Суфыйсылыҡ йәки тасаввуфа (ғәр. التصوف‎) — исламда [1]дини тәғлимәт, шулай уҡ кешене рухи[2] боҙоҡлоҡтарҙан ҡурсалауға һәм рухи яҡтан тәрбиәләүгә йүнәлтелгән рухи ғәмәлиәтте үҙ эсенә алған дини тәғлимәт[3]; Мосолман хәрәкәте[4]; суфыйсылыҡ эйәрсендәренең йәшәү рәүеше һәм уларҙың берекмәһе[2]; классик мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе[5]. Суфыйсылыҡтың эйәрсендәре суфый тип атала.

Суфыйсылыҡ
ғәр. الْتَّصَوُّف
Рәсем
Нигеҙләүсе Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
Урынлашыу Исламский мир[d] һәм во всём мире[d]
Испытал влияние от Абу Нуайм аль-Исфахани[d]
Хештег sufism
Вики-проект WikiProject Sufism[d]
Commons-logo.svg Суфыйсылыҡ Викимилектә
Иман шарттары

Тәүхид
Фәрештәләр
Китаптар
Пәйғәмбәрҙәр
Яуап көнө
Тәҡдир

Исламдың биш нигеҙе

Шәһәҙәт
Намаҙ
Ураҙа
Зәкәт
Хаж

Шәхестәр

Мөхәммәт
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Сәхәбәләр
Хәлифәләр

Дөйөм ҡабул ителгән ҡараш буйынса, суфыйсылыҡ һүҙе ғәрәп суф («йөн») һүҙенән килеп сыҡҡан. Мосолман тикшеренеүселәре һәм тарихсылары шартлы рәүештә суфыйсылыҡ тарихын өс осорға бүлә: аскетлыҡ осоро (зуһд), суфыйсылыҡ осоро (тәсәввуф) һәм суфый туғанлығы осоро (тәриҡәт). XII—XIII быуаттарҙа мосолман йәмғиәтенең төрлө страттары араһында суфыйсылыҡ идеяларының киң таралыуына бәйле, суфый тәғлимәтенең спекулятив-эзотерик яғы барлыҡҡа килә. Ул тәү сиратта, белемле мосолмандарҙы ныҡ ҡыҙыҡһындыра. Әлеге ваҡытта суфыйсылыҡ ислам дәүләттәре тормошонда мөһим сәйәси һәм дини роль уйнауын дауам итә.

Суфыйсылыҡтың һығылмалылығы һәм сит йоғонтоларға «асыҡлығы» уны сиктән тыш төрлө итә. Суфыйсылыҡ үҙенең эйәрсендәрен илһамландыра, уларҙа күңелдең тәрән сифаттарын асып бирә һәм эстетика, этика, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешендә ҙур роль уйнай. Суфыйҙарҙың рухи камиллығы юлы уҡытыусыға (мөршидкә) тулыһынса буйһоноу һәм уның бөтә күрһәтмәләрен үтәү аша ғына ята.

ЭтимологияһыҮҙгәртергә

«Тәсәввуф», «суфый» һүҙҙәренең барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә фараз бар. Сөнни мосолмандар араһында ҡабул ителгән, шулай уҡ урта быуат мосолман авторҙары араһында яңғыраған фекерҙәр: суфыйсылыҡ һүҙе ғәрәп телендәге суф (ғәрәпсә: صوف — йөндән) килеп сыҡҡан. Борондан тупаҫ йөн кейем аскет дәрүиштәрҙең, «алла халҡының», шулай уҡ мистиктарҙың киң таралған атрибуты тип һаналған[1].

Суфыйҙар йыш ҡына был һүҙҙең этимологияһын ас-сафа («таҙалыҡ»), сифат («үҙенсәлек») һүҙенең тамырына, йәки әхл ас-суффа («эскәмйә йәки япма кешеләре») һүҙенә бәйләй. Был һүҙ Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәҙинәләге мәсетендә йәшәгән һәм үҙҙәренең аскетлығы менән айырылып торған ярлы иптәштәренә ҡарата ҡулланылған[3].

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был һүҙҙәр ғәрәп сығышлы түгел тип иҫәпләгән. Атап әйткәндә, Көнбайыш Европа ғалимдары XX быуат башына тиклем тәсәввуф һүҙе софия («зирәклек») тигән грек һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фекерҙә[3].

Суфыйсылыҡ формалашыуының башланғыс стадияһында, ғәҙәттә, тәсәввуф һүҙе урынына зуһд («аскетлыҡ», «донъянан баш тартыу», заһид («аскет») йәки уға яҡын булған "буйһоноу («доға ҡылыусы») һүҙҙәре ҡулланыла. VIII быуаттан суфыйсылыҡтың эйәрсендәре суфый тип атала башлай. Суфый тип аталған беренсе кеше йә Куфи (ғәр. (Куфи — ҡала исеменән): куфи яҙыуы — ғәрәп шрифының бер яҙыу ысулы) кешеһе Жабир ибн Хайян (767 й.), йә Әбү Хашим исемле башҡа Куфи кешеһе була[3].

Суфыйсылыҡ тарихыҮҙгәртергә

Мосолман тикшеренеүселәре һәм тарихсылары шартлы рәүештә суфыйсылыҡ тарихын өс осорға бүлә: зуһд (аскет), тәсәввуф (суфыйсылыҡ) осоро һәм тәриҡәттәр (суфыйҙар тәриҡәте) осоро.

Зуһд осоро
  • VIII—VIII быуаттар — исламда аскет-мистик тенденцияларҙың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше.
  • VIII уртаһы — IX быуат башы — суфыйсылыҡтың ғәмәли башланыуы.
Тәсәввуф осор
  • IX быуат суфыйсылыҡтың бер нисә мәктәбенең барлыҡҡа килеүе һәм суфыйсылыҡ теорияһының һәм практикаһының әүҙем үҫеше була.
  • IX быуат аҙағы — шиғыйҙар һәм исмаил эзотерикаһы менән бәйләнеше[6].
  • X—XI быуаттар — суфыйҙарҙың йәшәү рәүеше һәм донъяға ҡарашы популярлаша бара. Был осорҙа "Суфый фәне"нең төп положениелары төҙәтелә һәм дөйөм мәғәнәлә суфый традициялары формалашҡан әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Классик суфый әҙәбиәте авторҙары суфый белемен системалаштыра һәм суфыйҙарға ғына хас терминологияны нығыта.
 
Мәүләүи ордены символы.
Тәриҡәт осоро
  • XII—XIII быуаттар — мосолман йәмғиәтенең дини тормошоноң мөһим элементы булараҡ суфыйсылыҡ формалаша.
  • XII быуат уртаһы — XIII быуат башы — суфый торлаҡтары (завия, ханака, рибат) тирәләй суфый туғанлығы (тәриҡәт) формалаша башлай.
  • XII—XIII быуаттар — суфый тәғлимәтенең спекулятив-эзотерик яғы үҫеше.
  • XIII—XIV быуаттар — фәлсәфәүи суфыйсылыҡ сәскә ата. «Камил кеше», «берҙәмлек» төшөнсәһен үҫтереү, «Абсолюттың үҙ-үҙе сағылышы», «эманациялар» һәм башҡалар.

Барлыҡҡа килеүеҮҙгәртергә

Мөхәммәт Пәйғәмбәр (Мөхәммәд)

Ҡөрьәндә һәм Сөнниҙә тәсәввуф («суфыйсылыҡ») һүҙе телгә алынмай. Әммә суфыйсылыҡ нигеҙҙәренә Мөхәммәт пәйғәмбәр башланғыс һалған һәм хәҙистәрҙә сағылдырған[3]. Суфыйсылыҡтың башы булған аскетик йәшәү рәүеше һәм уларҙың рухи сифаттарын камиллаштырыу практикаһы, Мөхәммәт пәйғәмбәр заманында барлыҡҡа килгән. Суфыйҙар өсөн Мөхәммәт пәйғәмбәр — Аллаһтың рәсүле, ул үҙенең өлгөһө менән шәхестең һәм йәмғиәттең рухи тәрбиә юлдарын күрһәткән. Мөхәммәт аскетик тормош алып барған, иң әҙе менән дә ҡәнәғәт булған һәм байлыҡҡа ынтылмаған. Байлыҡ һәм власть менән ҡыҙыҡһынмай, ваҡытының күп өлөшөн намаҙҙа һәм ураҙала үткәрә һәм иң яҡшы әхлаҡи сифаттар өлгөһө була (хәсән усватун)[3].

Асхабтар

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең үрҙә һаналған сифаттарын уның сәхәбәләре ентекле өйрәнә. Суфыйсылыҡ классиктары һәм тарихсылары Мөхәммәттең хәлифтәре (Әбү Бәкер, Үмәр, Усман, Али) һәм уның ғаиләһе вәкилдәре (Хәсән, Хөсәйен һ. б.) рухи ғәмәлиәт вариҫтарына ҡарай. Сәхәбәләре араһында тәү сиратта тере сағында ожмах вәғәҙә ителгәндәр (әл-мубашшарун би-л-джанна), Хузайфа ибн әл-Яман, Әбү әд-Дарда һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең башҡа билдәле юлдаштары бар [3].

 
Дәрүиш портреты.
Әһл әс-суффа

Мосолман аскетизмының барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә әһл әс-суффа (ғәрәпсә أهل اנصםة — эскәмйә кешеләре) ҙур әһәмиәткә эйә була. Уларҙың 70-тән алып 300-гә тиклем кешенән торған төркөмө Мәҙинә мәсетенә йыйыла һәм мөһәжирҙәрҙең һәм ансарҙарҙың иң ярлы ағзаларынан тора. Улар, намаҙҙа һәм ураҙала оҙаҡ ваҡыт үткәреп, диндә рухи һәм аскет практикаһына өҫтөнлөк бирә. Ахл ас-суффа Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һүҙҙәрен һәм ҡылыҡтарын ентекле үтәй. Мөхәммәт пәйғәмбәр уларҙы юғары баһалаған һәм хөрмәт иткән. Улар араһында Әбү-Һүрәйрә, Сәлмән әл-Фәриси, Әбү Зарр әл-Ғифари, Һуҡайб әл-Руми, Әбү Муса әл-Әшәри һәм башҡа билдәле арҡаҙаштары була. Мөхәммәт пәйғәмбәр был кешеләрҙе төрлө ғәрәп ҡәбиләләре араһында ислам динен таратырға ебәргән. Ахл ас-суффа завияға һәм мәҙрәсәгә нигеҙ һалыусылар тип һанала [3]. Баҫып алыуҙар ваҡытында байығандан һуң, ошолай йәшәү рәүешенән баш тартҡандар, суфыйсылыҡҡа ҡаршылар Әһл әс-Суффаның тыйнаҡ тормош алып барғанын кире ҡаға[7].

Табииндәр

Мосолмандарҙың беренсе быуынының аскетик практикаһы артабан да киләсәк быуын тарафынан дауам ителә һәм үҫешә. Билдәле аскеттар араһында Хәсән әл-Басри, Увейс Карани, Умар ибн Абду-л-Азиз һәм башҡа билдәле кешеләр була. Суфыйсылыҡҡа башлыса хәҙис (мөхәддис) йыйыусылар, йүнәлешле вәғәзселәр, Ҡөрьәнде уҡыусылар, йыһатта ҡатнашыусылар һәм христиан халҡының ислам динен ҡабул иткән өлөшө ҡушыла[1].

Яҡынса VIII быуат уртаһына — IX быуат башына суфыйсылыҡтың ғәмәлдәге формалашыуын бәйләргә кәрәк. Был осорҙа аскетлыҡ идеялары тағы ла киңерәк тарала, тасаввуф («суфыйсылыҡ») термины барлыҡҡа килә, суфый терминологияһы формалаша башлай. Ул замандың билдәле аскеттары араһында Шаҡик әл-Балхи, әл-Фудайл ибн Иәд, Дауыт ат-Тай, Рабия әл-Әҙәбиә, Хашим әл-Суфый һәм башҡалар була[3].

Барлыҡҡа килеү сәбәптәре

Исламда аскетик-мистик тенденцияларҙың барлыҡҡа килеүенең һәм үҫешенең сәбәптәре күп. Мосолман общинаһының тәүге ике быуатында иң билдәлеләренән эскапистик хис-тойғолар тыуҙырған социаль-сәйәси көрсөктәрҙе билдәләргә мөмкин, шулай уҡ тәрән идеологик һәм рухи эҙләнеүҙәр менән оҙатылған дини тормоштоң дөйөм ҡатмарлашыуы. Шулай уҡ башҡа дини-фәлсәфәүи системаларҙың (тәү сиратта христианлыҡ) йоғонтоһо суфыйсылыҡ үҫешенә ҙур өлөш индерә[1].

 
Чиштиә (суфый тәриҡәте,) ордены мисәте
Үҙенсәлектәре

Иртә суфыйҙарҙың ғәҙәти һыҙаттары Ҡөрьәндең мәғәнәһе тураһында уйланыу, көндәлек тормошта уның тәүшарттарын һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Сөннәһен ҡәтғи үтәү, ҡабат-ҡабат өҫтәмә доғалар, уяулыҡ һәм ураҙа (навафил) булған. Суфыйҙарҙы донъяуи, көндәлек тормошта тәҡүәлек, донъяуи һәм хәрби власть органдары менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыу, Алла ихтыярына буйһоноу һ. б. айырып тора. Тәүге суфыйҙарға фәҡирлек культы (фәҡр), эсхатологик һәм тәүбә кәйефтәре хас булған. Улар ерҙәге тормошо менән ҡәнәғәт була һәм ғазаптарҙы һәм мохтажлыҡты түҙемлек менән үткәрә[8].

Мөтәзилиҙәрҙең абстракт теологик фекерләүенән айырмалы рәүештә һәм традиционалистарҙың изге текстарының «хәрефенә» эйәреп, суфый тәғлимәте башта антропоцентрик (кешене төп объект итеп ҡарауға ҡоролған) була. Уларға кеше күңеленең иң бәләкәй хәрәкәттәрен, уның ғәмәлдәренең уҫал мотивтарын тәрән анализлау, шулай уҡ иғтибар шәхси кисерештәрҙе һәм дини хәҡиҡәттәрҙе эске аңлау хас була.

Шулай итеп, суфыйсылыҡҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе әл-Хәсән әл-Басри «Йөрәк һәм уйҙар тураһында» (әл-кулуб вәл-гаватир) һәм кеше ниәттәре тураһында фән (ниәт) булдыра. Әл-Хәсән әл-Басри Рабах ибн Амрҙың, Рабия әл-Әҙәбиәнең һәм әл-Дараниҙың шәкерттәренең вәғәздәрендә Аллаға ҡарата фиҙакәр мөхәббәт мотивтары (махабба, хабб), уға яҡынайыу теләге барлыҡҡа килә. IX быуаттан был мотивтар, уға асыҡ мистик төҫ биреп, суфыйсылыҡтың үҙенә генә хас үҙенсәлектәренә һәм айырмалы һыҙаттарына әүерелә[1].

ФормалашыуыҮҙгәртергә

IX быуат дауамында суфыйсылыҡтың бер нисә мәктәбе барлыҡҡа килә, суфыйсылыҡ теорияһы һәм практикаһы әүҙем үҫешә. Ул ваҡытта иң абруйлы мәктәптәр булып Басри, Бағдад һәм Хөрәсән тора. Был мәктәп вәкилдәре уның мистика (хал) һәм макам тураһында ентекле тасуирламалар бирә. Башҡа мистик тәғлимәттәрҙәге кеүек, суфыйҙар уны «донъяуи бысраҡтан» таҙартылған һәм Аллаға яҡыныраҡ булған «юл» (тәриҡәт) кеүек ҡарай. «Ниәттәр» тәғлимәтендә ихласлыҡҡа һәм фиҙаҡәрлеккә (ихлас, сыдк) төп баҫым яһала. Суфыйҙар был йәһәттән үҙ-үҙеңде күҙәтеү һәм тотоу ысулдарын (муракаба йәки мухасаба) эшләй башлай. Бындай тәғлимәт (Бағдад суфыйы әл-Мөхәсиби тарафынан формулировкалана) маламатия (Нишапур аскет мистика мәктәбе сиктәрендә IX быуатта Хөрәсәндә барлыҡҡа килгән мистик-аскет хәрәкәтенең атамаһы) тип атала башлай[6].

IX быуат аҙағына суфыйсылыҡ шәһиттәр һәм Исмаил эзотерикаһы менән берләшә. Был хәрәкәттәрҙең иң мөһим элементы булып Ҡөрьән тексының символик-аллегорик интерпретацияһы (тәүл) һәм уның «йәшерен» мәғәнәһен сығарыу тора. Тәүил традициялары ғаләмдәге теософик тәғлимәттәрҙе һәм мистик асышты (кашф) тыуҙыра. Суфыйсылыҡ шулай уҡ алхимия, физиогномия, һандар һәм хәрефтәр символикаһы (джафр) һ. б. элементтарын ҡабул итә[6].

 
Бохара эргәһендә Баһауетдин Нәҡшбәнди кәшәнәһе (мавзолей)

Теософтар хаҡында фекер алышҡанда бер төркөм суфый фекер йөрөтөүселәре, улар араһында ән-Нури (907 йылда үлгән) һәм әл-Харраз (899 йылда үлгән) бар, улар түбәндәге раҫлауға килә: «Аллаға юлдың» аҙаҡҡы нөктәһе уның «уйланыуы» ғына түгел, ә «емерелеү», «тарҡалыу», ә һуңынан «Алланың суфый шәхесе булып ҡалыу» (фана/бака) тигән һығымтаға килә. Был раҫлауҙар сөнни дин белгестәрен ҡырҡа тәнҡитләүгә килтерә, сөнки Алла менән кешенең субстанцион берләшеүен (иттихад, юлул) таныу тип аңлата. Теософик һәм экстатик фекерҙәрҙең ҡайһы бер авторҙары (әт-Тутстари, әс-Сәлимийә, әл-Хәким әт-Тирмизи, ән-Нури) йыш ҡына властар тарафынан эҙәрлекләнә, тик уларҙың бик аҙы ғына йәмәғәтселек язаһына тарттырыла (әл-Хәлләдж, Ибн Ата, Айн әл-Кудат әл-Хамадани). Билдәле мистик әл-Бистами шиғри формала үҙенең илаһилыҡҡа «күтәрелеүе» (мирадж) тураһында һәм уның менән бәйләнеше тураһында һөйләй. Суфый тәжрибәһенең экстремаль формаларын вәғәзләй, тыуған илендә киң билдәлелек һәм абруй ҡаҙана, сөнниҙәр яғынан суфыйҙарға шикле ҡарашы уларҙы һаҡ булырға мәжбүр итә. Суфыйҙар компромисслы ҡарарҙар эҙләй һәм арымай-талмай Ҡөрьәнгә һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сөннәһенә тоғролоғон иғлан итә. «Уртаса» суфыйҙар (әл-Джунайд һәм башҡалар) «экстремаль» йәки «экстатик» суфыйсылыҡ вәкилдәренең иң ҡыйыу әйтемдәренән (әл-Бистами, әл-Халладж һ.б.) ситләшәләр[6].

Иртә суфыйсылыҡтың социаль базаһын башлыса ваҡ сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр тәшкил итә. Дини тәғлимәт буйынса белемлеләр улар араһында әҙ ине. Суфыйсылыҡтың тәүге этабында уҡ уның дини остаз (шәйех, мөршид) етәкселегендә теорияһын һәм практикаһын белеүе уның мөһим элементы була. Шәйехтәр яңы башлаусы суфыйҙарҙан (мөрид) тулыһынса буйһоноуҙы һәм бөтә дини, донъяуи мәсьәләләрҙә уның абруйын таныуҙы талап итте. Суфыйсылыҡ буйынса иң ҙур уҡытыусыларҙы «изге» (вәли, әүлиә) йәки «алла полюстары» (кутб, актаб) тип атай башлайҙар. Бында имамдар тураһында шиғый тәғлимәттәренең йоғонтоһон да күрергә мөмкин. Мөридтәр һәм ябай кешеләр үҙҙәренең остаздарына «дини һайланғанлыҡ», мөғжизә ҡылыу һәләтен (кәрәмәт), изге текстарҙағы «йәшерен» мәғәнәне аңлатыу һәләтен һәм башҡаларҙы өҫтәп яҙа башланы. «Изгеләрҙең» ҡаһарманлыҡтары тураһында риүәйәттәр иҫ киткес ваҡлыҡтарға инеп китеп, фольклор әҫәрҙәренә әүерелә. Быға тиклем, мәҫәлән, әл-Хәким Ат-Тирмизи әүлиәләрҙе пәйғәмбәрҙәр менән тиңләштерә, һәм «изге» суфыйҙар күрәҙәселектең яңы этабы була[6].

 
Нәҡшбәндиә туғанлығының символик эмблемаһы.

Суфыйҙарҙың белемен һәм «мәрхәмәтен» шәйехтән мөридкә тапшырыу оҙайлы әҙерлек барышында башҡарыла. Уҡыу тамамланғас, уҡыусы уҡытыусы ҡулынан үҙ аллы вәғәзләргә хоҡуҡ биргән ямалған суфый кейеме (фиркә) ала. Ғәҙәттә ислам донъяһының төрлө өлкәләренән килгән мөридтар тыуған еренә әйләнеп ҡайтҡан. Унда үҙ уҡыусыларын әҙерләү өсөн суфый түңәрәгенә (халякат) һәм торлаҡтарға (завия, ханака) нигеҙ һалалар, был суфыйсылыҡтың тиҙ таралыуын тәьмин итә[6].

Суфый общиналары тормошо картинаһын төрөк шағиры Алишер Навои үҙенең фәлсәфәүи һәм дидактик «Тәҡүәләрҙең буталсыҡлығы» (1483) тигән фәлсәфәүи һәм дидактик поэмаһының 28-се бүлегендә асып бирә.

Аяҡҡа баҫыуыҮҙгәртергә

Суфыйҙарҙа диндарҙарға йоғонто яһау өсөн көрәштә дәғүәселәрен күргән сөнниҙәр ҡаршылығына ҡарамаҫтан, XII—XIII быуаттарҙа суфыйсылыҡ мосолман йәмғиәтенең дини тормошоноң мөһим элементына әүерелә[9].

Суфыйсылыҡ идеяларының сөнни исламына берләшеенә Әбү Хәмит Әл-Ғазали ҙур өлөш индерә. Ул әхлаҡи-этик нормаларҙың ҡәҙерен һәм суфыйҙар үҫтергән имандың мәғәнәһен тәрән аңлау юлдарын таный һәм суфый практикаһының ҡайһы бер төп элементтарының тулы хоҡуҡлы булыуын инҡар итмәй, мәҫәлән, зикр һәм «яңғыҙлыҡ» (hulta). Абду-әл-Ҡадир Ғиланиҙың вәғәздәре суфыйсылыҡтың экстатик һәм теософик-спекулятив элементтарҙан таҙартылған әхлаҡи-этик тәғлимәттәренә нигеҙләнә. Суфыйсылыҡ йоғонтоһо менән өлкәләр һәм ҡалалар хакимдары менән иҫәпләшергә мәжбүр була[9].

 
дәрүиштәр бейеүе (Төркиә).

Суфыйҙарҙың «изгеләре» (турба) ҡәберҙәре хаж ҡылыу объектына әйләнә. Мәжүсилекте үҙ эсенә алған ҡайһы бер урындарҙа ислам был ваҡытта тик суфыйсылыҡ формаһында ғына үтеп ингән. Күсмә һәм ултыраҡ дәрүиштәр тораҡтар (завия, ханака, рибат) булдыра, улар миссионерлыҡ пропаганда һәм дини тормош үҙәктәренә әйләнә[9].

XIII быуат уртаһында — XIII быуат башында суфый тораҡтары тирәләй, бигерәк тә ҡалаларҙа, суфый туғанлығы формалаша башлай. Христиан монастырь ордендарынан айырмалы рәүештә, суфый туғанлығы түбән ойошторола һәм идара итеүҙе үҙәкләштермәй. Сөхрәвәрдиә менән Ҡадирияның тәүге туғанлығы Бағдадта барлыҡҡа килә һәм бөтә ислам донъяһына тарала. Тәриҡәтте барлыҡҡа килтереүселәр уларҙың шәкерттәре һәм эйәрсендәре була. Тәриҡәт институты барлыҡҡа килеү менән, суфыйсылыҡтың мосолман өммәтенең дини тормошона йоғонтоһо тағы ла көсәйә. Күп кенә суфый шәйехтәре донъя эштәренә ҡыҫылмау принцибына буйһона һәм власть менән туранан-тура бәйләнешкә инмәй. Суфыйҙар һәм уларҙың ойошмалары күмәк халыҡҡа яҡынайырға тырыша, ә суфый «изгеләре» культы «популяр» ислам диненә ышаныуҙа һәм ғәмәлдәрҙә мөһим урын биләй[9].

Суфыйсылыҡтың «вульгарлаштырыу» уның теорияһын һәм ғәмәлиәтен ябайлаштырыуға килтерә. Быны суфый абруйлылары ла, православие сөнниҙәре лә ғәйепләй, улар суфыйсылыҡты «ярамаған яңылыҡтар» (бида) менән шөғөлләнгәне һәм шәриғәт ҡағиҙәләрен боҙған өсөн тәнҡитләй. Суфыйсылыҡты тәнҡитләүселәр араһында Ибн Ҡәйййими әл-Джәүзиә, Ибн Тәймиә һәм Ибн Хәлдүн бар. Бындай шарттарҙа суфыйсылыҡтың «джунайд» моделе иң ҡулайлыһы була, ул дини бурыстарҙы ҡәтғи үтәүҙе, экстатик транстарҙан ҡасыуҙы билдәләй һәм күпселек тәриҡәттәрҙең идеологияһының нигеҙен тәшкил итә. Күпселек сөнни дин белгестәре суфый теорияһының һәм практикаһының ҡайһы бер төп ҡағиҙәләренең дөрөҫлөгөн танырға мәжбүр була[9].

 
Бенгазиҙа завия.

Һәр айырым төбәктә суфый ойошмалары идеологияһына урындағы этноконфессиональ һыҙаттар һәм йолалар эҙ ҡалдыра. Суфыйсылыҡтың элек ерле халыҡ араһында булған мәжүси инаныуҙары менән буталыуы тураһында күп кенә ҡанундар бар. Был инаныуҙар араһында ата-бабалар культын, анимизмды, тылсымды һ.б. билдәләргә мөмкин. Һиндостанда суфыйсылыҡ буддизм һәм индуизм йоғонтоһонда була[9].

ИнтеллектуаллаштырыуҮҙгәртергә

XII—XIII быуаттарҙа мосолман йәмғиәтенең төрлө ҡатламдары араһында суфыйсылыҡ идеяларының киң таралыуына бәйле суфый тәғлимәтенең спекулятив-эзотерик яғы барлыҡҡа килә, был тәү сиратта белемле мосолмандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлай. «Ғәмәли» суфыйсылыҡ башлыса күмәк халыҡтарҙың рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелә. Суфый интеллектуаль элитаһы мөтәғәлим һәм фәйләсүфтәр идеяларын үҙләштерә. Бынан тыш, мистик ғәмәлде һәм кисереште булыу серҙәрен аңлау ысулы итеп аҡлаусы тәғлимәттәр ҙә булған. Әл-Сухраварди (1191 йылда үлә), Ибн Араби (1240 йылда үлә), Ибн Сабин (1268-69 йәки 1271 йылда үлә), Абду-р-Раззаҡ әл-Кашани (1329 йылда үлә), Абдул-Кәрим әл-Джили (1428 йылда үлә) һәм башҡа ошондай тәғлимәт авторҙары иран-семит һәм эллин мәҙәниәтенең дини-фәлсәфәүи мираҫын киң ҡуллана, уны ислам рухында ҡайтанан эшкәртәләр. Уларҙың эштәре башлыса суфый идеологияһының ғына түгел, ә бөтә мосолман интеллектуаль һәм рухи мәҙәниәтенең артабанғы үҫешен билдәләй[10].

Суфыйҙарҙың иң билдәле теоретиктарының белдереү ҡатмарлылығы һәм диалектик фекерләүе йыш ҡына сөнни теологтарҙың (мәҫәлән, Ибн Тәймиәнең) ҡаршылығын тыуҙыра, әммә суфыйсылыҡ идеологик өҫтөнлөк шарттарында уларҙың протестары йыш ҡына көслө ризаһыҙлыҡ менән ҡаршы алына. Әммә суфыйсылыҡтың идеологик өҫтөнлөгө шарттарында уларҙың ҡаршылыҡтары йыш ҡына ҡәтғи кире ҡағыла. Фәлсәфәүи суфыйсылыҡ, XIII—XIV быуаттарҙа сәскә атҡандан һуң, үҙенең ижади ҡеүәтен юғалта. Ул үҫтергән «камил кеше», «йәшәйеш берҙәмлеге», «Абсолюттың үҙ-үҙен күрһәтеүе» һәм «эманациялар» төшөнсәләре суфыйҙар һәм православие сөнниҙәре араһындағы бәхәс объекттарына әүерелә[10].

 
«Изге» кәшәнәһе (Судан).

Суфыйсылыҡ төшөнсәләре күп һанлы шиғри әҫәрҙәрҙә сағылыш таба. Суфый символикаһы, образдар һәм мотивтар фарсы телле дини һәм донъяуи шиғриәткә үтеп инә. Билдәле урта быуат авторҙары араһында Йәләлетдин Руми, Сәғҙи Ширази, М. Санаи, Мәхмүт Шәбистәри, Ф. Ираки, Әмир Хосроу Дәһләүи, Хафиз Ширази, Жәми, З. әл-Ансари, Низами Гәнжәүи һ. б. бар[10].

Хәҙерге заман суфыйсылығыҮҙгәртергә

Суфыйҙар һаны артыу менән уның учреждениеларында бюрократизация бара. Әгәр ҙә элек тәриҡәт шәйехе үҙ функцияларын туранан-тура үтәһә, хәҙер ул быны күп һанлы аралашсылар (хәлифә, мукаддам) аша башҡара. Туғанлыҡ ҡоролошоноң ҡатмарлашыуы һәм уларҙың эске тормошон ҡәтғи көйләү күп кенә икенсел туғанлыҡтарҙы төп туғанлыҡтан айырыуға нигеҙ булып тора. Был туғанлыҡ, үҙ сиратында, «тармаҡланыуын» дауам итә, был үҙ-ара туғанлыҡ һәм улар араһында көрәште көсәйтә. Йоғонто өлкәләрен һаҡларға йәки киңәйтергә тырышып, суфый шәйехтәре хакимдарҙың ярҙамын алырға тырыша. Һөҙөмтәлә туғанлыҡтың етәкселеге хакимлыҡ итеүселәргә бойондороҡло була бара, ә ҡайһы бер илдәрҙә ғәмәлдә уның менән берләшә. Был кире күренештәргә ҡаршы бер төрлө протест малярия традицияларын тергеҙеү башлана һәм ниндәй ҙә булһа туғанлыҡ менән бәйле булмаған бик күп яҡлы дәрүиштәрҙең барлыҡҡа килеүе[1].

 
Һиндостанда суфый мәсете

XIX—XX буаыт башында суфыйсылыҡ ислам дәүләттәре тормошонда мөһим сәйәси һәм дини роль уйнауын дауам итә. Көнсығыштағы йәмғиәттәрҙең дөйөм секуляризацияһы һәм уларҙың иҡтисади һәм мәҙәни тормошондағы үҙгәрештәр суфыйсылыҡ позицияларына көслө зыян килтерә. Күпселек ғәрәп илдәрендә суфыйсылыҡ дини һәм сәйәси даирәләр тарафынан ҡырҡа тәнҡитләнә, улар исламды заман талаптарына ярашлы «яңырыу» йәки уның «тәүге таҙалығына» кире ҡайтыу яҡлы була[10].

Суфыйсылыҡ һәм уның идеологик ҡараштарына шулай уҡ «ғәрәп» һәм «ислам» социализмы яҡлылар ҡаршы сыға Суфый шәйехтәре пассивлыҡта һәм хатта колонизаторҙар менән хеҙмәттәшлектә, консерватив һәм контрреволюцион даирәләргә ярҙам итеүҙә ғәйепләнә. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә, мәҫәлән, Төркиәлә, суфый тәриҡәттәренең эшмәкәрлеге тыйыла. Төньяҡ Африкала яңы тәриҡәт барлыҡҡа килә: алавия (нигеҙ һалыусы Әхмәт әл-Ғәләүи, 1934 йылда вафат була), мәҙәниә (нигеҙ һалыусы Мөхәммәт әл-Мәҙәни, 1959 йылда вафат була), хәмиҙиә-шәзилиә (50-се йылдар аҙағында вафат була, Сәләм әл-Радиға нигеҙ һалыусы)[11].

Хәҙерге ваҡытта суфыйсылыҡ яҡлыларға социаль функцияларын башҡарырға ҡамасауламайҙар. Шәйехтәр һәм уларҙың иң яҡын арҡаҙаштары иҫкәрмә булып тора. Суфыйҙарҙың төп өлөшөн түбәнге социаль ҡатламдар ғына түгел, урта синыф вәкилдәре лә тәшкил итә. Тәриҡәт ағзаһы булыу күп осраҡта ғаилә традициялары менән бәйле һәм рухи эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһе түгел[11].

Суфыйсылыҡ — мосолман һәм көнбайыш ғалимдарының ентекле өйрәнеү объекттарының береһе. Күпселек мосолман ғалимдары уға ҡарата ике яҡлы ҡарашта (йә уны ғәйепләй, йә аҡлай, маҡтай). Көнбайыш Европа, Америка, япон шәрҡиәтселәре ҡайһы берҙә христиан тәғлимәттәренең суфыйсылыҡҡа йоғонтоһон арттырып күрһәтеүгә һәм уның төшөнсәләрен яңыртыуға ынтыла[11].

 
Имам Шамил

Бер төркөм тикшеренеүселәр һәм философтар, суфыйсылыҡта йәмғиәттең рухи көрсөгө панацеяһын (ҡотолоу сараһын) күреп, суфыйсылыҡ традицияларын һәм төшөнсәләрен тергеҙеү яҡлы. Был пропаганда арҡаһында Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә һәм АҠШ-та «модернизацияланған» суфыйсылыҡ тәғлимәтенә буйһонған даирәләр һәм йәмғиәттәр барлыҡҡа килә[11].

Төп (әсә) туғанлыҡ
Исеме ғәр. Нигеҙ һалыусы (эпоним) Биләмәләрендә таралған
Бәҙәүиә البدوية Әхмәт әл-Бәдәүлиүәт 1276 йылда вафат була) Мысыр.
Бекташи البكداشية Хажи Бекташ (1271 йылда вафат була)) Төркиә, Албания һәм Босния.
Ҡәҙриә القادرية Абду-л-Кадир Джиляни (1077—1166) Төркиә, Индонезия, Көньяҡ Азия, Балҡан, Ҡаф, Ҡытай, Көнбайыш һәм Көнсығыш Африка.
<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Кубравия" class="cx-link" data-linkid="543">Кубравия</a>
الكبرویة Наджма әд-дин Орловский (1145—1221) Урта Азия.
Мәүләүи المولوية Джалаладдин Руми (1207—1273) Төркиә.
Нәҡшбәндиә النقشبندية Баһауетдин Нәҡшбәнди (1318—1389) Урта Азия, Яҡын Көнсығыш, Кавказ, Һиндостан, Пакистан.
Рифаия الرفاعية Әхмәд ар-Рифая (1118—1181) Ғәрәп Яҡын Көнсығышы, Төркиә, Балҡан ярымутрауы, Көньяҡ Азия
Сухравардия السهروردية Әбү Хафс ас-Сухраварди (1144—1234) Һиндостан.
Чиштия الجشتية Муинуддин Чишти (1141—1230) Һиндостан, Пакистан, Көньяҡ Азияның ҡайһы бер төбәктәре.
Шәҙилиә الشاذلية Абу-л-Хәсән аш-Шазил (1196 йылда вафат була) Мысыр, Төньяҡ Кавказ
Йәсәүиә اليسوية Әхмәт Йәсәүи (1103—1166) Үҙәк Азия.

Суфый терминдарыҮҙгәртергә

  • Байа (ғәр. بيعة‎) — обряд инициации, при которой мюрид даёт своему муршиду присягу (клятву) о том, что он останется верен ему и будет выполнять все его указания.
  • Ваджд (ғәр. وجد‎) — экстатическое переживание присутствия Божества.
  • Вахдат аль-вуджуд (ғәр. وحدة الوجود‎) — единство бытия.
  • Вахдат аш-шухуд (ғәр. وحدة الشهود‎) — термин, прилагавшийся к полярным по своему содержанию мистико-философским учениям аль-Халладжа, аль-Джили и ас-Симнани.
  • Вирд (ғәр. ورد‎) — задания в виде молитв, которые муршид даёт своим мюридам.
  • Гайб (ғәр. غيب‎) — сокровенное, недоступное человеческому разуму.
  • Зикр (ғәр. ذکر‎ — поминание‎) — многократное произнесение молитвенной формулы, «столп, на котором зиждется весь мистический Путь».
  • Кутб (ғәр. قطب‎ — букв. «полюс»‎) — высшая степень святости в иерархии «святых», лидер или духовный наставник тариката.
  • Каввали (урду قوٌالی) — исполнение под музыку суфийской поэзии, распространённое преимущественно в Пакистане и северной Индии.
  • Инсан камиль (ғәр. إنسان كامل‎) — идеал совершенного человека, победившего в себе нафс и достигшего состояния хакика.
  • Макам (ғәр. مقام‎) — духовное состояние на пути самосовершенствования, которое характеризуется определённой стабильностью; «стоянка» тариката.
  • Нисбат — духовная связь между мюридом и мюршидом.
  • Рабита (ғәр. رابطة‎ — букв. «связь, узы»‎) — духовная связь между учеником и его наставником, одна из ступеней к постижению божества и растворению в нём.
  • Сама (ғәр. سماع‎ — букв. «слышание»‎) — разновидность зикра, включающая в себя пение, игру на музыкальных инструментах, танец, декламацию стихов и молитв, ношение имеющих символическое значение облачений и др.
  • Силсила (ғәр. سلسلة‎ — букв. «ряд, цепь»‎) — духовная генеалогия суфийских шейхов, восходящая к пророку Мухаммаду.
  • Фана (ғәр. فناء‎) — концепция растворения мистика в Боге.
  • Хакикат (ғәр. حقيقة‎ — букв. «истина»‎) — финал духовного самосовершенствования, означающий полное освобождение от куфра и ясное умозрение гайба.
  • Ханака (фарс. خانگاه), Завия (ғәр. زاوية‎) — суфийская обитель.
  • Хирка (ғәр. خِرْقَةٌ‎ — букв. «тряпка»‎) — дырявый или залатанный плащ, обычно надеваемый при обряде посвящения ученика в суфийский орден.

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә


ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

Ҡалып:Refbegin2

на русском языке
на других языках
  • Taṣawwuf / Massington, L. ; Radtke, B.; Chittick, W.C.; Jong, F. de.; Lewisohn, L.; Zarcone, Th.; Ernst, C; Aubin, Françoise; J.O. Hunwick. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed. — Leiden : E. J. Brill, 1960—2005. (түләүле)

Ҡалып:Refbegin2

на русском языке
на других языках

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

  • Смирнов А. В. Суфизм // Энциклопедия «Кругосвет».
  • Sufism (билдәһеҙ). — статья из Encyclopædia Britannica Online. Дата обращения: 15 октябрь 2016.
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Ислам: ЭС, 1991, с. 225
  2. 2,0 2,1 Кныш, 2016
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Али-заде, 2007
  4. Кругосвет
  5. Смирнов, 2010
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Ислам: ЭС, 1991, с. 228
  7. Ислам: ЭС, 1991, с. 30
  8. Ислам: ЭС, 1991
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Ислам: ЭС, 1991, с. 229
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Ислам: ЭС, 1991, с. 230
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Ислам: ЭС, 1991, с. 231