Төп менюны асырға

Тәтешле районы (рус. Татышлинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. 1935 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — Үрге Тәтешле ауылы. Районда 23 250 кеше (2016) йәшәй.

Тәтешле районы
Флаг[d]
Flag of Tatyshlinsky rayon.svgCoat of Arms of Tatyshly rayon (Bashkortostan).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 31 ғинуар 1935
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Үрге Тәтешле
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы
Халыҡ һаны 22 918 кеше (2017)[1]
Сиктәш Асҡын районы, Балтас районы, Борай районы, Яңауыл районы һәм Пермь крайы
Майҙан 1376,16 км²
Рәсми сайт tatyshly.ru
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Тәтешле районы Викимилектә

ГеографияһыҮҙгәртергә

Башҡортостан Республикаһының төньяғында урынлашҡан. Төньяҡта — Пермь крайының Көйәҙе районы, көнсығышта — Башҡортостан Республикаһының Асҡын, көньяҡ‑көнсығышта — Балтас, көньяҡта — Борай, көнбайышта Яңауыл райондары менән сиктәш. Өфөнән 209 км, ә яҡындағы тимер юл станцияһы Көйәҙенән (Пермь крайы) 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан. Климаты континенталь, дымлылығы етерлек дәрәжәлә. Райондың көнсығыш ситенән Йоҡ ҡушылдығы менән Тере Танып йылғаһы, ә төньяҡ-көнбайышта — Әри йылғаһы аға. Аҡһыл һоро урман тупрағында күпселек киң япраҡлы һәм ҡараңғы ылыҫлы урмандар үҫә, улар 51,6 мең га (район территорияһының 37 %) ерҙе биләй. Минераль ресурстарҙан нефть (Тәтешле, Йөгәмеш, Тепляк, Көйәҙе), кирбес балсығы (Ураҙгилде), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Уяҙыбаш) ятҡылыҡтары билдәле.

ТарихыҮҙгәртергә

Райондың күпселек тораҡ пункттары башҡорт аҫаба ерҙәрендә, башлыса Ирәкте, өшләтә Урман-Гәрәй һәм Ҡыр-Танып улустарында барлыҡҡа килгән[2].

Тәтешле районы 1935 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Балтас һәм Яңауыл райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторола. 1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә, уның территорияһы Яңауыл районы составына керә. 1966 йылдың 30 декабрендә Тәтешле районы яңынан ойошторола[3].

Билдәле шәхестәрҮҙгәртергә

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 
Йыл Халыҡ һаны
1939 37 325 [7][8]
1959 34 362 [9][8]
1970 35 237 [10][8]
Йыл Халыҡ һаны
1979 30 148 [11][8]
1989 26 042 [12][8]
2002 26 803 [13][8]
Йыл Халыҡ һаны
2010 25 159 [14]
2017 22 918 [1]
2018 22 703 [15]
Йыл Халыҡ һаны
2019 22 365 [16]

ИҡтисадҮҙгәртергә

Район ауыл хужалығы йүнәлешле. ауыл хужалығы ерҙәренең Майҙаны 75,4 мең га (район территорияһының 54,7 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 60,9 мең га, сабынлыҡтар — 1,7, көтөүлектәр — 12,6 мең га Территорияһының 44,2 % һөрөлгән. Хужалыҡтарҙың төп йүнәлеше — мөгөҙлө эре мал үрсетеү, игенселек, сусҡасылыҡ һәм картуф үҫтереү. Үрге Тәтешлелә май яҙыу һәм кирбес заводтары, Түбәнге Тәтешлелә РТП бар. Районда урман хужалығының урман пункты, колхоз-ара ПМК эшләй. Нефть ятҡылыҡтарын «Краснохолмскнефть», Көйәҙе ятҡылығының Тәтешлеләге өлөшөн «Чернушканефть» (Пермь крайы) НГДУ-лары үҙләштерә.

Район территорияһынан Сурай—Иҫке Балтас—Көйәҙе автомобиль юлы үтә.

Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханалары эшләй. Татар телендә «Тәтешле хәбәрлере», урыҫ телендә «Татышлинский вестник», башҡорт телендә «Аҡ тирмә» һәм удмурт телендә «Ошмес» газеталары сығарыла.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 https://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  2. Татышлинский | Генеалогия и архивы
  3. Голубченко И. В., Курас С. Ғ. Тәтешле районы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2019. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  4. Сегодня исполняется 60 лет главному удмурту Башкортостана Ренату Галямшину. ИА «Башинформ», 28 февраля 2009 года (рус.) (Тикшерелгән 25 февраль 2019)
  5. http://www.gpns.ru/sites/default/files/11.01.22.pdf Память. Анас Тулвинский. Газета «Салаватский нефтехимик», 22 января 2011, № 2 (4935) (рус.) (Тикшерелгән 8 февраль 2018)
  6. Башкирская энциклопедия — Хунафина Дина Халимовна (рус.) (Тикшерелгән 8 ноябрь 2018)
  7. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  9. 1959 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  10. 1970 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  11. 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  12. 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  13. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  14. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  15. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРосстат.
  16. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — С. 62.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә