Исаа́к Нью́тон (ингл. Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; кешелек тарихында «механика фәненең атаһы» тигән маҡтаулы исем менән танылған бөйөк инглиз ғалимы. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә гравитация(бөтә ғаләм тартылыу законын) һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.

Исаак Ньютон
Isaac Newton
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Кнеллера төшөргән портрет (1689)
Тыуған көнө:

25 декабрь 1642 (4 ғинуар 1643)({{padleft:1643|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})

Тыуған урыны:

Вулсторп, Линкольншир, Англия короллеге

Вафат булыу көнө:

20 март 1727 (31 март 1727)({{padleft:1727|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:31|2|0}}) (84 йәш)

Вафат булған урыны:

Кенсингтон, Мидлсекс, Англия, Бөйөк Британия короллеге

Гражданлығы:

Англия короллеге, Бөйөк Британия короллеге

Ғилми өлкәһе:

физика, механика, математика, астрономия

Эшләгән урыны:

Кембридж университеты[d]

Ғилми исеме:

Лукасовский профессор математики[d][1]

Уҡыу йорто:

Кембридж университеты (Тринити-колледж)

Награда һәм премиялары
Ҡултамғаһы:

Isaac Newton signature.svg

БиографияһыҮҙгәртергә

Бала сағыҮҙгәртергә

Исаак Ньютон Англияла граждандар һуғышы (1642-1648) башланыр алдынан, Галилео Галилей (1564-1642) үлгән йылда, Вульстроп ауылында (ингл. Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы вафат була. Малай ваҡытынан алда тыуа, сирләшкә була. Бер аҙна буйы ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.

Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.

1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (ингл. Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.

1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫты әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.

1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә хужалыҡ эштәрен йөкмәтергә маташа. Уның тырышыуы бушҡа була — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың әсәһен улын Кембридж университетына ебәрергә күндерә.

Уның физика, математика, астрономия өлкәләрендә яһаған асыштары, ҡаҙаныштары һанап бөтөргөһөҙ, һәм улар береһенән-береһе мөһимерәк. Ньютон — механика һәм астрономия фәндәренә теоретик нигеҙ һалыусы. Ул — ғаләмдәге есемдәрҙең үҙ-ара тарту көсө законын, математикала (Г. Лейбниц менән бер дәүерҙә) интеграл һәм дифференциал мөнәсәбәтендәге законсылыҡтарҙы асыусы ла, көҙгөлө телескопты уйлап табыусы ла, оптика буйынса күп кенә эксперименталь хеҙмәттәр авторы ла. И. Ньютон, фәндә беренсе булып, яҡтылыҡтың матдәсел, корпускуляр сифатын һәм уның (яктылыктың) бүленеү (дисперсик) сифатын да аса. Ньютон матдәләрҙең сикһеҙ ваҡ ҡына өлөшсәләрҙән (атомдарҙан), һуңғыларының артыҡ бүленмәҫ киҫәксәләрҙән торғанлығы тураһында ла ҡараштарын белдерә.

Исаак Ньютонды хаҡлы рәүештә бөйөк һәм мәшһүр ғалим итеп танытҡан асыштары механика фәне өлкәһенә ҡарай. Ул — хәрәкәттең атаҡлы өс законын асҡан ғалим. Уларҙың

  • беренсеһе — инерция законы;
  • икенсеһе эмпирик факттар нигеҙендә көстөң ҙурлығы, есемдең тиҙләнеше һәм уның инертлығы (масса менән һүрәтләнә) араһында бәйләнеш булыуын раҫлай ;
  • өсөнсөһө — беренсе есемгә икенсеһе яғынан тәьҫир иткән һәр көс өсөн икенсе есемгә беренсеһе яғынан тәьҫир итеүсе ҙурлығы һәм тәьҫир итеү көсөнөң йүнәлеше менән тиң көс бар (закон действия и противодействия).

Был һәм башҡа ошондай асыштарҙың әһәмиәте астрономия, физика, механика, математика һ. б. фәндәрнең киләсәк үҫеше өсөн генә түгел, бәлки, ғөмүмән донъяның барлыҡ законлылыҡтарын өйрәнеү өсөн дә тейешле нигеҙ, шулай ук этәргес көс булыуҙа тип һанарға кәрәк.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Акройд П. Исаак Ньютон. Биография — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2011. — 256 б. — ISBN 978-5-389-01754-2.
  • Белл Э. Т. Творцы математики — М.: Просвещение, 1979. — 256 б.
  • {{книга |автор=Вавилов С. И. |заглавие=Исаак Ньютон |ref=Вавилов С. И.
  • Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1-се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6


  1. Berry A. A Short History of AstronomyJohn Murray, 1898.