Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы , Инглиз аббревиатураһынан НА́ТО, Төньяк Атлантик Альянс (ингл. North Atlantic Treaty Organization, NATO; франц. Organisation du traité de l'Atlantique Nord, OTAN) — хәрби сәйәси блок. Европалағы күпселек илдәрҙе, АҠШ һәм Канаданы берләштерә. 1949 йылдың 4 апрелендә «Европаны Советтарҙан һаҡлау өсөн» төҙөлә[1][2].

Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы
North Atlantic Treaty Organization (NATO)
Organisation du traité de l’Atlantique Nord (OTAN)

North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg

ағзалар картаһы

Ағзалыҡ:

Ҡалып:Члены НАТО

Штаб-фатир:

Бельгия Брюссель, Бельгия

Рәсми телдәр:

инглиз теле, Француз теле

Етәкселәр
НАТО генераль секретары

Йенс Столтенберг

Ойошоу

4 апрель 1949

nato.int
Commons-logo.svg НАТО Викимилектә

Башта 12 илдән тора: АҠШ, Канада, Исландия, Бөйөк Британия, Франция, Бельгия, Нидерланд, Люксембург, Норвегия, Дания, Италия һәм Португалия.

2015 йылдың ноябрендә НАТО саммиты Төркиәнең Анталья ҡалаһында булды.

МаҡсаттарыҮҙгәртергә

 
НАТО илдәре саммиты, 2002

1949 йылғы Төньяҡ Атлантика килешеүе буйынса, НАТО үҙ алдына « Төньяҡ Атлантика регионында тотороҡлолоҡ һәм тормош кимәлен яҡшыртыу» маҡсатын ҡуя. «Ҡатнашыусы илдәр коллектив хәүфһеҙлек һәм тыныслыҡ менән хәүфһеҙлекте булдырыу өсөн көстәрен берләштерҙе»[3].

Дөйөм алғанда был блок «Советтар тыуҙырған хәүефте кире ҡағыу өсөн» булдырылған[~ 1]. Берләшмәнең тәүге генераль секретары Исмэй Гастингс әйтеүенсә, НАТО-ның маҡсаты-: «…рустарҙы ситтә, американдарҙы — эстә , немецтарҙы — аҫта» тотоу[4][5]. (Нисек сәйер тойолмаһын, Германияла бөгөн: «Элекке ГДР армияһы- һуңғы немец армияһы ине. Ул ысын мәғәнәһендә яҡшы әҙерләнгән, ҡоралланған етди хәрби көс ине»,-тигән фекер таралған).

НАТО-ның 2010 йылғы стратегик концепцияһы буйынса: «Әүҙем ҡатнашыу, заманса оборона» өс принциптан ғибәрәт — коллектив оборона, ғәҙәттән тыш хәл ваҡытында идара итеү һәм хеҙмәттәшлеккә нигеҙләнгән хәүфһеҙлек[6].

2015 йылдың урталарына НАТО СССР агрессияһын төп хәүеф итеп иҫәпләүгә кире ҡайтты, тик хәҙер Рәсәй Федерацияһының көтмәгәндә ябырылыуы тигән хәүеф уның урынын алды тигән фекер ҙә бар[7].

2016 йылдың июлендәге НАТО саммитында Рәсәй НАТО өсөн иң ҙур ҡурҡыныс сығанағы тип атала[8].

НАТО-ның хәрби көстәре:

  • был блок етәкселегенә тапшырып ҡуйылған берҙәм хәрби көстәр (ОВС);
  • ил етәкселеге ҡулы аҫтындағы хәрби көстәр.

АғзаларыҮҙгәртергә

Дата Ил Иҫкәрмәләр
нигеҙләүсе илдәр
4 апрель 1949   Бельгия
4 апрель 1949   Бөйөк Британия
4 апрель 1949   Дания
4 апрель 1949   Исландия
4 апрель 1949   Италия
4 апрель 1949   Канада
4 апрель 1949   Люксембург
4 апрель 1949   Нидерланд
4 апрель 1949   Норвегия
4 апрель 1949   Португалия
4 апрель 1949   АҠШ
4 апрель 1949   Франция 1966—2009 йылдарҙа блоктан сыҡты[9]
1-се тапҡыр киңәйеү-
18 февраль 1952   Греция
18 февраль 1952   Төркиә
2-се тапҡыр киңәйеү
9 май 1955   Германия
3-сө тапҡыр киңәйеү
30 май 1982   Испания
4-се тапҡыр киңәйеү
12 март 1999   Венгрия
12 март 1999   Польша
12 март 1999   Чехия
5-се тапҡыр киңәйеү
29 март 2004   Болгария
29 март 2004   Латвия
29 март 2004   Литва
29 март 2004   Румыния
29 март 2004   Словакия
29 март 2004   Словения
29 март 2004   Эстония
6-сы тапҡыр киңәйеү
1 апрель 2009   Албания
1 апрель 2009   Хорватия

