Австралия һәм Океания

Австралия һәм Океания — Австралия материгы, Австралияға яҡын ятҡан утрауҙар һәм Океанияға ингән утрауҙарҙан торған донъя ҡитғаһы. Австралия һәм Океанияның дөйөм майҙаны 8,51 млн кв. км, халҡының һаны — 39,9 млн кеше.

Австралия һәм Океания
Рәсем
Дәүләт Ошибка Lua в Модуль:Wikidata/Places на строке 482: attempt to concatenate a nil value.
Халыҡ һаны 42 677 809 кеше (2020)[1]
Майҙан 8 510 000 км²
Урынлашыу картаһы

Бөтә ҡоро ер донъя ҡитғаларына бүленгәндә Океания, «Австралия» ҡитғаһына инеп, Австралия менән берләшә, ҡайһы берҙә үҙаллы ҡитға булараҡ айырып күрһәтелә, бик һирәк кенә «Австралия һәм Океания» ҡитғаһы булараҡ ҡарала[2]. Инглиз телле илдәрҙә донъяның «Австралия һәм Океания» ҡитғаһы «Oceania» тип кенә атала. Икенсе яҡтан, «Oceania» төшөнсәһе йыш ҡына урыҫса «Океания»ға тап килә.

Географик урыныҮҙгәртергә

АвстралияҮҙгәртергә

Төп мәҡәлә: Австралия (ҡитға)

Австралия тулыһынса Көньяҡ һәм Көнсығыш ярымшарҙа урынлашҡан. Уның уртаһынан тип әйтерлек Көньяҡ тропик үтә. Австралия — башҡа континенттарҙан алыҫта ятҡан, айырымланған ҡитға. Нәҡ ошо үҙенсәлеге уның тәбиғәтенең уникаль булыуын билдәләй. Төп сауҙа юлдары ҡитғанан ситтә үтә, был үҙ сиратында иҡтисади бәйләнештәрҙе үҫтереүҙе ҡатмарлаштыра.

Австралияның майҙаны — 7,6 млн кв. км. Материктың ярҙары әллә ни йырғысланмаған. Төньяҡта Карпентарий ҡултығы, көньяҡта — Ҙур Австралия ҡултығы хасил булған. Материктың төньяҡ сигендә Кейп-Йорк ярымутрауы ята. Көньяҡ-көнсығышта Тасмания утрауы урынлашҡан, төньяҡ-көнсығышта — Океанияның иң эре утрауҙарының береһе — Яңы Гвинея утрауы ята, ул Австралиянан айырылып Торессов боғаҙы менән айырыла.

ОкеанияҮҙгәртергә

Төп мәҡәлә: Океания

Тымыҡ океандың көнбайыш һәм үҙәк өлөшөндәге утрауҙар төркөмө һәм архипелагтар дөйөм Океания атамаһы аҫтында географик өлкәгә берләштерелгән. Бөтә утрауҙарҙы дүрт этнографик-географик өлкәгә бүлеү тарихҡа инеп ҡалған: Полинезия (Тонга, Самоа, Кук, Гавай утрауҙары, Пасха утрауы һ. б.), Меланезия (Яңы Гвинея утрауы, Бисмарк архипелагы, Соломон утрауҙары һ. б.), Микронезия (Маршалл, Мариан утрауҙары һ. б.), Яңы Зеландия. Океания утрауҙарының күбеһе көньяҡ киңлектең 10 градусы һәм төньяҡ киңлектең 20 градусы араһында экваториаль билбауҙа тупланған.

Океанияның тәбиғәтен һәм халҡын өйрәнеүгә урыҫ халҡының күренекле ғалимы Николай Миклухо-Маклай ҙур өлөш индергән. Ул Яңы Гвинея утрауы халыҡтарының көнкүрешен өйрәнгән, яр буйы тәбиғәтен тасуирлап ҡалдырған. Уның ғилми тикшеренеүҙәре артта ҡалған һәм йәберләнгән халыҡтарҙы яҡлау кәрәклеге менән бәйле була. XIХ быуат аҙағында Могилев губернаһында тыуған Николай Константинович Судзиловский Гавай утрауҙарында йәшәгән һәм эшләгән, Сенат президенты булған.

ТарихыҮҙгәртергә

 
Джон Стюарт

Австралияны асыу һәм өйрәнеүҮҙгәртергә

1606 йылда голланд диңгеҙсеһе Виллем Янсзон Австралия ярҙарына европалыларҙан беренсе булып барып етә. Бөйөк географик асыштар дәүерендә голланд Абель Тасман Австралияның төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙарын тикшерә. XVIII быуатта инглиз Джеймс Кук Австралияны һәм Яңы Зеландия утрауҙарын ҡабат «аса» һәм уларҙы Англия колониялары тип иғлан итә. Шуныһы ҡыҙыҡлы: бер нисә тиҫтә йыл буйына төрлө енәйәттәр өсөн хөкөм ителгән кешеләр Англиянан Австралияға һөргөнгә ебәрелә, улар яңы территорияларҙы үҙләштерә, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә.

1840 йылда һарыҡ үрсетеүсе Эдуард Эйр Көньяҡ Австралиялағы Флиндрес һырты менән көнбайыш яр (Перт ҡалаһы районы) араһындағы ерҙе өйрәнергә теләй. Эйр материк эсенә үтә алмай, ә бары тик көньяҡ яр буйҙарын ғына тикшерә. Әммә ошондай ҙур булмаған асыш Эйр хөрмәтенә материктағы ҙур күлдең уның исеме менән аталауға килтерә. Дүрт айлыҡ сәйәхәте барышында Эйр 2000 километрҙан ашыу юл үтә.

Австралия үҙәгендә урынлашҡан сүллектәрҙе инглиздар Роберт Берк һәм Джон Стюарт тикшерә. Нигеҙҙә XIX быуат аҙағына Австралияның эске өлөшөндә тикшеренеүҙәр тамамлана.

ГеографияһыҮҙгәртергә

УрынлашыуыҮҙгәртергә

Австралия һәм Океания планетаның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, уның ярҙарын көнбайыштан — Һинд океаны, көнсығыштан — Тымыҡ океан һыуҙары йыуа. Был океандар составына түбәндәге диңгеҙҙәр инә: Мәрйен, Тасман, Фиджи, Арфур һәм Тимор диңгеҙе.

Материкҡа ҡараған эре утрауҙар: Яңы Гвинея утрауы[3], Төньяҡ һәм Көньяҡ утрауҙары[4], Соломон утрауҙары, Тасмания утрауы һ. б.

Австралия территорияһында бер нисә тау теҙмәһе бар, шуларҙың иң билдәлеһе — Ҙур һыу айырғыс һырты, әммә ошондай йәшәү һәм теҙмәләре, тауҙар кеүек Кимберли тауҙары (иң бейек нөктәһе Орд тауы (937. м.)) һәм Беркли яйлаһы кеүек теҙмәләр ҙә бар. Ҡитғаның иң бейек нөктәһе — Индонезиялағы Джая тауы (бейеклеге 4884 м.), ул Маоко тауында урынлашҡан.

  • Норт-Уэст-Кейп мороно  
  • Стип-Пойнт мороно  
  • Саут-Ист-Кейп мороно
  • Саут-Ист-Пойнт мороно  
  • Байрон мороно  

РельефыҮҙгәртергә

Төп мәҡәлә: Австралия йылғалары

Океанияның ҙур тауҙары

Донъялағы иң тәрән урын — Мариан соҡоро (10 994 м) Океанияға киң танылыу килтерә. Унан башҡа Океанияла тағы ла шундай уҡ тәрәнлектәге тип әйтерлек ике соҡор бар. Улар Тонга (10 882 м) һәм Кермадек соҡорҙары (10 047 м). Ҡоро ерҙә лә үтә тәрән Эйр-Норт тоҙло күле бар — уның тәрәнлеге 16 метрға тиклем етә.

КлиматыҮҙгәртергә

Төрлө утрауҙарҙа һәм дәүләттәрҙә климат күп төрлө. Үҙәк Австралияла йылына 250 мм яуым-төшөм яуа, ә температура — +7°С градустан тиклем +47°С градусҡа тиклем. Австралияның төньяҡ өлөшөндә (Дарвин ҡалаһы) температура +10°С градустан +41°С градусҡа тиклем һәм яуым-төшөм — 2000 мм һәм унан да күберәк була. Папуа-Яңы Гвинеяның төньяғында яуым-төшөм 3000 мм-ҙан ашыуға етә, бында температура тиклем +18 градустан +24°С градусҡа етә.

Ҡала Абсолют абсолютный максимум һәм минимумдары

(°С)

Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны

(мм)

Кәм тигәндә Максимум
Алиса-Спрингс +7 +47 250 — 300
Веллингтон -2 +31 500 — 1000
Дарвин +10 +41 2000 — 3000
Онслоу -3 +48 250 — 500
Порт-Морсби +18 +37 2000 — 3000 һәм юғары
Сидней +2 +45 1000 — 3000
Хобарт -2 +41 1000 — 2000 һәм юғары

Тәбиғәт зоналарыҮҙгәртергә

5 климат бүлкәте Австралияны һәм Океанияны үҙ эсенә ала: Экваториаль, Субэкваториаль, Тропик (күбеһенсә), Субтропик һәм Уртаса (Тасмания утрауының көньяғы).

