Дәүләт

идара итеү системаһы аҫтында йәшәгән ойошҡан община; йә суверенлы дәүләт, ойоштороусы дәүләт йәки федератив дәүләт

Дәүләт — бер географик өлкәлә йәшәүсе халыҡтың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ хөкүмәте, халҡы һәм баш ҡалаһы була.

Дәүләт
Рәсем
Милке Дәүләт ҡаҙнаһы[d] һәм дәүләт милке[d]
Commons-logo.svg Дәүләт Викимилектә

Дәүләт — сәйәси институттар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәттә берҙәмлекте һаҡлау. Хәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләттен маҡсаттары ошондай тип әйтелә:

  • кешенең фән, ижад, шәхси, иҡтисад именлеген һаҡлау
  • кешеләрҙен дөйөм булған рухи һәм материаль байлыҡтары һаҡлау (азатлыҡ, медицина, мәғариф, юлдар, экология һәм башҡа)
  • төп шарты: демократия, хакимлыҡ алған кешеләрҙе һайлау

Хәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктида ерҙә дәүләт юҡ. Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләт идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала һәр индивидтын идара итергә хоҡуғы бар.[1].

Дәүләттәрҙең исемдәреҮҙгәртергә

Күпселек дәүләттәрҙең ике исеме бар: тулы (рәсми, протокол) һәм ҡыҫҡа (географик)[2][3][4], ҡайһы бер осраҡтарҙа тулы һәм ҡыҫҡа атамалар бер төрлө була (мәҫәлән, «Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре», «Босния һәм Герцеговина», «Венгрия», «Грузия»).

Тулы исеме (мәҫәлән, Чех Республикаһы, Бөйөк Люксембург герцоглығы, Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге) дәүләтте юридик шәхес (хоҡуҡ субъекты) тип атағанда, мәҫәлән, договорҙарҙа, закондарҙа, башҡа рәсми документтарҙа ҡулланыла, әммә хатта бындай осраҡтарҙа ла дәүләттең ҡыҫҡаса формаһы бирелә. Ҡыҫҡаса исем (Чехия, Люксембург, Берләшкән короллек) дәүләт географик йә иҡтисади яҡтан телгә алынғанда ҡулланыла (йәғни 'Францияла эшләүсе', 'Грециянан экспорт…')[5].

Дәүләт символдарыҮҙгәртергә

  • дәүләт флагы
  • дәүләт гербы
  • дәүләт гимны

Халыҡ-ара хоҡуҡта дәүләт билдәләмәһеҮҙгәртергә

Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксация итеү хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда Конвенция Монтевидео дәүләттен билдәләмәһен бирҙе. Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәлә булырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте). [6].

Дәүләттең билдәһеҮҙгәртергә

Дәүләт — закондарға һәм традицияларға таянып, үҙ ағзалары араһында тәртип мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүсе социаль институт. Уны башҡа социаль институттарҙан айыра торған бер нисә билдә бар.

Халыҡты, территориаль принципҡа бүлеп, ойоштороу. Суверенитет, йәғни дәүләт территорияһында башҡа дәүләттәрҙән бойондороҡһоҙ берҙәм властың булыуы. Суверенитет властың халыҡҡа асыҡ характерын, халыҡҡа хеҙмәт иткәнен билдәләй. (Монтевидео конвенцияһында билдәләнмәгән.) Дәүләт менән идара итеү буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ дәүләт ҡарарҙарын үтәүҙе тәьмин итеү йүнәлешендә эшләгән кешеләр төркөмө (шул иҫәптән армия, полиция, төрмә) барлығы. Дәүләт, дәүләт аппаратын да индереп, үҙ ғәмәлдәрен тормошҡа ашырғанда, һалым, пошлина һәм башҡа йыйымдарҙан килгән аҡсаны тотона. Дәүләт үҙенең бөтә территорияһында башҡарылыу мотлаҡ булған закондар һәм башҡа норматив хоҡуҡи акттарҙы ҡабул итеү буйынса ғәҙәттән тыш хоҡуҡҡа эйә.

Фәндә дәүләт билдәләмәһеҮҙгәртергә

Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт — сәйәси хакимлыҡты ойоштороусы, идара иткән синыфтың йәки бөтә халыҡтың хыялдарын тормошҡа ашырыусы махсус аппарат.[7].

Платон ҡарашыҮҙгәртергә

Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге. Демокартия — законда нигеҙләнгән формаларҙан иң насар.

Аристотель ҡарашыҮҙгәртергә

Аристотель буйынса дәүләт ғаиләләр, ырыуҙар араһында имен тормошҡа ынтылыш нигеҙендә төҙөлә. Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙҙы.

Гегель ҡарашыҮҙгәртергә

Гегель буйынса дәүләт — объектив Рухтын иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухтын диалектик кәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.

Конфуций ҡарашыҮҙгәртергә

Дәүләт — ҙур ғаилә. Ил башлығының маҡсаты халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлыларға бүленеү насар түгел.

Аврелий Августин ҡарашыҮҙгәртергә

Аврелий Августин буйынса дәүләт - кешеләргә беренсе гонаһ эшләү өсөн яза, дәүләт эсендә бер кешеләр икенселәренә буйһона. Дәүләт бәхет өсөн түгел, ә кешеләр тормош кисереү өсөн кәрәк. Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләт. Августин Аврелий буйынса донъяуи дәүләт — гонаһ иле, уның прототибы — Рим.

Георг Пухта (1789—1846) ҡарашыҮҙгәртергә

Георг Пухта (1789—1846) буйынса дәүләт халыҡ рухы менән төҙөлә. Георг Пухта монархия дәүләт төҙөлөшөн яҡлай.

Дәүләт формаларыҮҙгәртергә

Дәүләт формаһы — структура, дәүләттең эске ҡоролошоноң билдәле бер моделе, шул иҫәптән уның дәүләт ҡоролошо, принциптары, дәүләт власы органдарының формалашыу һәм үҙ-ара эш итеү ысулдары, шулай уҡ айырым дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеүсе сәйәси режим[8]. Дәүләт формаларын классификациялауҙың түбәндәге төп параметрҙары бар[9]:

Дәүләттең барлыҡҡа килеүеҮҙгәртергә

Власть учреждениеларының формалары һәм дөйөм алғанда мотлаҡ тәртип нормалары тәү башлап йәмғиәт үҫешенең тәүтормош стадияһында барлыҡҡа килә. Был осорға сәйәси властың һәм дәүләт институттарының булмауы хас. Социаль нормалар был осорҙа ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, йолалар һәм тыйыу характерына эйә.

Боронғо көнсығыш дәүләттәре (хәҙерге Ираҡ, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай территорияһында) хәҙерге заман мәғәнәһендә иң боронғо билдәле дәүләттәр булып тора. Дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәре тураһында бер ниндәй ҙә консенсус юҡ: социаль договор теорияһы һәм материалистик теория кеүек бер нисә теория бар, әммә уларҙың береһе лә һуңғы хәҡиҡәт була алмай.

Дәүләт үҫешенең этаптарыҮҙгәртергә

Дәүләт үҫешенең өс төп этабы бар[10][11][12]:

  • иртә дәүләт ойоштороу һәм социаль яҡтан тулы түгел. Франктар дәүләте, нормандарға тиклемге Англия, Киев Русе, боронғо полистар иртә дәүләттәргә миҫал булып тора. Иртә дәүләт концепцияһын голланд сәйәси антропологы Х. Я.M. Классен һәм уның авторҙаштары эшләй.[13];
  • үҫешкән дәүләт — ҡатлам-корпоратив дәүләт, власты мотлаҡ үҙәкләштереү, уның бөтә учреждениеларының юғары үҫеше менән ҡылыҡһырлана. Тәүге үҫешкән дәүләттәр Мысырҙа, Месопотамияла һәм Ҡытайҙа барлыҡҡа килә;
  • Өлгөрөп еткән дәүләт, синыфтары, милләттәре, милләтселеге булған сәнәғәт йәмғиәтен кәүҙәләндергән иң үҫешкән структура — капитализм үҫеше һәм сәнәғәт революцияһы һөҙөмтәһе, йәғни бөтөнләй икенсе етештереү нигеҙенә эйә; өлгөрөп еткән дәүләттәрҙең айырмалы үҙенсәлеге булып уларҙың дөйөм милли мәҙәниәтле милләткә (милләттәргә) таяныуы тора. Тәүге үҫешкән илдәр XVII—XVIII быуаттарҙа Англия һәм Франция һәм бер ни тиклем һуңыраҡ Ҡытай тип таныла.

Дәүләт хеҙмәтеҮҙгәртергә

Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте 58-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте системһы тураһында» федераль законы буйынса көйләнә. Һәр чиновник Класс дәрәжәһе буйынса айырыла. Класс дәрәжәһе — Рәсәй Федерацияһында федераль, региональ дәүләт хеҙмәткәренең квалификация күрһәткесе.

Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләреҮҙгәртергә

Юғары тѳркѳмө:

  • Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 2 класлы ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 3 класлы ғәмәлдәге (мѳхбир) дәүләт кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:

  • Рәсәй Федерацияһының 1 класлы дәүләт кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 2 класлы дәүләт кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 3 класлы дәүләт кәңәшсеһе

Башҡарыусы тѳркѳмө:

  • Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәңәшсеһе
  • Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:

  • Рәсәй Федерацияһының 1 класлы референты
  • Рәсәй Федерацияһының 2 класлы референты
  • Рәсәй Федерацияһының 3 класлы референты

Кесе тѳркѳмө:

  • Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәтибе
  • Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәтибе
  • Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәтибе

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.
  2. List of Countries, Territories and Currencies
  3. UNGEGN World Geographical Names
  4. Country codes/names
  5. Countries: Designations and abbreviations to use
  6. Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена? 2012 йылдың 13 сентябрь көнөндә архивланған. Неофициальный документ ООН для информации.
  7. Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. Лазарева В. В.. — М.,1994. — С.23
  8. Теория государства и права / Под ред. Пиголкина А. С. — Изд-во: Городец, 2003. — С. 42.
  9. Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; брэ төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  10. Гринин, Л. Е. Государство и исторический процесс. Эпоха формирования государства: общий контекст социальной эволюции при образовании государства. — М.: Комкнига, 2007. — 272 с.
  11. Гринин, Л. Е. Государство и исторический процесс. Эволюция государственности: от раннего государства к зрелому. — М.: Комкнига, 2007. — 368 с.
  12. Гринин, Л. Е. Государство и исторический процесс. Политический срез исторического процесса. — М.: Комкнига, 2007. — 240 с.
  13. Claessen, H. J. M., Hagesteijn, R. R., and van de Velde, P. 2008. The Early State Today. Social Evolution & History 7(1)

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

Ҡалып:ТГП

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә