Бахре́йн, рәсми исеме Бахре́йн короллеге (ғәр. مملكة البحرين‎ — Мәмләкә әл-Баһрәйн) — Фарсы ҡултығында шул уҡ исемдәге архипелагта урынлашҡан утрау-дәүләт. Был дәүләт территорияһының 83 процентҡа яҡын өлөшө Бахрейн утрауы тирәләй урынлашҡан 51 тәбиғи һәм 33 яһалма утрауҙан торған ҙур булмаған архипелагта ята. Ил Катар ярымутрауы һәм Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнсығыш яр буйҙары араһында урынлашҡан, Сәғүд Ғәрәбстаны менән 25 километрлы күпер аша тоташҡан (күпер Король Фәхд исемен йөрөтә). 2010 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бахрейнда 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй, уларҙың яҡынса яртыһы ил гражданы булып иҫәпләнмәй[2]. 780 квадрат километр майҙанды биләгән ил (300 квадрат миль) Азияла Мальдив утрауҙары һәм Сингапурҙан ҡала өсөнсө иң бәләкәй ил[3] Баш ҡалаһы һәм архипелагтағы иң ҙур ҡала — Манама.

Бахрейн Короллеге
مملكة البحرين  Мамля́ка аль-Бахре́йн
Flag of Bahrain.svg Бахрейн гербы
Флаг Герб
Гимн: «Беҙҙең Бахрейн»
LocationBahrain.png
Үҙаллылыҡ датаһы 14 август 1971Бөйөк Британиянан)
Рәсми тел Ғәрәп теле
Баш ҡала Манама
Эре ҡалалар Манама
Идара итеү төрө Абсолют монархия
Король

Премьер-министр

Хамад ибн Иса аль-Халифа

Халифа ибн Салман аль-Халифа

Дәүләт дине Ислам
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
184
750 км²
0%
Халыҡ
• Һаны (2011)
• Халыҡ тығыҙлығы

1 234 571 чел. (155)
1189,5 чел./км²
Валюта Бахрейн динары (BHD, код 48)
Интернет-домен .bh[d]
Код ISO BH
МОК коды BRN
Телефон коды +973
Сәғәт бүлкәте 3

Бахрейн — боронғо Дильмун иленең урынлашҡан ере.[4] Боронғо замандарҙан ынйы табыу кәсебе менән билдәле була, ынйыһы XIX быуатҡа тиклем донъялағы иң сифатлы ынйы тип иҫәпләнә[5]. Бахрейн — беҙҙең эраға тиклем 628 йылда, Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта уҡ, ислам динен ҡабул иткән тәүге төбәктәрҙең береһе. Ғәрәп хакимлығы осоронан һуң Бахрейн 1521 йылдан 1602 йылға тиклем Португалия империяһы, Сәфәүиҙәр династияһынан булған шаһ Аббас I тарафынан яулап алынғандан һуң Фарсы империяһы ҡулы аҫтында йәшәй. 1783 йылда Утуб кланы Бахрейнды Наср әл-Мадһкурҙан тартып алғандан һуң Әл Хәлифә король ғаиләһе идара итә, ә Әхмәт әл Фәтих Бахрейндың беренсе хакимы була.

1800-сө йылдар аҙағында, Британия менән килешеүҙәр төҙөлгәндән һуң, Бахрейн Берләшкән короллек протекторатына буйһона. 1971 йылда ул бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Элекке Бахрейн әмирлеге 2002 йылда ислам конституцион монархияһы тип иғлан ителә.

2011 йылда төбәктәге Ғәрәп яҙы менән рухланған болалар башлана[6]. Хакимлыҡ иткән король ғаиләһе төрлө төркөмдәргә, бигерәк тә сәйәси оппоненттарға һәм мосолман шығыйҙарға ҡарата кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа тәнҡитләнә.[7]

Бахрейн беренселәрҙән булып Фарсы ҡултығында пост-нефть иҡтисадын үҫтерә башлай[8], тиҫтә йылдар дауамында банк һәм туризм секторҙарына инвестициялар һала;[9] шуға ла донъялағы иң эре финанс институттарының күбеһе илдең баш ҡалаһында урынлаша. Бахрейнда кешелек үҫеше индексы бик юғары, һәм Бөтә донъя банкы уны килем кимәле юғары булған ил тип таный. Ул — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Ҡушылмау хәрәкәте, Ғәрәп илдәре лигаһы, Ислам Хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм Фарсы ҡултығы илдәре хеҙмәттәшлеге советы ағзаһы.

Короллек Фарсы ҡултығындағы ерҙәрен АҠШ-ҡа авиабазалар урынлаштырыу өсөн бирә.

ТарихыҮҙгәртергә

Боронғо дәүереҮҙгәртергә

Бахрейн территорияһында бронза быуатының мөһим сауҙа үҙәге Дильмун урынлашҡан була, ул Месопотамияны һәм Һинд үҙәнен бәйләп тора[10]. Аҙағыраҡ Бахрейнда ассирийҙар һәм вавилондар идара итә[11].

Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан III быуатҡа тиклем Бахрейн Әһәмәниҙәр империяһының бер өлөшө була. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 250 йылдарға Парфия Фарсы ҡултығын үҙ контроленә ала һәм йоғонтоһон Оманға тиклем алып барып еткерә. Парфиялылар сауҙа юлдарын контролдә тотоу өсөн гарнизондарын Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙары буйлап урынлаштыра[12].

Антик дәүерендә Бахрейн боронғо гректар Tylos (Τύλος) тип атала һәм Искәндәр Зөлҡәрнәй һарайында хеҙмәт иткән адмирал Неарх Бахрейн ярҙарына аяҡ баҫҡанда ынйы менән сауҙа итеү үҙәге була[13]. Александрҙың хәрби начальниктарынан Неарх беренсе булып утрауға аяҡ баҫҡан, тип иҫәпләнелә; ҙур сауҙа селтәренең бер өлөшө булған йәшеллек менән ҡапланған ер тураһында ул түбәндәгеләрҙе яҙа: "Фарсы ҡултығында урынлашҡан Tylos утрауында ҙур мамыҡ ағастары үҫә, уларҙан sindones тип аталған кейем тегәләр. Кейемдәрҙең бер төрө бик ҡиммәт, ә икенсе бер төрө арзаныраҡ тора. Был кейем Һиндостанда ғына түгел, ә Ғәрәп илендә лә киң ҡулланыла[14]. Грек тарихсыһы Теофраст, Бахрейндың күп өлөшөн ошо мамыҡ ағастары биләй, бынан тыш Бахрейн экспортҡа һүрәт төшөрөлгән таяҡтар менән сауҙа итеүе менән дә танылған (уларҙы Вавилонда киң ҡулланалар), тип яҙа[14].

Александр Бахрейнға грек колонистарын урынлаштырырға йыйына, ул фаразлаған күләмдә был идея тормошҡа ашыу-ашмауы билдәһеҙ, әммә Бахрейн эллинлашҡан донъяның бер өлөшөнә әйләнә: юғары синыфтар грек телендә аралаша (әммә көндәлек тормошта арамей теле киң ҡулланыла), ғәрәптәрҙең ҡояш аллаһы Шамс кейемендәге Зевсҡа табыналар[15]. Бахрейн хатта грек спорт ярыштарын үткәреү урыны булып китә[16].

Грек тарихсыһы Страбон финикийлылар Бахрейнда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләгән[17]. Геродот та, финикийҙарҙың тыуған иле Байрейн, тип иҫәпләгән[18][19]. Был теорияны XIX быуаттағы немец классигы Арнольд Херен да хуплай[20].

Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡта Бахрейн урынында нығытмалар менән уратып алынған алға киткән цивилизация була. Дильмун тип аталған боронғо дәүләт мөһим диңгеҙ сауҙаһы үҙәге ролен үтәй, ул шумер халҡын һәм Ике йылға араһындағы башҡа халыҡтарҙы Һинд уйһыулығы халыктары менән бәйләүсе үҙәк булып тора.

Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр (1990 йылдың 29 сентябрендә СССР менән килешеү төҙөлгән) урынлаштырылған.

ХалҡыҮҙгәртергә

 
2020 йылға Бахрейн халҡының Йәш-енес пирамидаһы

2021 йылда илдә йәшәүселәр һаны 1 526 929 кеше тәшкил итә, уларҙың 45 процентҡа яҡыны Ирандан күсеп килгән эшсе-эммигранттар һәм уларҙың ғаилә ағзалары; Европа, Көньяҡ Азия вәкилдәре күп[22]. Ғәрәп теле рәсми тел, шулай уҡ инглиз, фарсы, урду телдәре ҡулланыла. 85 проценты мосолмандар, шул иҫәптән 75 проценты шиғыйҙар, 2 проценты сөнниҙәр (шулай ук идара итеүсе ғаилә лә). Шулай уҡ христиандар, йәһүдтәр, бахаистар, индуистар, буддистар һәм парстар бар. Халык тығыҙлығы — 1 142,9 кеше/км².

Дәүләт ҡоролошоҮҙгәртергә

 
Бахрейндағы фонтан

Бахрейн — дуалистик монархия. Дәүләт башында король (2002 йылға тиклем — әмир) тора. Хөкүмәткә Бахрейндың премьер-министры етәкселек итә. Кабинет 23 министрҙан тора.

Парламент ике палаталы. Түбәнге палата — Депутаттар палатаһы бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән һайлана, үрге — Консультатив совет (Мәжлес аш-Шура) король тарафынан тәғәйенләнә. Ике палатала ла 40-ар кеше. Сәйәси партиялар тыйылған.

ИҡтисадыҮҙгәртергә

 
Манама

Бахрейн — үҫеш осорон кисергән дәүләт, нефть экспортёры[23]. 1932 йылда нефть ятҡылығын асҡанға тиклем ынйы йыйыу Бахрейн иҡтисадының төп тармағы була (ул әле лә төп тармаҡтарҙың береһе булып ҡала). Бер ни тиклем ваҡыт нефть сығарыу һәм эшкәртеү эске тулайым продукт]]тың 60 процентын, ә хәҙер 30 процентын тәшкил итә. Бахрейнда «ҡара алтыны» ятҡылығы аҙайыуға бара. Шуға ҡарамаҫтан, 2015 йылда илдә 18,462 млн баррель нефть сығарыла, был 2014 йыл кимәленән 3,7 процентҡа күберәк[24]. Әммә 2018 йылдың апрель айы башында Бахрейн властары Хәлит-әл-Бахрейн бассейнында дөйөм күләме 80 млрд баррелгә еткән донъялағы иң ҙур сланец нефте ятҡылығын асыуҙары тураһында иғлан итә[25].

Илдә шулай уҡ тәбиғи газ сығарыла һәм эшкәртелә, уның запастары ла байтаҡ.

Офшор банк бизнесы ла үҫешкән.

Манамала күп кенә ғәрәп транснациональ корпорацияларының штаб-квартиралары урынлашҡан. Бахрейнда супертанкерҙар ремонтлана, шулай уҡ алюмин заводы эшләй (тау тоҡомо Австралиянан ташыла).

Оазистарҙа ерле халыҡ хөрмә пальмалары (эшкәртелгән ерҙең 2/3 өлөшөн биләй), цитрустар, емеш-еләк, помидор, мал аҙығы, йәшелсә, сәтләүек үҫтерә. Бынан тыш улар балыҡ һәм креветкалар тота. Илдә халыҡ-ара туризм үҫешкән. Кустар кәсептәр: алтын һәм балсыҡ изделиелар, ынйынан биҙәүестәр эшләү, сигеү, кәрзин үреү, «дхоу» судноларын эшләү юлға һалынған.

Экспорттың төп статьялары: нефть продукттары һәм нефть, алюмин һәм ынйы.

Өҫтөнлөктәре: нефть һәм газ ятҡылыҡтары. Үҫешкән офшор банк секторы. Эске инвестициялар. Туризм. Алюмин етештереү. Аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тип әйтерлек тәьмин ителеү.

Йомшаҡ яҡтары: нефть резервтарының бөтә барыуы, башҡа өлкәләргә йүнәлеш алыуҙың йомшаҡ ойошторолоуы. Эшһеҙлектең (15 %) һәм дәүләт заемдарының юғары кимәлдә булыуы.[сығанаҡ 634  көн күрһәтелмәгән]

Аҡса берәмеге — бахрейн динары, 1000 филсҡа тигеҙ.

ГеографияһыҮҙгәртергә

 
Бахрейндың һәм Сәғүд Ғәрәбстанының көнсығыш өлөшөнөң юлдаштан төшөрөлгән фотоһүрәте
 
Бахрейн картаһы

Бахрейн 33 утрауҙа урынлашҡан.

Ил 33 йәйеңке утрауҙан торған Бахрейн архипелагын биләй. Иң ҙур утрау — Бахрейн, төньяҡтан көньяҡҡа табан 50 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 15 километрға һуҙыла. Был утрау эзбизташтарҙан хасил булған, ә ҡалғандары — коралдарҙан йыйылған. Утрау уртаһында 30-35 метр бейеклегендәге яйла урынлашҡан, Эд-Духан тауы (134 м) яйланың иң бейек нөктәһе.

КлиматыҮҙгәртергә

Илдә климат ҡоро, тропик климат. Ҙур утрауҙарҙа һәм яр буйҙарында сөсө һыулы ер аҫты шишмәләре ағып ята. Бахрейн территорияһында сүллектәр күп. Диңгеҙ һыуында коралдар бихисап. Бахрейн тропик арид климат зонаһында урынлашҡан. Ҡыш йылы (ғинуарҙа уртаса температура — +17° С), йәй бик эҫе (июлдәге уртаса температура — +40°С). Йылына уртаса 90 мм яуым-төшөм яуа.

Флора һәм фаунаҮҙгәртергә

Бахрейн архипелагында флора сағыштырмаса төрлө. Сүллектәрҙә саҡсауыл, дөйә дегәнәге, тамариск, астрагал һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Сөсө һыулы шишмәләр янында хөрмә пальмалары һәм башҡа культуралар үҫә. Фаунаһы ҡоштар, кимереүселәр һәи һөйрәлеүселәрҙән тора. Яр буйы һыуҙарында 400 төргә яҡын балыҡ үрсей, промысла балыҡтары ла бар. Диңгеҙ ташбаҡалары киң таралған. Коралл рифтарында краб, омар, креветка, моллюскылар бихисап, шул иҫәптән ынйы малюскылары ла бар. Утрауҙа коралдарҙың 2000-дән ашыу төрө бар.

МәҙәниәтҮҙгәртергә

 
Бахрейндың шығыйҙары

Бахрейндың мәҙәни мираҫы ислам традициялары менән тығыҙ бәйле. Хәҙерге заман әҙәбиәте Бахрейн йәмғиәтенең социаль һәм сәйәси ысынбарлығын сағылдыра. Һынлы сәнғәте живопистә һәм ваянияла «бойондороҡһоҙ бахрейн стиле» булыуы менән айырылып тора. Бахрейндың күренекле урындарына ислам архитектураһы шедевры — Манамала урынлашҡан Әл-Фәтиха мәсете, Ҡөрьән Йорто, Милли музей.

БайрамдарҮҙгәртергә

Дини булмаған байрамдар:

