Ишембай районы (рус. Ишимбайский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ишембай ҡалаһы. Районда 26394 кеше йәшәй.

Ишембай районы
Герб
Герб
Флаг
Флаг
Ил

Рәсәй Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан

Берләштерә

1 ҡала биләмәһе и 13 ауыл биләмәһе

Административ үҙәк

Ишембай

Барлыҡҡа килеүе

1930

Халҡы (2016)

89 013[1] (2.19 %, 4 урын)

Тығыҙлығы

21.68 кеше/км²

Майҙаны

4 006 км² (7 урын)

Ишембай районы на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Рәсми сайты
ОКАТО

80 231 000 000

Йөкмәткеһе

Физик-географик характеристикаһыҮҙгәртергә

 
Калим-ускан с пещерой Салавата Юлаева

Район Ағиҙел йылғаһының урта ағымында, уң яҡ ярҙа урынлашҡан. Ишембай районы биләмәһе майҙаны 4002,59 км², муниципаль берәмек майҙаны — 4106,06 км²[2].

Ғафури, Белорет, Бөрйән, Мәләүез, Стәрлетамаҡ райондары, Салауат һәм Стерлитамаҡ ҡалалары менән сиктәш.

Район биләмәһенең көнсығыш өлөшө Башҡорт (Көньяҡ) Уралдың көнбайыш һырттарына ҡарай, уларҙың абсолют бейеклеге 845 метрға етә, климаты дымлы, киң япраҡлы һәм аҡ ҡайын, уҫаҡ урмандары менән ҡапланған. Райондың көнбайыш өлөшө Ағиҙел буйы далаһына ҡарай, климаты байтаҡҡа ҡорораҡ һәм урман менән дала аралашып урынлашҡан.

Файҙалы ҡаҙылмаларыҮҙгәртергә

Райондың төп ер аҫты байлығы — нефть ятҡылыҡтары (1932 йылда асыла). Шулай уҡ таш тоҙ, эзбиз, гипс, ҡом, доломит, бут ташы, ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы сығарыла.

ТәбиғәтеҮҙгәртергә

Административ үҙәк Ағиҙел буйы уйһыулығында урынлашһа ла район биләмәһенең ҙур өлөшөн тау тайгаһы алып тора. 252,6 мең га майҙан (район биләмәһенең 63,1 проценты) урман менән ҡапланған. Күбеһенсә аҡ ҡайын, йүкә, имән һәм уҫаҡ ағастары үҫә.

Район биләмәһе ҡырағай шарттарҙа үҫеүсе дарыу үләндәренә бай, 200-ҙә ашыу төрҙәге дарыу үләндәре үҫә. Улар үҫкән биләмәләр айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары исемлегенә инә.

ГидрографияһыҮҙгәртергә

Район биләмәһендә 40-тан ашыу йылға бар. Биләмәнең көнбайыш сигенән Ағиҙел йылғаһы аға, ҡушылдығы Юрғаш йылғаһы, көнсығыш өлөшөнән — Егән йылғаһы, ҡушылдыҡтары — Һикәҙе һәм Рәүҙәк йылғалары, Һәләүек, Тәйрүк, уның ҡушылдыҡтары Юшалы, Тор йылғалары.

Дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанаҡтары: Берғамыт һәм Исемһеҙ (Хажы ауылы эргәһендә), Изге шишмә (Скворчиха ауылы), Тереһыу (Арлар), Ресторан (Ҡолғона ауылы), Селтербей-Урта-Таш (Маҡар ауылы), Ҡайнауыҡ (Һәргәй ауылы), Аллағыуат шишмәһе (Маҡар ауылы).

Тау түбәләреҮҙгәртергә

Шихандар, айырыуса Торатау, — Ишембай районының тәбиғәт символы. Улар Стәрлетамаҡ шихандары булараҡ танылған булһалар ҙа, уларҙың өсөһө Ишембай районында[3] урынлашҡан.

Иң юғары нөктә Алатауҙа урынлашҡан (845 м). Ул Ишембай районының көнсығыш өлөшөндә ята, уның тирәһендә бейеклектәре 500-600 м булған тау һырттары һүҙылып киткән..

Башҡа тауҙар: Урта-Таш һәм Аҡташ (Маҡар ауылы янында), Арҡауылтау, Бейектүбә, Ташлығыртау, Бикмәш (проектируемый памятник природы, тәбиғәт һәйкәлдәре Алатау, Ҡарауыл-тау һәм башҡалар. Бәштин, Биктәр, оло Ҡалыу, Ҡалыу (тау һырты), Ҡалыу, Йүкәлетау, Олотау ер аҫты һыуҙарын бүлеүсе һырттар, улар киләсәктә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе исемлегенә инергә тейеш.

МәмерйәләреҮҙгәртергә

Туристар араһында район төрлө ҡатмарлылыҡ категһорияларына ҡараған мәмерйәләре менән дан тота. Улар түбәндәгеләр: Егән, Ишһары-Нөгөш, Эҫем-Ағиҙел[4][5]

Транспорт менән барып етеп булғанға күрә туристар яҡшы белгән урындар — Маҡар ауылы (Салауат мәмерйәһе, Ҡыҙҙар тауы, Ҡуҡрауыҡ), Хажы ауылы (Хазиново) (Тирмән-Таш (Хазинская I и II), Отважных, Малютка, Олимпия). Шулай уҡ, Ишәй мәмерйәләре, Таш-Өй, Ыласын мәмерйәләре.

