Ка́тар, Катар дәүләте (ғәр. دولة قطرДа́влат Ка́тар) — Яҡын Көнсығышта Ғәрәбстан ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт (әмирлек). Көньяҡтан Сәғүд Ғәрәбстаны менән сиктәш, башҡа яҡтан Фарсы ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Төньяк-көнбайышта Бәхрейн утрауҙары, көньяҡ-көнсығышта – Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге менән диңгеҙ сиге бар. Баш ҡалаһы — Доха ҡалаһы.

Катар дәүләте
دولة قطر
Flag of Qatar.svg Катар гербы
Флаг Герб
Гимн: «As Salam al Amiri»
LocationQatar.png
Үҙаллылыҡ датаһы 3 сентябрь 1971Бөйөк Британиянан)
Рәсми тел ғәрәп
Баш ҡала Доха
Идара итеү төрө Абсолют монархия
Эмир

Премьер-министр

Хамад бин Халифа аль-Тани

Хамад бин Джабер аль-Тани

Дәүләт дине ислам (сөнниселәр)
Территория
• Бөтәһе
158
11 586 км²
Халыҡ
• Һаны (2010)
• Халыҡ тығыҙлығы

1 699 435[1] чел. (147)
146,7 чел./км²
ИЧР (2011) 0,831 (37 урын)
Валюта катар риалы (QAR)
Интернет-домен .qa
Код ISO QA
МОК коды QAT
Телефон коды +974
Сәғәт бүлкәте 3

Катар – донъялағы иң бай илдәрҙең береһе, Халыҡ-ара валюта фонды тикшереүҙәре буйынса эске тулайым продукт күрһәткесе буйынса был ил лидерҙар рәтендә.

Катар — тәбиғи газ запасы буйынса 3-сө, тәбиғи газ эспортлау буйынса 6-сы урында, щулай уҡ нефть һәм нефть продукттарын экспорлау буйынса 21-се урында тора. Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһына инә.

ТәбиғәтеҮҙгәртергә

Ил сүллектә урынлашҡан. Төньяғында һирәк кенә оазистары булған ҡомло тигеҙлек; урта өлөшөндә ташлы сүллек, тоҙло тупраҡлы урындары бар; көньяғын ҡом тауҙары биләп алған. Климат ҡоро континенталь тропик. Йәйен температура йыш ҡына 50 °C-ҡа күтәрелә. Ярымутрау һыуға бик ярлы. Даими йылғалар юҡ. Эсәр һыу диңгеҙ ҙыуын сөсөләндереү юлы менән алына. Ер аҫтындағы сөсө һыуҙар төньяҡ өлөшөндә ята. Хайуандар донъяһы бик ярлы, күберәк һөйрәлеүселәр һәм кимереүселәр.

ТарихыҮҙгәртергә

VII быуаттан Ғәрәп хәлифәте бойондороҡлоғанда тора. XIII-XIV быуаттарҙа Бахрейн әмирлеге бойондороҡлоғонда; XVI быуаттар — португалдар, һуңынан Ғосман империяһында. 19161971 йылдарҙа британ протекторатына бойһона. Катар «Аль-Джазира» телеканалы аша бөтө донъяла, “асыҡ” ғәрәп йәмғиәте булып, танылау ала. Аҡса берәмеге – Катар риалы. Милли байрамы – 18 декабрь (Бойондороҡһоҙлоҡ көнө). Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттә.

2003 йылдың 29 апрелендә ҡабул ителгән конституцияға ярашлы Катар дәүләте абсолют монархия булып тора.

Дәүләт ҡоролошоҮҙгәртергә

2003 йылдың 29 апрелендә ҡабул ителгән конституцияға ярашлы Катар — абсолют монархия иле.

Әмир Хәмәд бин Хәлифә Әл Тани, тәхет вариҫы булараҡ, ҡан ҡойоуһыҙ түңкәрелеш һөҙөмтәһендә атаһы әмир Хәлифә бин Хәмәд Әл Таниҙы тәхетенән төшөрөп, 1995 йылдың 27 июненән дәүләт Башлығы булып тора.

  • 24 июнь, 2013 йыл. Катар Әмире шәйех Хәмәд бин Хәлифә Әл Тани үҙенең улы, вариҫлыҡ принцы шәйех Тәмим файҙаһына тәхеттән баш тартырға ҡарар итеүе тураһында иғлан итә[3].
  • 25 июнь, 2013 йыл. Шәйех Хәмәд бин Хәлифә Әл Тани үҙ иле халҡы алдында махсус мөрәжәғәт менән сығыш яһай. Әмир тәхеттән баш тартыуы һәм власты үҙенең ун өс йәшлек улы — вариҫлыҡ принцы шәйех Тамим бин Хәмәд Әл Таниға тапшырыуы тураһында иғлан итә. Хакимдың алмашыныуы — милли масштабтағы ваҡиға. Шул уңайҙан 25 июнь Катарҙа ял көнө тип иғлан ителә[4].

Әмир премьер-министрҙы, Министрҙар Советы һәм Консультатив совет ағзаларын тәғәйенләй. Әмирҙең власы тик шәриғәт ҡанундары менән генә сикләнә.

Консультатив совет (ғәр. مجلس الشورى‎, 45 кешенән торған Мәжлес әш-Шура, уларҙың 30-ы һайлана) эшләй.

Катарҙа сәйәси партиялар, профсоюздар ойоштороу, демонстрациялар үткәреү тыйыла[5].

Административное делениеҮҙгәртергә

 
Катарҙың административ картаһы

Катар 8 муниципалитетҡа бүленгән[6] (ғәр. بلديات‎ — баладийят).

Муниципалитет Административ үҙәк Майҙаны,
км²
Халҡы,
чел. (2020)[7]
Тығыҙлығы,
кеше/км²
Код ISO
1 Эд-Доха Доха 234 1 186 023 QA-DA
2 Эд-Дайиан Эд-Дайиан 236 100 083 QA-ZA
3 Эль-Хаур Эль-Хаур 1551 140 453 QA-KH
4 Эль-Вакра Эль-Вакра 2520 265 102 QA-WA
5 Эр-Райян Эр-Райян 2450 826 786 QA-RA
6 Эш-Шамаль Эш-Шамаль 902 16 730 QA-MS
7 Умм-Салаль Умм-Салаль 310 149 701 QA-US
8 Эш-Шахания Эш-Шахания 3309 161 240 QA-US
Всего 11 571 2 846 118

ХалҡыҮҙгәртергә

 
Возрастно-половая пирамида населения Катара на 2020 год
Халыҡ һаны
Катарҙың Планлаштырыу һәм статистика буйынса идаралығы мәғлүмәттәре буйынса[8]:
31 ғинуарға 2009 2010 2015 2016 2017 2018 2020
Ир-егеттәр 1 219 191 1 282 978 1 693 455 1 853 001 1 971 536 1 989 237 2 034 518
Ҡатын-ҡыҙҙар 341 786 398 121 531 128 570 174 604 645 654 491 811 400
Бөтәһе 1 560 977 1 681 099 2 224 583 2 423 175 2 576 181 2 643 728 2 846 118
 
Катарҙағы мәсет

2015 йылға халыҡтың 11,6 процентын катарҙар, 88,4 процентын иммигранттар тәшкил итә[9]. Катарҙа шулай уҡ Пакистан (18 %), Индия (18 %), Иран (10 %), башҡа илдәрҙән (14 %) килеп төпләнгән халыҡ та йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теле, инглиз теле лә киң таралған. Дәүләт дине — ислам сөнни йүнәлешендәгеләр, ирандар — шығыйҙар. 2020 йылға: мусульмандар 65,2 %, индустар 15,9 %, христиандар 13,7 %, буддистар 3,8 %, йәһүдтәр 0,1 %, халыҡ диндәрен тотҡандар 0,1 %, башҡалар 1 %, атеистар 1 %[9].

2020 йылдың декабрендә Катарҙың халҡы 2 846 118 кеше тәшкил итә. Ҡала халҡы — 99,3 % (2021 год)[9]. Халыҡтың төп өлөшө баш ҡала Дохала йәки уның тирәләй, ярымутрауҙың көнсығышында йәшәй[9]. 2021 йылға тыуым коэффициенты суммаһы — ҡатын-ҡыҙҙар һанына 1,9 тыуым[9]. Белем — 93,5 %; ир-егеттәр — 92,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 94,7 % (2017 йыл)[9]. Халыҡтың 15 йәшкә тиклемгеләре 12,84 %, 15 йәштән 65 йәшкә тиклемгеләре — 85,97 %, 65 йәштән өлкәндәре 1,19 % тәшкил итә[9]. 2021 йылда тыуым 1000 кешегә 9,38 кеше, үлем 1000 кешегә 1,42, иммиграция 1000 кешегә 4,3 кеше, халыҡ һанының үҫеше 1,23 % тәшкил итә[9]. Сабыйҙар үлеме 1000 яңы тыуған 1000 балаға 6,7 бала тәшкил итә[9]. 2021 йылға халыҡтың ғүмер оҙонлоғо 79,58 йәш, ир-егеттәрҙә — 77,47 йәш, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 81,74 йәш булыуы көтөлә[9]. С 2020 йылға халыҡтың уртаса йәше — 33,7 йәш (ир-егеттәр — 35 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 28,2 йәш)[9].

2017 йылға халыҡ һаны яҡынса 2,64 миллион кеше тәшкил итә, уларҙың 99,38 проценты ҡалала йәшәй (2,62 млн кеше тирәһе)[10].

 
Линия горизонта Дохи

ИҡтисадыҮҙгәртергә

Нефть һәм газ запастары ҙур ғына булыуына бәйле Катар — донъяла бер кешегә иҫәпләгәндә иң юғары килем алыусы ил.

Нефть һәм газ сығарыу тулайым эске продукттың (ВВП) 50 проценттан ашыуын, экспорт хаҡының 85 процнгтын һәм дәүләт бюджетының 70 процентын бирә. Нефть һәм газ Катарҙы бер кешегә тулайым эске продукт буйынса донъяла иң алдынғы ил тип билдәләй.

Тулайым эске продукт (ВВП) структураһында сәнәғәт (75 %)алдынғы урында тора, ә хеҙмәтләндереү өлкәһе 25 %, ауыл хужалығы 0,1 % тәшкил итә.

 
Катарҙавғы автострадалар

Нефть эшкәртеү, нефть-химия, химия, металлургия сәнәғәттәре (Умм-Сәидтәге иң эре ҡорос иретеү комплексы сит илдән килтерелгән сырьела эшләй) ныҡ үҫешкән. Катарҙың төньяҡ өлөшөндә North, йәки Төньяҡ гигант нефть-газ конденсаты ятҡылығы урынлашҡан.

Ауыл хужалығы әллә ни үҫешмәгән, илдең аҙыҡ-түлеккә булған ихтыяжын ни бары 10 процентҡа ғына ҡаплата. Ер эшкәртеү эштәре оазистарҙа алып барыла (хөрмә пальмалары, йәшелсәләр һәм емеш-еләк үҫтереү). Күсмә һәм ярымкүсмә тормош алып барған ҡәбиләләр дөйәләр, һарыҡтар һәм кәзәләр үҫтереү менән мәшғүл.

2008 йылдағы экспорт — 55 млрд долл.: шыйығайтылған газ, нефть продукттары, ашламалар, ҡорос.

Төп һатып алыусылар — Япония 40,8 %, Көньяҡ Корея 16,3 %, Сингапур 11,8 %, Таиланд 4,6 %, Һиндостан 4,4 %.

2008 йылдағы импорт — 21,2 млрд долл.: машиналар һәм ҡорамалдар, транспорт саралары, аҙыҡ-түлек, химик продукттар.

Төп тәьмин итеүселәр — АҠШ 12,3 %, Германия 9,2 %, Италия 9,1 %, Япония 8,1 %, Франция 6,3 %.

Катарҙың банк системаһына 16 коммерция банкы инә (сит ил банкылары бүлексәләрен (филиалдарын) да индереп).

Американың Forbes баҫмаһы төҙөгән рейтингта (2012 год) Катар «бер кешегә уртаса килем» күрһәткесе буйынса беренсе урынды биләй, ул АҠШ-тың 88 222 долларын тәшкил итә[11].

Нефттән тыш Катар тәбиғи газдың ғәйәт ҙур запасына эйә. 1997 йылда диңгеҙҙә урынлашҡан донъялағы иң эре тәбиғи газ ятҡылыҡтарының береһе Төньяҡ (өлөшләтә Иран милке лә) ятҡылығы эшкәртелә башлай, унда донъялағы тәбиғи газ запастарының 15 проценты тупланған тип иҫбат ителгән.

Катар развивает туризм, в стране создано Управление по туризму.

2021 йылдың марптынан хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме айына 1000 катар риалын ($274,65) тәшкил итә. Әгәр эш биреүсе работнигын торлаҡ һәм туҡланыу менән тәьмин итмәһә, уға өҫтәмә рәүештә йәшәү өсөн 500 катар риалын ($137,32) һәм туҡланыу өсөн 300 катар риалын ($82,39) түләй[12][13][14][15][16].

Ҡораллы көстәреҮҙгәртергә

Һаны — 12 330 кеше (11 800 по JCSS)

Ҡоро ер көстәреҮҙгәртергә

Общая численность — 8500 человек. Один полк Эмирской гвардии (3 пехотных батальона), 1 бронетанковый полк (1 танковый и 1 механизированный батальоны, 1 артиллерийский дивизион), 6 отдельных батальонов (1 танковый, 1 специального назначения (сокр. состава) и 4 мотопехотных), 1 полк полевой артиллерии, 2 отдельных артиллерийских дивизиона (миномётный и противотанковый), 1 зенитная батарея.