  • 1 ғинуар — Яңы йыл
  • 1 май — Хеҙмәт көнө
  • 16 декабрь — Милли көн
  • 17 декабрь — Королдең тәхеткә ултырған көнө.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/asia
  2. General Tables (билдәһеҙ) (PDF) (недоступная ссылка). Bahraini Census 2010. Бахрейн: Central Informatics Organization. Дата обращения: 15 ноябрь 2020. Архивировано 20 март 2012 года.
  3. Area of Bahrain Expands to 765.3 square kilometres (билдәһеҙ) (недоступная ссылка). Central Informatics Organization. Архивировано 1 февраль 2018 года.
  4. John Lawton. Saudi Aramco World : Oman: The Lost Land (билдәһеҙ). archive.aramcoworld.com. Saudi Aramco World (июнь 1983). Дата обращения: 15 ноябрь 2020. Архивировано 6 октябрь 2014 года.
  5. Baynes, T. S. Bahrein (инг.) // Британская энциклопедия. — Нью-Йорк: Charles Scribner's Sons, 1878. — Vol. III. — № 9. — С. 240.
  6. the CNN Wire Staff. Bahrain says ban on protests is response to rising violence (билдәһеҙ). CNN Digital (31 октябрь 2012). Дата обращения: 15 ноябрь 2020.
  7. Conn, David. How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses (17 июль 2017). 15 ноябрь 2020 тикшерелгән.
  8. J.E. Peterson. JOSHUA TEITELBAUM: BAHRAIN: REFORM-PROMISE AND REALITY (билдәһеҙ) (PDF) 157. Нью-Йорк: Columbia University Press.
  9. Bahrain Economic Development Board. Bahrain's economy praised for diversity and sustainability (билдәһеҙ) (недоступная ссылка). bahrainedb.com (19 август 2008). Архивировано 28 декабрь 2010 года.
  10. UNESCO World Heritage Centre. Qal’at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun (билдәһеҙ). UNESCO World Heritage Centre. Дата обращения: 15 ноябрь 2020.
  11. Curtis E. Larsen. Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society. — Чикаго, Лондон: University of Chicago Press, 1983. — С. 52—55. — 378 с. — ISBN 978-0-226-46906-5. — ISBN 0-226-46905-0.
  12. Federal Research Division. Bahrain (инг.). — Kessinger Publishing, 2004-06-01. — 160 p. — ISBN 978-1-4191-0874-7.
  13. Curtis E. Larsen. Life and land use on the Bahrain Islands : the geoarcheology of an ancient society (инг.). — Чикаго: University of Chicago Press, 1983. — P. 13. — 374 p. — ISBN 978-0-226-46906-5, 978-0-226-46905-8.
  14. 14,0 14,1 Геерен, Арнольд Герман Людвиг. Historical Researches Into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity (инг.). — H. G. Bohn, 1854. — Vol. 1. — С. 38.
  15. Ward, Philip. Bahrain, a travel guide (инг.). — Cambridge, England: Oleander Press, 1993. — P. 68. — x, 270 pages p. — ISBN 0-906672-21-X, 978-0-906672-21-1.
  16. The Cambridge history of Iran. (инг.). — Кембридж: Cambridge University Press, 1968-1991. — P. 40. — 7 volumes in 8 p. — ISBN 0-521-06935-1, 0-521-20091-1, 0-521-20092-X, 0-521-24693-8, 0-521-20093-8, 0-521-06936-X, 0-521-20094-6, 0-521-20095-4, 978-0-521-06935-9, 978-0-521-20091-2, 978-0-521-20092-9, 978-0-521-24693-4, 978-0-521-20093-6, 978-0-521-06936-6, 978-0-521-20094-3, 978-0-521-20095-0, 0-521-24699-7, 978-0-521-24699-6, 978-0-521-06035-6, 0-521-06035-4.
  17. Циркин, Юлий Беркович. От Ханаана до Карфагена. Ханаан, Финикия, Сидон. militera.org 274. Москва: Астрель (2001).
  18. R. A. Donkin. Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing : Origins to the Age of Discoveries. — American Philosophical Society, 1998. — С. 48. — 488 с. — ISBN 978-0-87169-224-5.
  19. Shaikh Abdullah Bin Khalid Al-Khalifa. Bahrain Through the Ages: The Archaeology / Scheich ʿAbdāllah Bahrain, Haya Ali Khalifa, Shaikha Haya Ali Al Khalifa, Michael Rice. — Routledge, 1986. — С. 401—402. — 528 с. — ISBN 978-0-7103-0112-3.
  20. Arnold Heeren, p441
  21. «Арабская весна» наступает в Бахрейне, Russia Today (10 декабря 2012). 10 декабрь 2012 тикшерелгән.(недоступная ссылка)
  22. file-icon
  23. Бахрейн // Энциклопедический географический словарь / отв. редакторы Е. В. Варавина и др. — М.: Рипол-классик, 2011. — С. 76. — (Словари нового века). — 5000 экз. — ISBN 978-5-386-03063-6.
  24. Бахрейн увеличил добычу нефти в 2015 году
  25. Бахрейн открыл крупнейшее сланцевое месторождение нефти и газа в мире

ҺылтанмаларҮҙгәртергә