НАТО генераль секретарыҮҙгәртергә

НАТО генераль секретары (ингл. Secretary General of NATO, франц. Secrétaire général de l'OTAN) — халыҡ-ара дипломатия хеҙмәткәре, Төньяҡ Атлантика Альянсының рәсми етәксеһе. Вазифа буйынса, ул Төньяҡ Атлантик Советын (ингл. North Atlantic Council, NAC) етәкләй һәм ойошманың бөтә эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә. Шулай уҡ НАТО-ның генераль секретары НАТО ғәскәрен етәкләй.

2009—2014 йылдар.НАТО-ның генераль секретары Андерс Фог РасмуссенҮҙгәртергә

2009 йылдың 1 авгусынан (Урағайынан) 2014 йылға тиклем НАТО генераль секретары — Андерс Фог Расмуссен (дан. Anders Fogh Rasmussen, 26 ғинуар 1953), Данияның элекке премьер-министры.

Фермер ғаиләһендә тыуған. Голландия кешеһе Яап де Хооп Схефферҙан һуң, 2009 йылдан Төнъяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы (НАТО) Генераль секретары.

Региональ етәкселекҮҙгәртергә

Европала союз командованиеһына ике региональ командование инә :

  • Төньяҡ Европаның союздаш көстәре — Бельгия, Бөйөк Британия, Германия, Дания, Люксембург, Нидерланд, Норвегия, Польша һәм Чехия. Штаб-квартираһы Брюнсюм ҡалаһында урынлашҡан (Нидерланд) ( 1993 йылға тиклем — Төньяҡ армиялар төркөмө) ;
  • Көньяҡ Европаның союздаш көстәре — Венгрия, Греция, Италия, Испания һәм Төркиә. Штаб-квартираһы Неаполь ҡалаһында , Италия.

Атлантикала Юғары командование биш штабтан тора:

  1. Көнсығыш Атлантика,
  2. Көнбайыш Атлантика,
  3. Көньяҡ Атлантика,
  4. Удар флоты,
  5. Союздың Һыу аҫты караптары менән етәкселеге.

НАТО –ның рәсми телдәре— инглиз һәм француз телдәре. Европалағы НАТО Берҙәм Ҡораллы Көстәренең Юғары командованиеһы Бельгияның Монс ҡалаһында урынлашҡан.

Финанс мәсьәләһеҮҙгәртергә

Рәсми билдәләнмәһә лә, союз ағзалары оборонаға ВВП-ның 2 % тотонорға тейеш [10]. Тик берләшәмә ағзалары булған 25 Европа иленән был талапты тик Бөйөк Британия, Польша, Греция һәм Эстония ғына үтәй. 2013 йылда Европа дәүләттәре хәрби бюджетҡа уртаса 1,4 % ҡына аҡса бүлде. Был Европалағы финанс көрөсөгөнә бәйле булды. АҠШ 2013 йылда ил ВВП-һының 4,4 % хәрби мәнфәғәттә тотондо. 1995 йылдан 2013 йылғаса АҠШ-тың НАТО-ға индергән өлөшө 59 % -тан 72 % -ҡа тиклем артты[10].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. О перспективах развития отношений России и НАТО
      …толкование ст.5 Вашингтонского договора 1949 г. о создании НАТО («коллективная оборона»), которая была ориентирована против «советской угрозы» и все еще считается центральной  
  2. «Экономические стратегии», № 01-2009, стр. 80-87
      …Еще весной того же года был создан военно-политический блок НАТО, нацеленный против СССР…  
  3. NATO Североатлантический договор (1949-04-04). 11 ғинуар 2011 тикшерелгән.
  4. to keep the Russians out, the Americans in, and the Germans down
  5. Reynolds, 1994, p. 13
  6. Стратегическая концепция
  7. Би-Би-Си: «Пресса Британии: Необходимо укреплять НАТО в Европе для противодействия Москве»
  8. http://www.kremlin.ru/events/president/news/53883
  9. «Франция официально вернулась в НАТО»
  10. 10,0 10,1 Би-би-си: «Пресса Британии: НАТО повысит расходы на оборону»

ҺылтанмаларҮҙгәртергә


Өҙөмтә хатаһы: "~" төркөмө өсөн <ref> билдәһе бар, әммә <references group="~"/> билдәһе юҡ