Бронетехника[17]:

Артиллерия:

  • 28 155-мм Мк F-3
  • 24 PzH 2000
  • 12 155-мм G-5
  • 4 180-мм РСЗО «Астрос» (SS-40/SS-30)
  • 84-мм лёгкие безоткатные орудия «Карл Густав»
  • 40-мм противопехотные гранатомёты М203
  • Миномёты — 45-49 (15 — 120-мм; 4 самоходных VRM)
  • 100—150 ПТРК «Хот» и «Милан» (в том числе 24 самоходных, на базе VAB)

Хәрби-һауа көстәреҮҙгәртергә

Численность — 2100 человек. Состоит из: 1-е истребительное крыло (7-я истребительно-бомбардировочная («Мираж-2000-5») и 11-я штурмовая («Альфа Джет» и «Хок») эскадрильи); 2-е вертолётное крыло (6-я («Газель»), 8-я (противокорабельная, «Командо») и 9-я («Командо») эскадрильи); транспортная эскадрилья; силы противовоздушной обороны.

Хәрби-диңгеҙ көстәреҮҙгәртергә

Численность — 1730 человек (1800 по JCSS и Jane’s)

Корабельный состав:

Прочие вооружённые формирования: вооружённая полиция — 8000 (имеют БТР, вертолёты, катера; техника перечислена выше)

АҠШ менән хеҙмәттәшлекҮҙгәртергә

Начиная с 1992 года Катар тесно сотрудничает с США в военной сфере. На расположенной поблизости от аэропорта Абу Наклах военной базе аль Удейд[en] дислоцирован 609-й Центр управления воздушными и космическими операциями[en] Центрального командования вооружённых сил США (один из четырёх подобных зарубежных центров армии США)[18].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Катарҙа халыҡ иҫәбен алыу буйынса (2010) 2010 йылдың 9 июль көнөндә архивланған.
  2. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/asia
  3. Эмир Катара отрёкся от престола в пользу сына. Дата обращения: 24 июнь 2013. Архивировано 29 июнь 2013 года.
  4. В Катаре объявлено о передаче власти новому эмиру. Дата обращения: 25 июнь 2013. Архивировано 29 июнь 2013 года.
  5. Democracy? That’s for other Arabs. Дата обращения: 28 ноябрь 2019. Архивировано 31 ғинуар 2018 года.
  6. Qatar Municipalities (недоступная ссылка). Qatar Ministry of Municipality and Urban Planning. Архивировано 22 декабрь 2011 года.
  7. Qatar Census 2020 Main Results (билдәһеҙ). Planning and Statistics Authority. Дата обращения: 16 февраль 2022. Архивировано 16 февраль 2022 года.
  8. Управление планирования и статистики Катара. Дата обращения: 10 июль 2019. Архивировано 10 июль 2019 года.
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 file-icon. Дата обращения: 22 август 2021. Архивировано 9 июль 2021 года.
  10. SESRIC — Statistical, Economic and Social Research and Training Centre for Islamic Countries. Дата обращения: 4 октябрь 2018. Архивировано 5 октябрь 2018 года.
  11. Самые богатые государства по мнению журнала Forbes. Архивировано 4 декабрь 2012 года., 24.02.2012
  12. Impact to contractors of Qatar minimum wage and labour mobility laws reform. Дата обращения: 26 ғинуар 2021. Архивировано 31 ғинуар 2021 года.
  13. Qatar announces new minimum wage — but will it be able to hold violators accountable?. Дата обращения: 26 ғинуар 2021. Архивировано 30 ғинуар 2021 года.
  14. Qatar- Minimum wage will help hire skilled labour | MENAFN.COM. Дата обращения: 26 ғинуар 2021. Архивировано 31 ғинуар 2021 года.
  15. DoLE cites new minimum wage law in Qatar — Manila Bulletin. Дата обращения: 26 ғинуар 2021. Архивировано 31 ғинуар 2021 года.
  16. Explained: The new changes in Qatar’s labour laws | Explained News,The Indian Express. Дата обращения: 26 ғинуар 2021. Архивировано 3 февраль 2021 года.
  17. Архивированная копия. Дата обращения: 20 май 2013. Архивировано 3 сентябрь 2013 года.
  18. военная база Удейд, для американских военных, это своего рода хаб — крупнейшая и самая важная из имеющихся у США на Ближнем Востоке 35 военных баз. [1] Архивная копия от 28 август 2017 на Wayback Machine // НГ, авг 2017

ҺылтанмаларҮҙгәртергә