Климат бүлкәте Өлкәһендә Тәбиғәт зоналары Таралыу өлкәһе
Экваториаль Экваториаль дымлы урман Төньяҡта Папуа-Яңы Гвинея һәм Соломон утрауҙары
Субэкваториаль Һәм көньяҡтан үҙәк Папуа-Яңы Гвинея, Соломон утрауҙары, Төньяҡ-көнсығыш Австралия
Саванна һәм редколесье Төньяҡта Австралия
Сүл һәм ярымсүл Үҙәк Австралия (районы Оло ҡом сүлендә)
Тропик Дымлы Экваториаль дымлы урман Утрау Санта-Крус, Яңы Гебридтар, Фиджи, Тувалу, Феникс, Самоа, Тонга, яңы каледония утрауҙарының, Көнсығышта Австралия
Муссон урман Көнсығышҡа Австралия, Төньяҡта Яңы Зеландия
Сүллек Сүл һәм ярымсүл Көнбайыш һәм үҙәк Австралия
Саванна һәм редколесье Көнсығыш һәм көньяҡ-Көнбайыш Австралия
Субтропик Урта диңгеҙ Көньяҡта Австралия
Йәшел урман жестколистный, һәм ҡыуаҡтар
Саванна һәм редколесье
Континенталь Сүл һәм ярымсүл Көньяҡ Австралия
Көҙгөһөн менән тигеҙ Саванна һәм редколесье
Йәшел урман жестколистный һәм ҡыуаҡтар Көнсығышта һәм көньяҡта Австралия, Төньяҡта Тасмания
Урман муссон Көнсығышҡа Австралия Көнбайыш һәм Яңы Зеландия
Ҡатнаш урман Төньяҡ Тасмания Үҙәк һәм Яңы Зеландия
Уртаса Диңгеҙ Үҙәк һәм көньяҡ Тасмания, Көньяҡ Яңы Зеландия

ГидрографияҮҙгәртергә

Австралияла йылғалар күп, әммә уларҙың ҙур өлөшө ҡорой. Иң ҙурҙары — Дарлинг һәм Муррей. Австралия континентында үтә ҙур ҡултыҡтар бар: Карпентария һәм Ҙур Австралия ҡултыҡтары.

Халҡы һәм халыҡ тығыҙлығыҮҙгәртергә

ХалыҡтарҮҙгәртергә

Көнбайыш һәм көнсығыш Австралияға, нигеҙҙә, англоавстралийҙар йәшәй, улар Австралия континентын колониялаштырыу мәлендә үк килеп төпләнгән. Океанияға ҡушылған Яңы Гвинея утрауында (шул иҫәптән Соломон утрауҙарында һәм Санта-Крус утрауҙарында) папуас халыҡтары йәшәй. Үҙәк Австралияла Австралияның аҫаба халыҡтары көн итә, улар өсөн резервациялар булдырылған. Яңы Зеландияла, шулай уҡ Чатем утрауында һәм башҡа утрауҙарҙа англоновозеландтар йәшәй.

Колониаль ерҙәрҙә (мәҫәлән, Яңы Каледония утрауында) француздар , әдонъяның көньяҡ өлөшөндәге Питкэрн утрауҙарында төп ҡәбиләләр менән бергә инглиздәр ҡатнаш йәшәй.

Халыҡ тығыҙлығыҮҙгәртергә

Австралия халыҡының күп өлөшө континенттың көнсығышында һәм көньяҡ-көнбайышында йәшәй, унда халыҡ тығыҙлығы 1 кв. км-ға 1 кешенән 10-ға тиклем тирбәлә. Ҙур ҡалалар тирәһендә был күрһәткес 10 кешенән 50 кешегә тиклем етә. Мәҫәлән, Папуа-Яңы Гвинеяла, таулы урын булыуға ҡарамаҫтан, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 10-50 кеше тура килә. Дәүләттең баш ҡалаһы Порт-Морсбила, халыҡ тығыҙлыҡы ҙур түгел. Яңы Зеландияла ла шул уҡ хәл ҡабатлана. Океанияның Фиджи (10 — 40 кеше/км2) утрауында халыҡ тығыҙлығы юғары.

Эре ҡалаларыҮҙгәртергә

Ҡала Илдә Халыҡ

(2011 йылғы баһа буйынса)

(млн. кеше)

Сидней Австралия 4,1
Мельбурн Австралия 3,9
Брисбен Австралия 2,1
Пертта Австралия 1,7
Окленд Яңы Зеландия 1,4
Аделаида Австралия 1,2

ИлдәрҮҙгәртергә

Страна Площадь, км² Население, чел. Столица
  Австралия 7 692 024 21 050 000 Канберра
  Вануату 12 190 196 178 Порт-Вила
  Кирибати 811 96 335 Южная Тарава
Ҡалып:Флаг Маршалловых Островов Маршалловы Острова 181 73 630 Маджуро
  Микронезия 702 135 869 Паликир
  Науру 21 12 329 Ярен
Ҡалып:Новая Зеландия Новая Зеландия 268 680 4 108 037 Веллингтон
  Палау 458 19 409 Нгерулмуд
Ҡалып:Флаг Папуа — Новой Гвинеи Папуа — Новая Гвинея 462 840 5 172 033 Порт-Морсби
  Самоа 2 935 178 631 Апиа
Ҡалып:Флаг Соломоновых Островов Соломоновы Острова 28 450 494 786 Хониара
  Тонга 748 106 137 Нукуалофа
  Тувалу 26 11 146 Фунафути
  Фиджи 18 274 856 346 Сува

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә