Туймазы районы (рус. Туймазинский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район.

Туймазы районы
Герб
Герб
Флаг (аңлатма)
Флаг
Ил

Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан

Берләштерә

1 ҡала и 20 ауыл

Административ үҙәк

Туймазы

Барлыҡҡа килеүе

1930

Муниципаль район хакимиәте башлығы

Суфыянов Айҙар Рифғәт улы

Муниципаль район Советы рәйесе

Минибаев Ильфир Ғоссам улы

Рәсми телдәр

башҡорт, урыҫ

Халҡы (2016)

131 953[1] (3.24 %, 1 урын)

Тығыҙлығы

55.82 кеше/км²

Милли состав

башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, сыуаштар, мариҙар

Конфессиональ состав

мосолмандар, православие динен тотоусылар

Майҙаны

2 364 км² (22 урын)

Туймазы районы на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Рәсми сайты
ОКАТО

80 251 000 000

Административ үҙәге — Туймазы ҡалаһы.

Йөкмәткеһе

ГеографияһыҮҙгәртергә

Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡта — Бәләбәй һәм Йәрмәкәй райондары, көнбайышта — Татарстан Республикаһы һәм Октябрьский ҡала округы биләмәләре менән сиктәш.

Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған.

Райондың көнбайышында — Ыҡ, көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында Өҫән йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — йүкә, саған, имән ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында ҡайын һәм уҫаҡ урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, ауыл хужалығы ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр.

Ҡандракүлде уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.

 
Туймазы ҡалаһының
«Әл-Фәтихә» мәсете

ТарихыҮҙгәртергә

Райондың барлыҡ торама пункттары элекке ҡыр-йылан, ҡаңлы, ҡырғыҙ, ҡобау һәм байлар башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була.

ХалҡыҮҙгәртергә

Росстат мәғлүмәттәре буйынса районда 131 953[1] кеше (2016) йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы — 55.82 кеше/км2 (2016).

Халыҡ иҫәбе
2002[2] 2008[3] 2009[4] 2010[5] 2012[6] 2013[7] 2014[8]
30 923 129 993 130 548 131 225 130 942 131 147 132 053
2015[9] 2016[1]
132 129 131 953
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
2010
2016
Урбанизация

Ҡала шарттарында (Туймазы ҡалаһы) район халҡының 51.74 % йәшәй.

Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 38,5 %, башҡорттар — 33,7 %, урыҫтар — 22,8 %, сыуаштар — 1,5 %, мариҙар — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %[10].

Билдәле шәхестәрҮҙгәртергә

Административ-территориаль бүленешеҮҙгәртергә

Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан.

Торама пункттар буйынса халыҡ һаны
Туймазы 68 277[1]
Ҡандра 10 885[5]
Серафимов 9813[5]
Собханғол 5598[5]
Түбәнге Троицк 3885[9]
Дуҫлыҡ 2145[5]
Иҫке Туймазы 1247[5]
Ҡарамалы-Ғөбәй 1120[5]
Ғәфүр 1083[5]
Төмәнәк 1070[5]
Илсембәт 1067[5]
Беренсе Май 983[5]
Райман 970[5]
Нөркәй 888[5]
Үрге Троицк 816[5]
Иҫке Собханғол 784[5]
Кәкребаш 774[5]
Япрыҡ 755[5]
Түбәнге Бишенде 744[5]
Үрге Бишенде 725[5]
Николаевка 724[5]
Татар-Олҡан 691[5]
Сәйрән 688[5]
Бишҡурай 680[5]
Туҡтағол 658[5]
Йәрмөхәмәт 651[5]
Ҡандра-Ҡотой 651[5]
Әгертамак 610[5]
Уяҙытамаҡ 593[5]
Туҡай 587[5]
Ҡандракүл 547[5]
Кәлшәле 525[5]
Кендектамак 475[5]
Мәтәүтамак 457[5]
Үрге Сәрҙек 406[5]
Соҡаҙытамаҡ 398[5]
Балтай 377[5]
Соҡаҙыбаш 359[5]
Ярмунса 340[5]
Аблай 315[5]
Үрмәкәй 315[5]
Иҫке Ҡандра 308[5]
Никитинка 303[5]
Горный 292[5]
Егетәк 279[5]
Яңы Бишенде 274[5]
Ҡарат 267[5]
Булат 266[5]
Аҙнағол 258[5]
Алексеевка 257[5]
Фрунзе 241[5]
Воздвиженка 232[5]
Түбәнге Сәрҙек 209[5]
Серафимовка 209[5]
Төпкилде 209[5]
Исмаил 197[5]
Тәрәнйылға 189[5]
Ҡаран-Бишенде 168[5]
Яңы Нарыш 168[5]
Сыуаш-Олхан 158[5]
Яңы Арыҫланбәк 150[5]
Бәтке 146[5]
Покровка 143[5]
Константиновка 140[5]
Дарвин 138[5]
Ҡандра-Төмәкәй 135[5]
Иманғол 133[5]
Тимер 132[5]
Имәнкүпер 123[5]
Ҡайынйылға 119[5]
Иҫке Арыҫланбәк 119[5]
Туҡмак-Ҡаран 119[5]
Бикмәт 109[5]
Бәйрәкәтүбә 101[5]
Раевка 101[5]
Яҡшай 85[5]
Йүкәле Шишмә 84[5]
Ҡараттамаҡ 78[5]
Казнаковка 77[5]
Әйтәктамаҡ 76[5]
Ҡыҙылбүләк 76[5]
Самсыҡ 76[5]
Мостафа 73[5]
Ҡыҫҡайылға 71[5]
Александровка 62[5]
Чапаево 56[5]
Ташкисеү 53[5]
Балағаскүл 48[5]
Майский 48[5]
Арҙат 47[5]
Мәҡсүт 45[5]
Көйөктамаҡ 42[5]
Нескәбуләк 41[5]
Мулла-Ҡамыш 40[5]
Әтек 37[5]
Нур 31[5]
Ҡамыштау 29[5]
Ҡыҙылташ 26[5]
Кожай-Андреев 25[5]
Леонидовка 25[5]
Түбәнге Ҡаранйылға 19[5]
Яңы Арыҫлан 19[5]
Яңы Һыуыҡҡул 18[5]
Бөресклет хужалығы 15[5]
Кесе Бикмәт 14[5]
Ҡайынйылға 9[5]
Баҡсаһарай 8[5]
Ольховка 8[5]
Ҡарамалы 7[5]
Үрнәк 7[5]
Знаменка 0[5]
Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран 0[5]
Һалҡыншишмә 0[5]
Япрыҡ янғын һүндереү депоһы 0[5]

ИҡтисадҮҙгәртергә

Район сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. Ауыл хужалығы предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй.

Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә.

Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  2. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  3. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  4. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009 года
  5. 5,000 5,001 5,002 5,003 5,004 5,005 5,006 5,007 5,008 5,009 5,010 5,011 5,012 5,013 5,014 5,015 5,016 5,017 5,018 5,019 5,020 5,021 5,022 5,023 5,024 5,025 5,026 5,027 5,028 5,029 5,030 5,031 5,032 5,033 5,034 5,035 5,036 5,037 5,038 5,039 5,040 5,041 5,042 5,043 5,044 5,045 5,046 5,047 5,048 5,049 5,050 5,051 5,052 5,053 5,054 5,055 5,056 5,057 5,058 5,059 5,060 5,061 5,062 5,063 5,064 5,065 5,066 5,067 5,068 5,069 5,070 5,071 5,072 5,073 5,074 5,075 5,076 5,077 5,078 5,079 5,080 5,081 5,082 5,083 5,084 5,085 5,086 5,087 5,088 5,089 5,090 5,091 5,092 5,093 5,094 5,095 5,096 5,097 5,098 5,099 5,100 5,101 5,102 5,103 5,104 5,105 5,106 5,107 5,108 5,109 5,110 5,111 5,112 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  8. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  9. 9,0 9,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  10. Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
  11. Башҡорт энциклопедияһы — Вәлиуллин Ренат Абдулла улы (Тикшерелгән 18 сентябрь 2017)
  12. Ветер истории по-прежнему в его парусах. Газета «Вечерняя Уфа». Официальный сайт. 2013, 28 мая (рус.) (Тикшерелгән 2 май 2018)
  13. Башҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (Тикшерелгән 4 май 2018)