Готфрид Вильгельм Лейбниц (нем.  Gottfried Wilhelm Leibniz; 1 июль 1646 йыл — 11 ноябрь 1716 йыл) — немец математигы һәм философы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.

Готфрид Вильгельм Лейбниц
Gottfried Wilhelm Leibniz
Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg
Тыуған көнө:

1 июль 1646({{padleft:1646|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})

Тыуған урыны:

Лейпциг, Саксония, Германия,
Изге Рим империяһы

Вафат булыу көнө:

14 ноябрь 1716({{padleft:1716|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:14|2|0}}) (70 йәш)

Вафат булған урыны:

Ганновер, Брауншвейг-Люнебург, Германия,
Изге Рим империяһы

Гражданлығы:

Изге Рим империяһы Изге Рим империяһы

Ғилми өлкәһе:

фәлсәфә, логика, математика, механика, физика, тарих, тел ғилеме

Эшләгән урыны:

Лейпциг университеты, Фридрих Шиллер исемендәге Йен университеты, Альтдорф университеы

Ғилми дәрәжәһе:

бакалавр искусств[d] (декабрь 1662), сәнғәт магистры[d] (7 февраль 1664), бакалавр права[d] (28 сентябрь 1665), хабилитация[d] (март 1666) һәм хоҡуҡ докторы[d] (ноябрь 1666)

Уҡыу йорто:

Альтдорфский университет[d][1]
Лейпцигский университет[d][1]
Йенский университет[d][1]
Старая школа Святого Николая[d]

Ғилми етәксеһе:

Якоб Томасиус[d][2], Эрхард Вейгель[d][2], Bartholomäus Leonhard Schwendendörffer[d][3] һәм Христиан Гюйгенс[d][2]

Билдәле уҡыусылары:

Якоб Бернулли
Йоһанн Бернулли
Христиан фон Вольф

Награда һәм премиялары
Ҡултамғаһы:

Leibnitz signature.svg

Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.

Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.

БиографияһыҮҙгәртергә

Бала сағыҮҙгәртергә

Готфрид Вильгельм 1646 йылдың 1 июлендә [4][5] Лейпциг университеты профессоры Фридрих Лейбнюц ғаиләһендә тыуған(нем. Friedrich Leibnütz Leibniz; 1597—1652) . Уның әсәһе- хоҡуҡ ғилеме профессоры ҡыҙы Катерина Шмукк (нем. Catherina Schmuck)[6][7][8][9][10][11][12]. Лейбництың атаһы сығышы менән Германияның көньяҡ-көнсығышында йәшәгән көнбайыш славян халҡы сорбтарҙан (чехтарға ҡәрҙәш халыҡ)[13][14] Атаһы Лейбництың ғәҙәттән тыш һәләттәрен бәләкәй сағынан уҡ күреп, уларҙы үҫтерергә тырышҡан, уға Библиянан һәм башҡа донъяуи әҙәбиәттән төрлө тарихтар һөйләгән[10]. Атаһы үлгәндә Лейбницҡа алты йәш тә тулмаған була[К 1] Атаһынан Лейбницҡа ҙур китапхана ҡала .

Башта Лейбниц немец телендәге китаптарҙы ғына уҡый, латин телен ул тик мәктәптә генә өйрәнә. Тик бер саҡ уның ҡулына Тит Ливий менән Зет Кальвизий китаптары килеп эләгә. Кальвизийҙы Лейбниц ҡа аңлауы еңел була, сөнки ул немец телендә шундай уҡ мәғлүмәттәр яҙылған дөйөм тарих китабын уҡый, тик Ливийҙы уҡығанда ауырлыҡтарға осрай[10]. Баҫҡы һүрәттәр (гравюралар) менән матур итеп биҙәлгән китаптағы ҡыҫҡа яҙмаларҙы Лейбниц уҡыштырып сыға, тик башҡа ерҙәренә бик иғтибар итмәй, сөнки боронғо, бик күтәренке пафос менән аңлайышһыҙ яҙылған телде аңлауы ауыр була[10]. Китапты ул әллә нисә тапҡыр ҡараштыра, ара-тирә элек аңламаған урындарын да аңлай башлай.[10].

Лейбництың уҡытыусыһы бер аҙҙан уҡыусыһының нимә менән шөғөлләнгәнен һиҙеп ҡалып, малай йәшәгән кешеләргә бара һәм уларға Готфридтҡа бындай ваҡытынан алдағы эштәр менән шөғөлләнеүҙе тыйырға ҡуша.[10]. Уның фекеренсә, Ливий Лейбниц өсөн, пигмей өсөн котурн кеүек ти. Малай әлегә Ян Амос Коменскийҙың "Orbis pictus"ын, Мартин Лютерҙың Краткий катехизисын ғына уҡырға тейеш була[10][15]. Ләкин был уҡытыусының һүҙҙәрен ошо ваҡыт бер дворян ишетеп ҡала һәм бөтә уҡыусылар ҙа бер төрлө түгел, һәләтле уҡыусының һәләтен ары үҫтерергә кәрәк тип ныҡыша[10]. Был кеше Лейбниц менән бер аҙ һөйләшкәс, уның туғандарына китапхана ишеген асып, малайға теләгән китабын уҡырға рөхсәт итергә ҡуша.[10].

Ун ике йәшендә малай латин телен яҡшы ғына аңлай, грек телен өйрәнә башлай.

 
Изге Фома сиркәүе һәм мәктәбе (1723)

Мәктәптә уҡытыусылар һәм уҡыусылар Лейбництың талантын таный. Лейбниц ағалы-ҡустылы Иттигтар менән дуҫлаша, улар мәктәптең иң яҡшы уҡыусылары тип иҫәпләнә, ә уларҙың атаһы —физика уҡыныусыһы Лейбництың иң яратҡан уҡытыусыһы була[10]. Лейбниц Лейпцигтағы билдәле Изге Фома мәктәбендә уҡый[16]. Атаһының китапханаһында Лейбниц ғәҙәттә университета ғына уҡыла торған бик күп философия һәм теология буйынса китаптар менән таныша[17]. 12 йәшендә Лейбниц телендә латин теле белгесе булып таныла, 13 йәшендә шиғырҙар яҙа башлай[10]. Бер ваҡыт уның Изге Троица көнөнә шиғыр яҙыуын һорайҙар[10]. Лейбниц бер көн эсендә мәктәптәге сара өсөн өс йөҙ гекзаметр латинса шиғыр яҙа[10][18] ,барыһы ла Лебницты талантлы шағир тип таный[10].

Лейбниц боронғо Рим шағиры Вергилий әҫәрҙәрен ярата, ҡартайғансы ул "Энеида"ны яттан һөйләй. Өлкән кластарҙа уға Якоб Томазий Лейбниц бер саҡ күренекле ғалим буласаҡ тип әйтә[10].Ун дүрт йәшлек Лейбниц логика закондары тураһында уйлана башлай.[10]

Лейбниц логиканың ябай төшөнсәләрҙе предикаменттарға (схоластикала предикамент — категория) бүлгәнен күрә һәм ул ни өсөн ҡатмарлы төшөнсәләрҙе һәм фекерҙәрҙе лә бер-береһенә бәйле итеп, бүлмәйҙәр икән тип аптырай[10]. Готфрид фекерләү предкаменттары уйлап сығара, был турала уҡытыусыларға әйткәс, уға әлегә үҙе етерлек дәрәжәлә белеп бөтмәгән өлкәлә яңылыҡтар индермәй торорға ҡушалар.[10].

Мәктәптә Лейбниц схоластик логикала булған бөтә иң әһәмиәтле эштәрҙе уҡып сыға. Дини трактаттарҙан ул Лютерҙың ирекле ихтыярҙы тәнҡитләүгә бағышланған хеҙмәтен, шулай уҡ лютерандар, реформаторҙар, иезуиттар, арминиандар, томистар һәм янсенистарҙың бәхәсле фекерҙәр яҙылған трактаттарын уҡып сыға[10]. Уҡыусыларының был шөғөлө уҡытыусыларҙы хафаға һала, улар Готфрид «хәйләкәр схоластик»ҡа әйләнеп ҡуймаһын тип ҡурҡа[10].Лейбниц автобиографияһында: «Улар минең күңелемде бер төрлө генә нимә менән тултырып булмағанды аңламаны»,- тип яҙа[10].

Университеттарҙа уҡыған осорҮҙгәртергә

 
Альтдорф университеты. Нюрнберг (1714)

1661 йылда, 14-15 йәштәрҙә[19][20][21], Готфрид элек атаһы эшләгән Лейпциг университетына уҡырға инә[4]. Әҙерлек буйнса Лейбниц үҙенән олораҡ студенттарҙан бер баш өҫтөн була[21]. Студент саҡта Готфрид Вильгельм Кеплер, Галилей һәм башҡа ҡалимдарҙың хеҙмәттәре менән таныша[21]. Лейпциг университеты профессоры Якоб Томазий —уҡымышлы һәм бик һәләтле уҡытыусы[21] Лейбництың төрлө өлкәлә алған, тырым-тырағай белемен бер төрлө системаға һалырға ярҙам итә. Томазий философия тарихынан лекциялар уҡый, ә ҡалғандар ул осорҙа тик философтар тарихын ғына уҡыта. Томазий лекцияларында Лейбниц яңы мәғлүмәт кенә тапмай, яңы һөҙөмтәләр һәм яңы фекерҙәр таба. Был лекциялар Готфридтың XVI быуат аҙағы — XVII быуат башындағы бөйөк идеялар менән танышыуын тиҙләтә[21].

Ике йылдан һуң Лейбниц Йена университетына күсә, бында ул математиканы өйрәнә. Йенала ул математик Вейгель, ҡайһы бер юристар һәм тарихсы Бозиустың лекцияларын тыңлай. Бозиус Лейбницты уҡытыусылар һәм студенттарҙан торған йәмғиәткә саҡыра («коллегия пытливых», тырыштар коллегияһы)[21]. Лейбництың дәфтәрҙәре араһында биттең дүрттән бер өлөшө ҙурлығындағы тышына алтын хәрефтәр менән яҙылған дәфтәр була («Отчёты о занятиях коллегии», Коллегияла уҡыу отчеты). Ләкин унда яҙмалар күп түгел, Готфридтың ул саҡтағы төп маҡсаты- хоҡуҡ өйрәнеү була.[21].

1663 йылда Лейбниц «О принципе индивидуации» («De principio individui», Индивидуалләштереү принциптары тураһында) тигән тәүге трактатын яҙа[12][22], унда ул индивидуаль нимәнең ысынбарлыҡта булыуы тураһындағы номиналистик тәғлимәтте яҡлай[23], бакалавр дәрәжәһен ала, ә 1664 йылда —философия магистры булып китә[24]. Иң яҡшы профессорҙар Лейбницҡа юғары баһа бирә, бигерәк тә Якоб Томазий. Готфридтың тәүге диссертацияһына инеш һүҙҙе тап ул яҙа, Лейбниц «ауыр һәм бик буталсыҡ бәхәстәрҙә» ҡатнаша ала тип белдерә[21]. Лейбниц бынан һуң Лейпцигта хоҡуҡ ғилемен өйрәнә, ләкин унда доктор дәрәжәһен ала алмай. 1666 йылдың 5 ноябрендә Лейбниц Нюрнбергтағы Альтдорф университетында хоҡуҡ ғилеме докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай.[24][25]. Диссертация ҡатмарлы, буталсыҡ эштәргә бағышлана («О запутанных судебных случаях» («De asibus perplexis injure»)[23]) .Лейбництың эрудицияһы, уның оҫта һәм ябай итеп һөйләй белеүе имтихан алыусыларға бик ныҡ оҡшай, һәм Готфридты был университета ҡалырға өгөтләйҙәр[21], ләкин Лейбниц был тәҡдимдән баш тарта, ул үҙенең " фекерҙәренең бөтөнләй икенсе яҡҡа йүнәлгәнен " белдерә[26]. Шул уҡ йылда Лейбниц лиценциат дәрәжәһен ала (академик дәрәжә, профессиональ эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә рөхсәт)[24].

НюрнбергтаҮҙгәртергә

Хоҡуҡ докторы дәрәжәһен алғас, Лейбниц бер аҙ Нюрнбергта йәшәй. Унда ғалим Розенкрейцерҙар ордены тураһында хәбәр ишетеп бара,уның башында дингә өндәүсе Вёльфер тора[21]. Готфрид иң билдәле алхимиктарҙың хеҙмәттәренән иң ҡараңғы,аңлайышһыҙ һәм хатта мәғәнәһеҙ һөйләмәдәр күсереп яҙа, был яҙмала ул үҙе лә бер нимә лә аңламай[21]. Был яҙманы ул алхимиктар йәмғиәте рәйесенә үҙенең алхимиктар серҙәрен белгәнен күрһәткән хеҙмәте тигән булып бирә. Розенкрейцерҙар шунда уҡ Лейбницты үҙ лабораторияһының ишектәрен аса, уны кәм тигәндә, үҙҙәренең юлынан барыусы тип ышана[21]. Шулай итеп, Готфрид был өлкәлә тейешле белеме булмаһа ла, ялланған алхимик булып китә[27]. Уға йыллыҡ хеҙмәт хаҡы бирелә, Лейбниц йәмғиәттең протоколдарын алып барырға тейеш була,шулай уҡ алхимик тәжрибәләр үткәрә[23], уларҙы яҙып бара, ҡайһы бер алхимия буйынса китаптарҙан өҙөктәр күсереп бара, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Лейбниц үҙенә кәрәкле мәғлүмәтте белеп өлгөрә[21]. Готфрид Розенкрейцерҙар орденында үткәргән ваҡыты тураһында бер ҡасан да үкенмәй[21]

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 1,2 https://plato.stanford.edu/entries/leibniz-physics/
  2. 2,0 2,1 2,2 Математическая генеалогия — 1997.
  3. Математическая генеалогия — 1997.
  4. 4,0 4,1 Энциклопедия Кольера, 2000
  5. Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz (инг.)
  6. Brandon C. Look. The Continuum Companion to Leibniz — 528 pages Continuum International Publishing Group, 4 Aug 2011. ISBN 0-8264-2975-0(инг.)
  7. (Professor Gregory Brown) — University of Houston. Friedrich Leibniz — Leibniz Society of North America. (инг.)
  8. (Heinrich Schepers & Ronald Calinger) — Richard S. Westfall Department of History and Philosophy of Science Indiana University — The Galileo Project — Rice University edu-Catalogue (инг.) Проверено 27 января 2012.
  9. Nicholas Jolley — The Cambridge companion to Leibniz — 500 pages — DOI:10.1017/CCOL0521365880.002 — Cambridge University Press, 1995. ISBN 0-521-36769-7(инг.)
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 10,20 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава I «Происхождение. — Суеверия XVII века. — Влияние отца. — Недальновидный учитель. — Чтение классиков и схоластов».
  11. Carl von Prantl: Gottfried Wilhelm Leibniz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 18, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, S. 172—209.
  12. 12,0 12,1 Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz (инг.)
  13. Comenius in England, Oxford University Press 1932, p. 6.
  14. Poland and Germany Studies Centre on Polish-German Affairs, Greenwood press 1994, p. 30. (инг.)
  15. Robert Latta, M.A., Предисловие к изданию трудов Лейбница. CLARENDON PRESS, 1898 [1] (инг.)
  16. Ulrich Leisinger: Leibniz-Reflexe in der deutschen Musiktheorie des 18. Jahrhunderts. Königshausen & Neumann, Würzburg 1997, ISBN 3-88479-935-5, S. 8.
  17. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 21.
  18. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 22.
  19. Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz (инг.)
  20. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 26.
  21. 21,00 21,01 21,02 21,03 21,04 21,05 21,06 21,07 21,08 21,09 21,10 21,11 21,12 21,13 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава II «Студенческие работы. — Полигистор. — Вейгель. — Томазий. — Интриги деканши. — Докторский экзамен. — Лейбниц в роли розенкрейцера».
  22. Leibniz, Gottfried Wilhelm von. i Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua / 7—78 (1912).
  23. 23,0 23,1 23,2 Новая философская энциклопедия, 2010
  24. 24,0 24,1 24,2 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; Кондаков төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  25. DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz (нем.)
  26. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 40.
  27. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 41—42.


Өҙөмтә хатаһы: "К" төркөмө өсөн <ref> билдәһе бар, әммә <references group="К"/> билдәһе юҡ