Төп менюны асырға

Ейәнсура районы

Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район

Ейәнсура районы — Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км2. Район үҙәге — Иҫәнғол ауылы, Өфөнән 337 км алыҫлыҡта.

Ейәнсура районы
Флаг[d]
Flag of Zianchurinsky rayon.svgCoat of Arms of Zianchura rayon (Bashkortostan).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 20 август 1930
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Иҫәнғол
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы
Халыҡ һаны 27 626 кеше (2010)[1][2]
Майҙан 3342,35 км²
Рәсми сайт zianchura.ru
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Ейәнсура районы Викимилектә

Географик урынлашыуы һәм климатыҮҙгәртергә

Район Йылайыр яҫы таулығының көнбайыш өлөшөндә ята, рельефы мередиональ убалар, тауҙар теҙмәһе менән бүленгән. Ер аҫтында нефть, ҡом, эзбизташ, доломит запастары табылған. Климаты континенталь һәм етерлек булмаған дымлы. Оло Эйек, Оло Һүрәм, Кесе Һүрәм, Әселе, Ҡаҫмарт, Ҡороюл, Өҫкәлек йылғалары аға. Тупрағы, ер өҫтө төҙөлөшө формаһына ҡарап, төрлөсә: һелтеһеҙләнгән һәм көлһыу-ҡара, ҡара-һоро урман һәм йоҡа ҡаты. Үҫемлектәр донъяһы урман-дала яғына оҡшаш. Урмандар (йүкә, имән, cаған, ҡайын, уҫаҡ) район майзанының 35 % самаһын биләй.

ТарихыҮҙгәртергә

1930 йылдың 20 авгусында Йылайыр кантонынан бүленеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

ИсемеҮҙгәртергә

Булат Аҡмановтың «Ейәнсурамы, әллә Йәнсурамы?» тигән мәҡәләһенә («Башҡортостан», 24.01.2014) туҡталып үтмәксемен. Автор «беҙҙең районатамаһының башҡортса дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы Йәнсура булырға тейештер» тигән фекерҙә. Быға дәлил итеп Бөйөк Ватан һуғышына тиклем район Йәнсура тип йөрөтөлә ине, заманында был атама урыҫсанан башҡортсаға яңылыш тәржемә ителгән, сөнки урыҫтарға йән ћүҙен әйтеүе ауырыраҡ, тимәксе. Шуға өҫтәп «сура» һүҙенә бары тик йән һүҙе генә ҡушылған исемдәр яһалыр булған тип, ошо фекерҙе раҫлаусы күп кенә миҫалдар килтерә. Бер ҡарағанда, хөрмәтле Булат ағай хаҡлы ла кеүек. Ләкин уның ейән ћүҙе менән исемдәр яһалыу мөмкинлеген инҡар итеүе менән бер ҙә килешеп булмай. Башҡортта уның Йәнсураһы ла, Ейәнсураһы ла, Йәнбайы ла, Ейәнбайы ла булған тип раҫлай алам. Бына минең «Заманалар ҡиссаһы» тигән тарихи хеҙмәтемдең геройы — Әлшәй Мәргәндең, бишенсе быуын тыуаһы буламы икән, үҙе хаҡында: «1908 йылдың 2 мартында Сурайға ҡунаҡҡа барған ваҡытта тыуғанмын. Шуның өсөн Ейәнбай тип ҡушҡандар исемде. Атаның йортонда мин — ейән. Ә паспортта Янбай тип яҙылған», — тип таныштырғайны. (Ҡарағыҙ: Быуаттар аманаты. Өфө: Китап. 2002. 353-сө бит). Тарихи документтарҙа (урыҫ телендә) Зьянгул, Джианбек, Зианбай, Джианбай, Джианчура, Дзианчура, Зианчура, Зьянчура, Зиянгул тигән («Материалы по истории БАССР», III том) әллә күпме кеше исеме теркәлгән. Хәҙер ҙә ана Иршат Зианбердин тигән бер тикшеренеүсебеҙ бар. Уның фамилияһын да мин башҡортса Ейәнбирҙин булырға тейеш тип иҫәпләйем. Шунан сығып ҡарағанда, әлеге райондың (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендәге элек Ейәнсура тигән ауыл да булған) исеме урыҫ телендә нәҡ ана шул Ейәнсура тигәндән Зианчурино, Зианчуринский тип алынған булыуы шик тыуҙырмай. Һәр хәлдә, «Йәнсура» булғандыр ул тигән версияны раҫлар өсөн дәлилдәр етерлек түгел[3].

