Төп менюны асырға

Малаяҙ

Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, район үҙәге

Малаяҙ (рус. Малояз), элекке исемдәре Ҡаратаулы, Иҫке Ҡаратаулы — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4914 кеше[3]. Ауыл Йүрүҙән буйында урынлашҡан. 16 саҡрым алыҫлыҡта Янғантау шифаханаһы бар. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247853001.

Малаяҙ
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге Салауат ауыл советы[1] һәм Салауат районы
Административ-территориаль берәмек Салауат ауыл советы
Халыҡ һаны 1339 кеше (1939)[2],
2085 кеше (1959)[2],
2138 кеше (1970)[2],
3165 кеше (1979)[2],
3773 кеше (1989)[2],
4764 кеше (2002)[2],
4914 кеше (2010)
Почта индексы 452490
Урындағы телефон коды 34777

Географик урыныҮҙгәртергә

ТарихыҮҙгәртергә

Ҡаратаулы Әйле ырыуҙары берләшмәһенә ҡараған Ҡаратаулы ырыуының берҙән-бер ауылы. Тарихи документтарҙа ул 1695-1702 йылдарҙа телгә алынған. 1729 йылда ҡалмыҡ типтәрҙәре Ҡалмаҡлар ауылын булдырған. 1740 йылғы ихтилал материалдарынан бында Күҫәк (Кучаково) ауылы булғанын беләбеҙ, 1780 йылғы картала Ҡалмаҡлар янында Ҡыҙаяҡ (Кизаяк) ауылы булғаны күренә.

Яҡынса 75 йылдан һуң, 1770 йылдың 26 майында П. С. Палластың фәнни экспедицияһы Ҡаратаулы аша үткән.

 

Поехал по ту сторону речки Кусянде (Көҫкәнде) на север к Каратавлаулу, переезжал маленький в ту речку впадающий Лемеш Илга и прибыл на Юрюзань , через которой при этой деревни перевозят паромом[4].

 

Паллас шулай уҡ Ҡаратаулы аръяғында Твердышевтың Йүрүҙән һәм Ҡатау заводы пристанында йөк тейәгән судноларҙы ла күргән[5]

XIX быуат башында Генераль межалау үткәреүҙән күпкә алдараҡ Ҡаратаулы һәм Ҡыр-Күҙәй улустары аҫабалары араһында ер биләмәләре буйынса йыш бәхәстәр ҡупҡан. 1701 йылда Себер юлы Ҡаратаулы улусы башҡорто Ҡыҙалҡа Иренев һәм уның иптәштәре Пётр Алексеевичҡа, буласаҡ Пётр I батшаға Үтенес ҡағыҙы менән мөрәжәғәт иткән. Алдараҡ, биләмәләргә Күҙәй улусы башҡорто Йәнембәт Ҡәҙерчиков һәм уның иптәштәре дәғүә итеп йөрөгән ваҡытта, Өфө стольнигы һәм ғәскәр башлығы Е.П.Зыбин хөкөмө буйынса улар вотчинаға хужа булырға тейешлеген һәм биләмәгә эйә булыу ҡағыҙы алыу ниәте менән килгәндәрен әйткән. Юғары власть күрһәтмәһе буйынса, воевода Е.П. Зыбин Бейәүс һәм Кейәүешле йылғалары буйындағы Ҡыҙалҡа вотчинаһына ингәне өсөн Йәнембәтте ғәйепләгән. Башта ҡаратаулыларға, һуңғараҡ - күҙәйҙәргә эйә булыу ҡағыҙы бирелгән. Ҡаратаулыларҙың ер буйынса Жалованная грамотаһы булған. 1805 йылда Ҡаратаулы ауылының ышаныслы вәкиле Ҡотло Йәғәфәров бына нимә һөйләгән:

  У предков наших на землю той деревни Каратавлы имелась жалованная грамота, но в бывшее в здешнем крае возмущение с прочими разграблена, а имеется только найденный список с грамоты без всякого свидетельства.

Список с грамоты Каратавлинской волости. От великого государя Петра Алексеевича на Уфу стольнику и воеводе Ефиму Панкратовичу Зыбину били челом Сибирской дороги Айлинской волости ясашные башкирцы Мурзагул Улряков з братом;владели де изстари деды и отцы их в деревне Каратаулове вотчинною землёю и сенными покосы и платили они с той земли повся годы в нашу казну ясаку по 330 куниц на год сполна и в прошлех годех их старинною землёю завладели насильством своим тое же деревни Каратауловой башкирцы Аккузя Девлеев с товарыщами и владеют тою землёю они многие годы, а с них де за тою землёю вышеписанной ясак в нашу казну по вся годы берут сполна да сверх де того вышеписанного тептерского [?] ясаку наложено на них ещё 4 лисицы и тот наложенный ясак они платят же , а наложено де на них напрасно, потому что пред сего на них того лишняго ясаку 4 лисиц не бывало и от того де их насильного владения, платя с пуста тот ясак, раззоряются занапрасно. Оставить 330 куниц ясака, а с 4 лисиц снять, землёю владеть им. 1702 год, 31 января[6].

 

1803 йылда ерҙәргә генераль ыҙан һалыу үткәргәндән һуң, Ҡаратаулы улусы биләмәләрендә 11404 дисәтинә ер булған: шул иҫәптән 1405 - һөрөнтө ер, бесәнлектәр - 1655, урмандар - 6677, дала - 1145. Уңайһыҙ ерҙәр - 497 дисәтинә. 1816 йылғы VII йәниҫәп буйынса был ерҙәргә 90 ир-ат аҫаба хужа булған. Улар 43 йән типтәр һәм 120 йән мишәрҙе керҙәш хоҡуғында ерҙәренә индергән. Ошо 90 ир-егеттең барыһы ла Ҡаратаулыла йәшәгән. Керҙәштәр түбәндәге ауылдарға: 1729 йылда ҡалмыҡтар Ҡалмаҡлар ауылына, 1759 йылда типтәр ауылы Нәсибашҡа, 1793 йылда типтәрҙәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре Әбделмән ауылына (хәҙер бөткән Куркино ауылы) нигеҙ һалған. (1805 йылда улар менән 50 йылға килешеү төҙөлгән).[7]

Ҡаратаулыларҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлауҮҙгәртергә

Биләмә берәмектәренә инеүеҮҙгәртергә

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1586-1708 Ҡаратаулы улусы Өфө өйәҙе Себер юлы Рәсәй Империяһы
1708-1744 Ҡаратаулы улусы Өфө провинцияһы Себер юлы Рәсәй Империяһы
1770 Ҡаратаулы улусы Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 -се йорт 8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 -се йорт 8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 -се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 -се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Мырҙалар улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Мырҙалар улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы   РСФСР
1925 Ҡаратаулы улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы   СССР
1930-1933 йй. Иҫке Ҡаратаулы ауыл советы Үрге Ҡыйғы - Ҡыйғы районы Автономлы Башҡорт ССР-ы   СССР
1935 Малаяҙ ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы   СССР
1943 Малаяҙ ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы   СССР
1960-сы йй. Малаяҙ ауыл советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР
1965-1990 йй. Малаяҙ ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы   СССР
1990 Малаяҙ ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы   Рәсәй Федерацияһы

Иҫке Ҡаратаулы - Малаяҙ ауылының XIX быуатта артабанғы үҫешеҮҙгәртергә

1795 йылда 24 хужалыҡта 110 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1816 йылда 38 хужалыҡта 186 кеше йәшәгән. 1834 йылғы VIII йәниҫәп 195 кешене, 1859 йылғы X йәниҫәп 228 кешене күрһәтә. XIX быуат башында Яңы Ҡаратаулы ауылы барлыҡҡа килгәнлектән, төп ауылды Иҫке Ҡаратаулы тип йөрөтә башлағандар. 1920 йылда, ике ауыл халҡын дөйөм иҫәпкә алғанда, 92 хужалыҡта 491 кеше булғаны күренә. 1925 йылда Яңы Ҡаратаулыла барыһы - 29, ә Иҫке Ҡаратаулыла 47 хужалыҡ булған.