ТарихыҮҙгәртергә

Хәҙерге Ишембай районы ерҙәрендә бик күп быуаттар буйына юрматылар көн итә. Башҡорттар Рәсәй дәүләте составына ингәс, Юрматы ырыуы ерҙәре Нуғай даруғаһы Юрматы волосы составына инә[6].

1919 йылда хәҙерге район биләмәһе Бәләкәй Башҡортостандың Юрматы кантоны составына алына. 1922 йылда Оло Башҡортостан ойошторолғандан һуң — Стәрлетамаҡ кантоны составына индерелә.

1923 йылда буласаҡ район биләмәһендә волостар эреләтелә, 4 волость барлыҡҡа килә: Аҙнай , Борон, Петровск һәм Маҡар. 1930 йылда кантон-волость бүленеше реформаһы үткәрелә. Петровск районы ойошторола, аҙаҡ ул Маҡар районы (20 август 1930 г.) тип үҙгәртелә.

1935 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының Башҡорт АССР-ы райондары составында яңы селтәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында ҡарары сыға. Маҡар районында 22 ауыл советы булдырыла: Петровск (10 тораҡ пункты), Бәрҙәшле (6), Яңы-Георгиевка (9), Татьяновка (7), Скворчиха (3), Егән (2), Васильевка, Әхмәр (3), Ишәй (4), Алатаң (4), Янрус (2), Юлдаш (5),Әрмет-Рәхим (4), Әрмет(4), Маҡар (4), Ҡолғона (6), Көҙән (6), Һайран (6), Этҡол (5), Байгужа (8), Һәләүек (2), Ҡөҫәпҡол (3).

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында Яңы райондар ойоштороу турһындағы» ҡарары нигеҙендә(20 март 1937 йыл)[7] Башҡортостанда 6 яңы район барлыҡҡа килә: Байҡыбаш, Воскресенский, Ишембай, Ҡандра, Матрай һәм Покровский[8]. (Ҡара Ишимбайский район (1937-1940)) Ишембай районына Маҡар районы ерҙәре бүленеп бирелә: (Көҫәпҡол ауыл Советы и Байғужа ауыл Советы) һәмСтәрлетамаҡ районынан бүлеп алынған Наумовка ауыл Советы. Яңы райондың үҙәге итеп Ишембай эшселәр ҡасабаһы ҡалдырыла.

«РСФСР Юғары Советы Президиумының Ишембай эшсе ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү һәм Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү тураһындағы Указы» (10 февраль, 1940 йыл) нигеҙендә район бөтөрөлә[8], Ишембай республика буйһоноуындағы ҡалаға әйләнә, ә район биләмәһе элекке административ идаралыҡҡа күсә, яңы ҡаланың бер өлөшөнә әйләнгән Көҫәпҡолдан тыш.

Ишембай районы ҡайтанан1965 йылдың 14 ғиуарындаа[9] ойошторола.

2000 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы өсөн бер хакимиәт булдырыла[9].

2008 йылдың 18 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Законы нигеҙендә Әхмәр, Васильевка, Яңы Әптек һәм Сәлих ауыл советтары бөтөрөлә[10]

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
2010 йыл 14 октябрь 91301 43078 48223 52,8 47,2

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

ИҡтисадыҮҙгәртергә

Районда иҡтисад сәнәғәт-ауыл хужалығы йүнәләшендә алып барыла. 107,5 мең гектар майҙанды (район биләмәһенең 26,8 %) ауыл хужалығы ерҙәре биләй, уларҙың 62,8 мең гектары — һөрөнтө ерҙәр, 13,7 мең гектары — сабынлаҡтар, 31,6 мең гектары — көтөүлектәр. Райондың көнсығыш өлөшө тау-урман ит-һөт етештереүсе зонаға, көнбайышы иген игеү-мал көтөү, шәкәр сөгөлдөрө, йәшелсә үҫтереү, сусҡа үрсетеү һәм умарта тотоу менән шөғөлләнеүсе зонаға ҡарай.

ТуризмҮҙгәртергә

Егән йылғаһы өҫтөндә ҡояш сыға Уразбай ауылы эргәһендәге быуа Эйәртау тауы һырты буйлап һалынған юл Һауаҙы ҡаялары

Муниципаль район хакимиәте «2011—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында туризмды үҫтереү» республика маҡсатлы программаһы проектына индереү өсөн «Ырыуҙар ташы» мемораиль комплексын, элекке төрмә харабалары, Туғар-Салған күле янындағы палатка ҡаласығы базаһында тарихи музей булдырыу тураһындағы Инвестиция проектын тәҡдим итә[11]. Шулай уҡ ат спортын (конкур, һыбай йөрөү), Шихан утары янында ял итеү базаһын булдырыу (коттедждар төҙөп), дельтапланеризмды үҫтереү, балалар өсөн уйын аттаракциондарын төҙөү ҙә проектҡа индерелә[11].