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 
Йыл Халыҡ һаны
1939 34 268 [4][2]
1959 29 825 [5][2]
1970 33 871 [6][2]
Йыл Халыҡ һаны
1979 30 103 [7][2]
1989 27 169 [8][2]
2002 30 091 [9][2]
Йыл Халыҡ һаны
2010 27 626 [1][2]
2018 25 311 [10]
2019 24 980 [11]

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км2-ға 8 кеше. Районда 83 ауыл бар. Халҡының күбеһе — башҡорттар (71,5 %)[12]

Билдәле шәхестәрҮҙгәртергә

ХәрбиҙәрҮҙгәртергә

CәйәсмәндәрҮҙгәртергә

ҒалимдәрҮҙгәртергә

Хужалыҡтың төрлө тармаҡ алдынғыларыҮҙгәртергә

Мәғариф хеҙмәткәрҙәреҮҙгәртергә

Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәреҮҙгәртергә

АртистарҮҙгәртергә

КомпозиторҙарҮҙгәртергә

ЙырсыларҮҙгәртергә

Шағирҙар һәм яҙыусыларҮҙгәртергә

ЖурналистарҮҙгәртергә

СпортсыларҮҙгәртергә

Дин әһелдәреҮҙгәртергә

Административ төҙөлөшөҮҙгәртергә

2008 йылдың ноябренә ҡарата 15 ауыл биләмәһе бар:

  1. Абҙан ауыл советы — Абҙан ауылы
  2. Әбүләис ауыл советы — Малиновка ауылы
  3. Байыш ауыл советы — Байыш ауылы
  4. Байдәүләт ауыл советы — Сирғол ауылы
  5. Бикбау ауыл советы — Бикбау ауылы
  6. Иҫәнғол ауыл советы — Иҫәнғол ауылы
  7. Ҡаҙанболаҡ ауыл советы — Иҙелбәк ауылы
  8. Муйнаҡ ауыл советы — Үрге Муйнаҡ ауылы
  9. Яңы Петровка ауыл советы — Яңы Петровка ауылы
  10. Яңы Себенле ауыл советы — Ишемғол ауылы
  11. Һаҡмар ауыл советы — Һаҡмар ауылы
  12. Һүрәм ауыл советы — Күгәрсен ауылы
  13. Таҙлар ауыл советы — Таҙлар ауылы
  14. Үтәғол ауыл советы — Үтәғол ауылы
  15. Яңыбай ауыл советы — Яңыбай ауылы

ИҡтисадҮҙгәртергә

Район иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы, ул мөгөҙлө эре мал үрсетеүгә һәм һарыҡсылыҡҡа махсуслашҡан. Иген һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтерелә.Районда һөт, кирбес, асфальт заводтары, юл һалыу-ремонтлау төҙөлөш идаралығы, механизацияланған күсмә колонна, урман хужалығы, «Агропромхимия», район электр селтәре берекмәләре эшләй. Ауыл хужлығы техникалары Иҫәнғол, Таҙлар һәм Абҙан ауылдарында ремонтлана.

ТранспортҮҙгәртергә

Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан Һарыҡташ тимер юл станцияһы аша район Көньяҡ Урал тимер юл магистраленә сыға. Автомобиль юлдары Өфө, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Баймаҡ, Сибай ҡалалары менән тоташтыра.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  3. Рәшит Шәкүр. Һәр атама ҡомартҡы. «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 21 февраль
  4. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  5. 1959 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  6. 1970 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  7. 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  8. 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  9. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  10. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРосстат.
  11. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — С. 62.
  12. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа: Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  13. Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы (Тикшерелгән 14 май 2019)
  14. Башҡорт энциклопедияһы — Ҡадиров Урал Ғаян улы (Тикшерелгән 8 март 2018)
  15. Башҡорт энциклопедияһы — Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (Тикшерелгән 18 февраль 2018)
  16. Башҡорт энциклопедияһы — Сафин Вадим Фәтхи улы (Тикшерелгән 1 апрель 2018)
  17. Башҡорт энциклопедияһы — Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы (Тикшерелгән 15 февраль 2019)
  18. Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (Тикшерелгән 15 октябрь 2017)
  19. Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы (Тикшерелгән 24 ғинуар 2019)

ҺылтанмаларҮҙгәртергә