Аҫаба ерҙәренең берҙән-бер хужалары булған Ҡаратаулы улусы башҡорттары уларҙы иркенләп тотонған. 1804 йылда улус йәмғиәте һайлаған 11 ышаныслы кеше 27 аҫаба хужалығы исеменән бригадир Н.А.Дурасовҡа мәңгелеккә хужа булыу һәм нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу хоҡуғы менән

  часть собственной нашей жалованной предкам нашим земли с лесы и угодьи, с железными рудами от устья речки Вараъязы... за 300 руб.[8]  

һатҡан.

1865 йылда кантон системаһы тарҡалып, башҡорт-мишәр ғәскәре юҡҡа сығарылғандан һуң, хеҙмәттә булған башҡорт һәм мишәрҙәрҙең өҫтөнлөктәре бөтөрөлә. Атһыҙ крәҫтиәндәр ерҙәрен эшкәртә алмаған, улар яҡында барлыҡҡа килгән тау заводтары өсөн арзан эшсе көсөнә әйләнгән, батраклыкка ялланған.

Ҡаратаулы ауылы Арҡауыл ауылынан 35, тимер юл станцияһы Кропачёвонан 25 саҡрымда ята. Уның янынан Шәйҙәле (Шердяйка) йылғаһы аға һәм XIX быуат аҙағында унда тирмән булған. 1867 йылда, община ер биләмәләрен һаҡлап ҡалдырып, ерҙәрҙе межалағандар. Бары тик 1882—1893 йылдарҙа ғына файҙаланырға яраҡлы ерҙәр йән башына ҡарап бүленгән. Был биләмәләрҙә Лама, Шәйҙәле (Шердяйка), Лаҡлы йылғалары аҡҡан. Сәсеү әйләнеше ҡатнаш, өс баҫыулы (дөрөҫ сәсеү әйләнеше түгел), аралаш һыҙатлы. Һөрөнтө ерҙәр баҫыуҙарға бүленмәһә лә, арыш уңышын йыйғандан һуң участкаларҙы парға ҡалдыралар. Ашламалар аҙ ҡулланыла. Ауылда 3 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 5 елгәргес була.

Арыш, бойҙай, һоло, борай, арпа, ҡарабойҙай сәсәләр. 1842 йылда 211 кешегә 58 бот ужым, 285 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 3 сирек картуф ултыртылған. XIX быуат аҙағында арыштың 10 ботонан — 150 бот, һолоноң 15 ботонан — 170 бот, бойҙайҙың 15 ботонан — 160 бот уңыш алғандар. Картуф һәм йәшелсә сәселә. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 40 хужалыҡҡа 250 йылҡы һәм һыйыр малы, 100 баш ҡуй, 180 кәзә тура килгән. Ҡортсолоҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнәләр. Ҡаратаулылар ерҙәренең бер өлөшөн: 1200 дисәтинәне Нәсибаш керҙәштәренә, Әбделмән крәҫтиәндәренә — 466 һәм Меңйәр заводына — 35, шулай уҡ 3 тирмән урынын ҡуртымға биргән. Тимерлектә игенселек һәм малсылыҡ ҡорамалдары эшләнә[9]

Ауылдың XX быуаттағы үҫешеҮҙгәртергә

Совет хөкүмәте, «Ер тураһында декрет» ҡабул итеп, һәр крәҫтиәнде ерле итте. 1920 йылдарҙа Салауат районында тәүге коллектив хужалыҡтар ойошторола. 1921 йылда «Һабансы», «Ҡыҙыл Урал» коммуналары барлыҡҡа килгән. 1928-1929 йылдарҙа «Трактор» селхозартеле, «Берҙәш» һәм «Башҡорт» товариществолары берешәр «Фордзон» тракторы алған. Ҡыҫҡа ваҡытлы тракторсылар курсында ир-егеттәр менән бер рәттән ҡыҙҙар ҙа уҡый.

1935 йылдың 31 ғинуарында Бөтә Союз Башҡарма Комитеты ВЦИК ҡарары менән БашЦИК Президиумы составына 15 ауыл советы индергән яңы район Малаяҙ районы барлыҡҡа килгән. Район үҙәге тәүҙә Малаяҙҙа (хәҙер Татар Малаяҙы) булған. 1936 йылда, бөтөн Малаяҙ ауылы янып бөткәнлектән, район үҙәген Михайловка һәм Ҡаратаулы ауылына күсерәләр. Район исеменә ҡулайлаштырып, яйлап, район үҙәген дә Малаяҙ тип йөрөтөүгә күскәндәр[10].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында райондың еңеүгә индергән өлөшө 1941 йылдың 22 июнендә Малаяҙҙа һабантуй гөрләгән. Салауат район советы рәйесе Г.Р.Рафиҡов:

 

Йүрүҙән ярында музыка унай, ярыштар, бәйге башланды. Һуғыш тураһында хәбәрҙе ишеткәс, тынлыҡ урынлашты, күп кенә ҡатын-ҡыҙҙарҙың күҙҙәре йәшләнде. Беҙ, тиҙ арала халыҡты йыйып, митинг ойошторҙоҡ. 10 меңләп кеше булғандыр [11]

 

Сығыш яһаусылар фашистик Германияға ҡаршы һуғышырға, илде азат итеү эшендә көсөн йәлләмәйсә эшләргә әҙер булыуҙарын әйтте. Һуғыш башланғандың тәүге көндәренән хәрби клмиссариатҡа фронтҡа үҙҙәре теләп китергә әҙер 200-ҙән артыҡ кеше ғариза тапшыра. Район партия ойошмаһының яртыһынан күбеһе: райком инструкторҙары Х. Мурзин, М.Федотов, район башҡарма комитеты секретары Ю.Сураманов, Малаяҙ ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе Р.Ямаев, колхоз рәйестәре һәм башҡа коммунистар фронтҡа китә. Район хәрби частарға 1370 ат, тиҫтәләгән машина һәм трактор бирә. Ҡатын-ҡыҙ тракторсылар алдынғы хеҙмәт өлгөһө күрһәтә. Колхоз-совхоздарға предприятиелар, учреждениелар, уҡыусы балалар һәм уҡытыусылар күп ярҙам күрһәтә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Слауат районы фронтҡа 1 млн 296 мең бот иген тапшырған. Мәскәү өсөн һуғыштарҙа беҙҙең яҡташтар А.Головин, М.Зиннуров, Ш.Шарафетдинов, Х.Солтанов, З.Ғимранов, Ш.Ғәлләмов, М.Усманов, Б.Шаһиев, Н.Усов, А.Кәримов, Ғ.Ханов, Т.Харисов батырлыҡ күрһәтте. 1942 йылдың көҙөндә район халҡы Салауат Юлаев исемендәге истребитель төҙөү өсөн 1 млн 200 мең һум аҡса йыйып биргән. Салауат районынан һуғыш яланына 8500-ҙән артыҡ ир-егет киткән һәм яртыһы тигеләй Тыуған ил азатлығы өсөн башын һалған.

1943 йылда, милли батырыбыҙ Салауат Юлаев исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Малаяҙ районын Салауат районы тип үҙгәрткәндәр.

Һуғыштан һуңғы үҫеш Һуғыш бөлгөнлөгөнән сығыу осоронда МТС-тарҙың әһәмиәте бик ҙур булды. 1946—1951 йылдарҙа Арҡауыл МТС-ы 48 комбайн, 61 трактор менән тулыландырыла: ҡеүәтле «НАТИ» тракторҙары килтерелә. 1949—1950 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, 18 колхоз барлыҡҡа килгән. Малаяҙ ауылында «Урал» колхозы урынлашҡан. 1950 йылдан һабан менән һөрөүҙе туҡтатҡандар. 1954 йылда, иген етештереү күләмен арттырыу маҡсатында, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүгә салауаттар ҙа ҡушыла. 1960 йылға районда 8 колхоз һәм 2 совхоз булған.

1965 йылда үҙ аллы Салауат районын тергеҙгәндән һуң, уның үҫеше агросәнәғәт комплексы сиктәрендә дауам иткән. Был — игенселек һәм малсылыҡта ғына хеҙмәт итеү түгел, ә ауыл хужалығы производствоһы менән шөғөлләнгән хеҙмәтсәндәрҙең бөтөн йәшәү шарттары комплексы. Район үҙәгендә кәрәкле инфраструктура: үҙәк дауахана, сауҙа, төҙөлөш ойошмалары, почта һәм элемтә, мәҙәниәт һәм мәғариф учреждениелары, идаралыҡ органдары булдырыу. Үҙәк дауахана РСФСР Финанс министрлығы аҡсаһына, район Элемтә йорто С. Юлаевҡа 225 йыл тулыу айҡанлы Элемтә министрлығы аҡсаһына төҙөлдө. Район мәҙәниәт йортон төҙөүҙә «Востокнефтепроводстрой» тресы управляющийы Социалистик Хеҙмәт Геройы Ә.Х.Һунарсиндың ярҙамы күп булды. Район хакимиәте бинаһын төҙөү ҙә КПСС Үҙәк Комитеты контроле һәм «Востокнефтепроводстрой» тресы ярҙамы менән тормошҡа ашырылды. Шул йылдарҙа Кропачёво — Малаяҙ — Мәсәғүт юлына асфальт һалынды. Сулпан ауылы эргәһендәге күпер, Йүрүҙән аша Нәсибаш йүнәлешендә ҙур әһәмиәтле күпер төҙөлдө. 1968—1975 йылдарҙа район ауылдарында «Бакирэнерго» ойошмаһы тырышлығы менән тулыһынса электроэнергия үткәрелде.

1991 йылда Малаяҙҙа Салауат Юлаев музейы асылды һәм уның тәүге директоры итеп Ғафаров Хатмулла Абдулла улы тәғәйенләнде. Ауыл хужалығы министрлығы аҡсаһына районда бер бишйыллыҡ эсендә тиҫтәгә яҡын типовой мәктәптәр төҙөлдө, районда барыһы 18, һуңғараҡ — 24 мәктәп эшләне. Торлаҡ төҙөлөшө лә алға китә, Малаяҙҙа күп ҡатлы йорттар төҙөлә. Телефонлаштырыу, радио алғыстар урынлаштырыла, район типографияһы һәм гәзит эше яҡшыртыла. Салауат районының ижтимағи һәм «Урал» колхозының хужалыҡ үҫешендә шәхси энтузиазм күрһәткән рәйестәр — Байбурин Ғ.И. һәм Әбдрәшитов Ш. А.[12].

Малаяҙҙа мәғариф үҫешеҮҙгәртергә

Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. 1938 йылда Михайловка ете йыллыҡ башланғыс мәктәбе нигеҙендә Ҡаратаулы урта мәктәбе асыла. Салауат (Малаяҙ) районының 28 ауылынан V—VIII кластарҙа уҡыған 258 уҡыусы йыйыла. 1948 йылда ике ҡатлы ағас мәктәп төҙөлә. 1941 йылда мәктәп директоры Платонов И. Ф. 22 сығарылыш уҡыусыһына өлгөргәнлек аттестаты тапшыра. Шуларҙан 17 уҡыусы үҙе теләп фронтҡа киткән, 9 кеше еңеү менән ҡайта. 2008 йылға (70 йыл) 5000 уҡыусы мәктәпте тамамлаған. Уларҙан 60%-ы юғары белемгә эйә булған һәм уңышлы хеҙмәт өлгөһө күрһәткән:

  • Вәлиева Р. Т. — татар шағирәһе
  • Вәхитов Ш. К. — Башҡорт АССР-ы Юғары Суды рәйесе
  • Вәхитов К. Д. — БАССР Хәүефһеҙлек хеҙмәте дәүләт Комитеты рәйесе урынбаҫары
  • Шәрипов Ю. К. — БАССР-ҙың Госплан начальнигы
  • Ҡолмөхәмәтов Э. В. — Дәүләт Думаһы депутаты
  • Зиннуров Г. Н. — Силәбе политехник институтында инженер-электрик һөнәренә эйә була. Крайҙы өйрәнеүсе. Ике китап, «Лаҡлы тарихы», «Яҙмыш һуҡмағы буйлап», документаль әҫәрҙәр авторы
  • Чванов М.А — яҙыусы, ғалим, сәйәхәтсе

йөҙләгән атҡаҙанған табип, уҡытыусы, нефтсе, фән докторы һәм башҡа почётлы исемгә лайыҡ булыусылар бар.

Уҡытыусылар:

  • Вәлиев Т. Х. — ике тапҡыр Ленин ордены кавалеры
  • Бохараева Т. Ф. — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты
  • атҡаҙанған уҡытыусылар: Зәйнетдинов А. К., Әйүпов М. М., Мурзин П. Х., Әхмәҙиев Б.Һ., Ғәниева Л. И., Абдуллина Т.Ғ., Исмәғилова Д. Х., Сәйетғәлина Р.Ә., Баймөхәмәтов Ф. Ф.
  • 71 уҡытыусы Рәсәй Федерацияһының {{comment|алдынғыһы|отличнигы}, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы һәм Рәсәй Федерацияһының Почётлы мәғариф хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған.

Күрһәткестәр буйынса мәктәп районда беренсе урында тора. Ул район бүлегенең һәм Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының терәк мәктәбе булып һанала. Был ҡаҙаныштар 1992 йылда Башҡортостан Республикаһында тәүге ауыл мәктәп-гимназияһын, ә 1999 йылда Башҡорт гимназияһын асыу мөмкинлеге бирә.

1974 йылда мәктәптең 640 урынлы өс ҡатлы типовой бинаһы сафҡа баҫа. 2001 йылда гимназия эш башлай һәм шул арҡала ике мәктәптә лә уҡытыуҙы бер сменала ойоштороу мөмкинлеге барлыҡҡа килә. 1985 йылда Малаяҙ ауылының Хәрби дан, 1988 йылда мәктәп тарихы музейҙары асыла. Һәр 10 йыл һайын ошо мәктәпте төрлө йылдарҙа тамамлаусыларҙың осрашыуы үтә. 1972-2009 йылдарҙа мәктәп өлгөргәнлек аттестаты менән бергә, «В» категориялы водитель таныҡлығын да тапшыра. Водителдәрҙе әҙерләп сығарыуға «Почёт билдәһе» ордены кавалеры, автоэш уҡытыусыһы Н.Ф.Фазлетдинов нигеҙ һала. Мәктәп уҡыусылары район һәм республика кимәлендәге төрлө конкурс, олимпиадалар еңеүселәре һәм призерҙары тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ. 2007-2009 йылдарҙа мәктәптә кадет кластары булдырыла [13]

Малаяҙ ауылының бөгөнгөһөҮҙгәртергә

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 4914 2298 2616 46,8 53,2

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

УрамдарыҮҙгәртергә

Урамдарға рәсми исемдәр бирелмәгән дәүерҙә Аръяҡ, Бирьяҡ, Яр буйы тигән атамалар ҡулланыла.

Хәҙер:

башҡ. Социалистик урам — рус. Социалистическая улица

Ер-һыу атамаларыҮҙгәртергә

Йылғалар:

Йүрүҙән, Малаяҙ, Шәйҙәле йылғалары

Шишмәләр:

Тау-ҡаялар:

Мәмерйә:

Ялан-бесәнлектәр:

Башҡа урын-ер атамалары:

Билдәле шәхестәрҮҙгәртергә

  • Байрамғолов Баязит Байрамғол улы (1896 — ?) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
  • Вәхитов Шакир Ҡазыхан улы (БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Иҫке Ҡаратаулы ауылында 23.02.1925 й. тыуған — 31.7.2004 Өфөлә ерләнгән) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хоҡуҡ белгесе, РСФСРҙың атҡаҙанған юрисы (1982), БАССР Юғары суды рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе (1961—1991).
  • Вәхитов Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы (10.01. 1928 й.) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1963—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫары, полковник.
  • Вәхитов Радик Шакир улы (17.08.1948), инженер-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008). Иҫке Ҡаратаулы (Малаяҙ) ауылынан[14].
  • Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы (1.01.1978), ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006).
  • Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы (1.09.1904 —) — күренекле крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына танытыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы.
  • Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы (1.10.1951) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты, «Халыҡтар дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Рәсәй Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2012—2016 йылдарҙа «Янғантау» санаторийы директоры.
  • Мөхәмәтдинов Ирек Радил улы (16.10.1960) — 11.03.2016 й. — Башҡортостан Республикһы Премьер-министры урынбаҫары[15]Н. Э. Бауман ис. Мәскәү юғары техник училищеһын, Мәскәү ҡулланыусылар кооперацияһы университетын тамамлаған. 2011—2016 йй. — «Россельхозбанк» ААЙ-ының Башҡортостан региональ филиалы директоры.
  • Мөхәмәтдинов Шамил Радил улы (17.05.1967) — 2016 йылдың 23 июненән Ҡыйғы районы хакимиәте башлығы[16] (06.2016).
  • Чванов Михаил Андреевич (25.07.1944)- Уҡытыусы, төҙөүсе, спелеолог, урыҫ яҙыусыһы, Славян яҙмаһы халыҡ-ара фондының вице-президенты. 1994 й.-Башҡортостан Республикаһының, 2001 й.- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. С. Т. Аксаков ис. Бөтә Рәсәй әҙәбиәт премияһы, Баталист һәм маринист яҙыусылар Халыҡ-ара ассоциацияһының К.Симонов ис. премияһы лауреаты. 2006 й.- Рәсәй Яҙыусылар союзының I дәрәжәле Ҙур әҙәбиәт премияһына лауреаты. 2009 й.- «Өфө ҡалаһының Почётлы гражданины».
  • Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1.08.1948), ғалим-педагог һәм психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995)[17].
  • Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы (1.01.1985), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (2011), доцент (2016), Башҡорт дәүләт университеты Бөрө филиалының социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы уҡытыусыһы.

Иҫке Ҡаратаулыла (Малаяҙҙа) тыуып-үҫкәндәрҮҙгәртергә

Иҫке Ҡаратаулыла (Малаяҙҙа) күпмелер йәшәгән, уҡығандар :

СығанаҡтарҮҙгәртергә

  • Сабирьянрва С. Г. Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с.
  • Асфандияров А. З. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
  • Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
  • Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
  • Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.)
  • Илишев И.Г и др. Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004

Малаяҙ ауылы һәм уның кешеләре тураһында ваҡытлы матбуғатҮҙгәртергә

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (ОКТМО)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  3. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  4. Паллас П.С. Путешествие по разным местам Российского государства. СПб, 1770 и 1786 гг.}}
  5. Паллас П.С. Указ. соч. С. 65
  6. РГАДА. Ф.1173. Оп. 1. Д. 1339. Л.6, 16-17, 45, 61-63, 64. }}
  7. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116-121 с.
  8. РГАДА. Ф. 1324. Оп.1. Д.339. Л.47 }}
  9. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001.
  10. Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.) 33, 185 с.
  11. Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988, 67 с.}}
  12. Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.) 84-104 с.
  13. Сайт МОБУ СОШ №1с. Малояз МР Салаватский районРБ
  14. Башҡорт энциклопедияһы — Вәхитов Радик Шакир улы (Тикшерелгән 14 август 2018)
  15. Новости пресс-службы Главы БР от 11.03.2016
  16. Ҡыйғы районын Шамил Мөхәмәтдинов етәкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 24 июнь (Тикшерелгән 24 июнь 2016)
  17. Башҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (Тикшерелгән 16 июль 2018)