Район биләмәһендә бер нисә турист базаһы эшләй: «Ковчег» (Нух кәмәһе) (40 кешегә, Ишембай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 5 километрҙа, быуа буйында, япраҡлы урманда), «Ғаилә» ял йорто (16 кешегә, Бәрҙәшле ауылы), «Ҡуҡрауыҡ» (30 урынлыҡ, Маҡар ауылынан 2 километрҙа, Салауата Юлаев мәмерйәһе һәм Ҡуҡрауыҡ шарлауығы янында[11].

ТранспортҮҙгәртергә

Райондың һыу артериялары: Ағиҙел (һайыҡҡанға тиклем парходтар йөрөгән), Һәләүек.

Автоюлдарҙың тығыҙлығы: 51 км / мең кв. км[11]. Ишембай — Аллағыуат тимер юл һәм автомобиль юлдары районды ӨфөЫрымбур транспорт магистрале менән бәйләй. Райондың төньяғынан СтәрлетамаҡМагнитогорск автомагистрале үтә, көньяҡ-көнбайыш сик буйлап — ИшембайМәләүез автомобиль юлы.

МәғарифҮҙгәртергә

Ишембай ерендә тәүге мәктәптәр XIX быуатта асыла.

1931 йылда төбәктә 60-ҡа яҡын мәктәп булыуы билдәле. 1934 йылда мәктәптәр һаны 81-гә етә. Уларҙа 203 уҡытыусы балаларға белем бирә, уларҙың икәүһе юғары белемле, 26-һы — урта, 105-е — ете йыллыҡ мәктәп белеме менән һәм 12-һе башланғыс белемгә эйә була.

Әлеге ваҡытта Ишембай районында 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 20 урта мәктәп эшләй. Быларҙан тыш Өфө дәүләт авиация-техник университеты филиалы, нефть колледжы, 3 һөнәрселек училищеһы Ишембай йәштәренә һөнәри белем бирә.

Һаулыҡ һағыҮҙгәртергә

Районда үҙәк хәстәхана һәм 4 участка хәстәханаһы бар.


Киң мәғлүмәт сараларыҮҙгәртергә

Әлеге ваҡытта урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Восход» һәм «Торатау» гәзиттәре сыға.

Билдәле шәхестәреҮҙгәртергә

  • Әхмәтзәки Вәлиди Туған (төр. Ahmed Zeki Velidi Togan, 10 декабрь 1890 — 26 июль 1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы.
  • Живов Павел Евгеньевич (15.03.1918—9.10.2001), малсы, 1967—1978 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге колхозының һөт‑тауар фермаһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бәрҙәшле ауылынан[12].
  • Нәбиуллин Рәжәп Байғондо улы (3.03.1958), урмансылыҡ белгесе, дәүләт эшмәкәре. 2008—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы. Ҡалыу-Айыры ауылынан[13].
  • Әнисә Таһирова (15.12.1941), шағир, тәржемәсе, журналист. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2011). Маҡар ауылынан.
  • Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы (24.01.1948), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостандың атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Байғужа ауылынан.

Ҡыҙыҡлы мәғлүмәтҮҙгәртергә

  • Район биләмәһендә урынлашҡан Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, бында Ғәрәп хәлифәлегенең 706 йылғы алтын динары һәм 712 йылғы көмөш дирһәмдәр табылған.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  2. http://www.подметки.рф/administrator/images/nomer/1331453851_nomer_8_2012.pdf
  3. http://www.ishimbaimr.ru/attachments/1154_%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%20%20%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%20%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%20%20%D0%BD%D0%B0%202011-2015%20%D0%B3.%D0%B3.doc
  4. http://www.rgo-speleo.ru/caves/cavelist1989.htm ПЕРЕЧЕНЬ КЛАССИФИЦИРОВАННЫХ ПЕЩЕР. 1989 год. Составитель Шакир Ю. А. при участии Киселева В. Э., Климчука А. Б., Кузнецова В. С.,Малкова В. Н., Немченко Т. А., Соколова Ю. В.
  5. Таблица спелеологических районов РБ " Пещеры Южного Урала " БАШТУРИСТ. Туризм и отдых в Башкортостане
  6. Официальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан — Официальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республ …
  7. Melgrosh Politics(недоступная ссылка)
  8. 8,0 8,1 История административно-территориального деления — ИСТОРИЯ — ШЕЖЕРЕ
  9. 9,0 9,1 История муниципального района Ишимбайский район
  10. Закон Республики Башкортостан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населенных пунктов» (Принят Государственным Собранием — Курултаем Республики Башкортостан 18 ноября 2008 года)
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; autogenerated2 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  12. Башҡорт энциклопедияһы — Живов Павел Евгеньевич (Тикшерелгән 8 март 2018)
  13. Набиуллин Ражап Байгундович – биография/ «Viperson» сайты (рус.) (Тикшерелгән 1 март 2018)

ҺылтанмаларҮҙгәртергә