгә өлгәшә, уның һөҙөмтәһендә Франция капитуляциялана, ә Англия, үҙенең бөтә ауыр ҡоралын юғалтып, ысынында ҡоро ер армияһынан мәхрүм ителә[37].

Төп күрһәткестәр буйынса Ҡыҙыл армияһының өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан хәрби ғәмәлдәрҙә ғәскәрҙәр төрҙәренең һәм тылды тәьмин итеүһынау үткән тулыһынса йәйелдерелгән һәм тупланған немец ғәскәрҙәре уларға ҡаршы торған совет ғәскәрҙәр өҫтөнән ҙур өҫтөнлөгө була, сөнки һуғыш башланыуға совет ғәскәрҙәре һөжүмде кире ҡағырлыҡ кимәлдәге әҙерлекле булмайҙар, сөнки күпселектә маршта булып ҡаллалар йәки тәүге позицияға килеп өлгөрмәйҙәр (мәҫәлән, 3-сө танк төркөмө СССР-ҙың 11-се армияһына ҡарағанда танктарҙа 10 тапҡыр өҫтөнлөклө була)[38]. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, вермахт техникаһының мөһим өҫтөнлөгө булмаған[39]. Шулай, Германия ҡораллыуындағы танктар 23 тоннанан еңелерәк булһа, шул уҡ ваҡытта РККА-ның Т-34 һәм Т-28 урта танкылары 25 тоннанан ауырыраҡ була, шулай уҡ КВ-1 һәм Т-35 ауыр танкылары 45 тоннанан да ашыу[39]. Тарихсылар, ҡағиҙә булараҡ, Т-34 урта һәм КВ ауыр танкылары «яңылар» тип билдәләйҙәр. Уларға ҡаршы немецтарға 88-мм зенит орудиеларын ҡулланырға тура килә, һуңынан улар "Тигр" танкыларының истребителдәренә урынлаштырыла. Әммә ут ҡеүәтлеге буйынса был танкылар T-IV немец танкыһына тиңләшә. Немец классификацияһы буйынса T-IV танкыһы ауыр тип һанала (0,6 мең штук), әлеге классфикация буйынса совет армияһында 1,9 мең ауыр танкы була.

Самолеттарға килгәндә, немец авиацияһының 70 % СССР-ға һөжүм итеү өсөн тупланған була, ә СССР-ҙың көнбайыш сигендә яҡынса 40 % авиацияһы була. Люфтваффта истребителдәр һәм бомбардировщиктарҙың өлөшө тигеҙ була (яҡынса 1 мең көнсығыш сигендә), СССР-ҙа истребителдәр - яртыһын, ә бомбардировщиктар — дүрттән бер өлөшө.

Бөйөк Ватан һуғышы алдында СССР-ҙың көнбайыш сигендәге Ҡораллы Көстәр[39]
Категория Германия һәм уның союздаштары СССР СССР (барыһы)
Шәхси состав 4,3 млн кеше 3,3 млн кеше 5,8 млн кеше
Орудиелар һәм миномёттар 42 601 59 787 117 581
Танкылар һәм штурм орудиелары 4171 15 687 25 784
Самолёттар 4846 10 743 24 488
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Ҡораллы көстәре составы (1941 йыл)[40].
Шәхси состав Атыу мылтығы Арт. ҡоралы Танкылар Самолёттар Хәрби кораблдәр Мех. транспорт
Барыһы 5 434 729 7 983 119 117 581 23 106 24 488 910 528 571
Төҙөк 18 691 21 030

Хәрби ғәмәлдәр территорияларыҮҙгәртергә

СССРҮҙгәртергә

Белорусская ССР (оккупация), Карело-Финская ССР (оккупация), Молдавская ССР (оккупация), Латвийская ССР (оккупация), Литовская ССР (оккупация), Украинская ССР (оккупация), Эстонская ССР (оккупация), а также целый ряд территорий других союзных республик. Области РСФСР: Архангельская (авианалёты), Астраханская (авианалёты), Брянская, Вологодская, Воронежская, Горьковская (авианалёты), Калининская, Калужская, Курская, Ленинградская (блокада), Липецкая, Московская (сражения), Мурманская, Новгородская (сражения), Орловская, Псковская, Ростовская, Рязанская, Саратовская (авианалёты), Смоленская, Сталинградская (сражения), Тамбовская (авианалёты), Тульская, Ярославская (авианалёты). Края: Краснодарский, Красноярский (боевые действия на море) и Ставропольский. А также: Абхазская АССР (ГССР)[41], Кабардино-Балкарская АССР, Казахская ССР (авианалёт на город Гурьев), Калмыцкая АССР, Крымская АССР, Марийская АССР (авианалёт)[42], Северо-Осетинская АССР, Чечено-Ингушская АССР, Чувашская АССР (авианалёт).

Башҡа илдәрҮҙгәртергә

От Великой Отечественной войны не отделяются боевые действия советских вооружённых сил на территории других оккупированных стран и государств фашистского блока — Германии, Польши, Финляндии, Норвегии, Румынии, Болгарии, Сербии, Чехословакии, Венгрии, а также входившей в состав Германии Австрии, созданных Третьим рейхом Хорватии и Словакии.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Der Russland-Feldzug. www.balsi.de. 3 октябрь 2017 тикшерелгән.
  2. 2,0 2,1 Военный энциклопедический словарь, М.: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», издательство «Рипол классик», 2002, ст. «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—1945»
  3. История Второй мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко — М.: Воениздат, 1982. — Т. 12. — Б. 33—34. — 495 б.
  4. Макс Хейстингс Вторая мировая война: Ад на земле = All Hell. Let Loose The World At War 1939–1945 — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — P. 433. — 698 p. — ISBN 978-5-91671-352-7. — «поскольку англо-американские войска не сумели уничтожить армии Гитлера, а только потеснили их с оккупированной территории, Красная армия вплоть до 1945 г. оставалась, как и была с 1941 г., главным инструментом уничтожения нацизма»
  5. Bellamy, Chris Absolute War: Soviet Russia in the Second World War — Macmillan. — Б. xix. — 848 б. — ISBN 978-0-375-41086-4. — «That conflict, which ended sixty years before this book’s completion, was a decisive component — arguably the single most decisive component — of the Second World War. It was on the eastern front, between 1941 and 1945, that the greater part of the land and associated air forces of Nazi Germany and its allies were ultimately destroyed by the Soviet Union in what, from 1944, its people — and those of the fifteen successor states — called, and still call, the Great Patriotic War»
  6. Сообщение Левитана о начале Великой Отечественной войны. 22 июня 1941 года
  7. Душенко К. Словарь современных цитат
  8. Газетные публикации 24 июня 1941 года
  9. И. В. Сталин, Выступление по радио 3 июля 1941 года.
  10. «великая война», «отечественная война», но не «великая отечественная война»
  11. 1812-1941: Миф Отечественной войны
  12. См., например, «Солдатские военные песни Великой Отечественной войны 1914—1915 г.г.». Собрал В. КРЫЛОВ. Харбин, 1915; Храбрейший герой Великой Отечественной войны, первый георгиевский кавалер, славный казак Тихого Дона Кузьма Крючков и 12-летний мальчик герой георгиевский кавалер Андрюша Мироненко. Москва, тип. П. В. Бельцова, 1914
  13. М. И. Мельтюхов. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000 — с.453-454.
  14. 14,0 14,1 14,2 Подробности разработки плана «Барбаросса» / Великая отечественная война 1941—1945. М. 1999. т.1(недоступная ссылка)
  15. 15,0 15,1 Р. А. Исмаилов. Операция «Барбаросса» — кризис мировой войны.
  16. 16,0 16,1 16,2 Лота В. И. Статья «Операция прикрытия „Барбароссы“» на сайте МО РФ.
  17. Запись от 3 марта 1941 года в дневнике Штаба оперативного руководства Главного командования вермахта (ОКВ)
  18. ЗАПИСЬ ОПЕРАТИВНОГО РУКОВОДСТВА ОКБ ГЕРМАНИИ В ДНЕВНИКЕ ШТАБА О ЦЕЛЯХ СОЗДАНИЯ ОККУПАЦИОННОГО РЕЖИМА НА ТЕРРИТОРИИ СОВЕТСКОГО СОЮЗА. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 март 2013. 13 март 2013 тикшерелгән.
  19. Дневник Гальдера
  20. д. ист. н. В. В. Марина. Словакия в войне против СССР. 1941—1945 годы // журнал «Новая и новейшая история», № 4 (июль-август), 2011. с. 35—53.
  21. Мировые войны XX века: в 4 кн. книга 3. Вторая мировая война: исторический очерк / Институт всеобщей истории РАН. М., «Наука», 2005. с. 261.
  22. ген.-лейт. П. Г. Кузнецов. Маршал Толбухин. М., Воениздат, 1966. с. 175.
  23. «Казаки на службе у Третьего рейха» — возможность использование казаков в вооружённой борьбе на стороне Германии, обосновывалось «теорией», что казаки являются потомками остготов, т. е. арийцами, а не славянами
  24. История СССР
  25. Борисов Н. С., Левандовский А. А., Щетинов Ю. А. Ключ к истории Отечества: Пособие для абитуриентов — изд. 2-е, дополненное. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1995. — ISBN 5-211-03338-8.
  26. Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.155
  27. Руге Ф. Война на море 1939—1945. Перевод с немецкого. М., 1957. С. 209. ISBN 5-89173-027-8
  28. Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.154
  29. Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — 832 с. // Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов
  30. А. Филиппи. Припятская проблема. Перевод с немецкого. М., 1959. С. 160.
  31. ИВИ. Документы и материалы, инв № 1274, л. 1.
  32. Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45 — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
  33. ИВИ. Документы и материалы, инв. № 7875, лл. 1—3.
  34. 50 лет Вооружённых Сил СССР. М., 1968, с. 252.
  35. Гот Г.. Танковые операции — М.: Воениздат, 1961
  36. Федор фон Бок, Эрнст Буш, Гейнц Гудериан, Герман Геринг, Эвальд фон Клейст, Гюнтер фон Клюге, Георг фон Кюхлер, Вильгельм фон Лееб, Эрих фон Манштейн, Вальтер Модель, Фридрих Паулюс, Герд фон Рундштедт, Фердинанд Шёрнер
  37. Битва за Дюнкерк, Дюнкеркская операция
  38. Мельтюхов, Михаил У врага было больше живой силы, у нас - пушек, танков, самолетов // Родина : журнал. — 2016. — Июнь (№ 6 (616)). — С. 108—111.
  39. 39,0 39,1 39,2 Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. — Гл. 12. Место «Восточного похода» в стратегии Германии 1940—1941 гг. и силы сторон к началу операции «Барбаросса»
  40. Статистический сборник № 1 (22 июня 1941 года) Института военной истории Министерства обороны Российской Федерации. 1994
  41. История ВОВ в Киножурнале «Хочу всё знать», вып. № 102, 1975 на YouTube
  42. Ҡалып:Книга:Энциклопедия РМЭ