Төп менюны асырға

Моисе́й (йәһ. משֶׁה‎, Моше́, «һыуҙан ҡотҡарылған»; ғәр. موسىٰМуса, бор. грек. Mωυσής, лат. Moyses) (б. э. т. XIII быуат), Бишкитапта — йәһүд пәйғәмбәре һәм ҡанун сығарыусыһы, йәһүдилеккә нигеҙ алыусы, йәһүдтәрҙе Боронғо Мысырҙан сығарыусы, йәһүд халҡын берләштереүсе.

Моисей (Муса) (משֶׁה - Моше)
Michelangelo Moses.jpg

Микеланджело скульптураһы

Бәни Исраил тоҡомдарын бер халыҡ итеп туплаған йәһүд ҡануниәтсеһе
Йәшәгән дәүере: Б.Э.Т XV—XIII быуат
Исеменең мәғәнәһе: «һыуҙан алынған (ҡотҡарылған)»
Башҡа мәҙәниәттәрҙә: Муса (ислам)
Төбәк: Мысыр, Ғәрәп ярымутрауы, Синай ярымутрауы
Шөғөлө: Израилдең беренсе ҡанунсыһы, пәйғәмбәр, көтөүсе
Донъяға килеүе: Леви тоҡомонан

Телгә алына:

Бишкитап (Тәүрат), Инжил Мусаның ун васыятын һәм Шәмбене ҙурлауҙы үҙгәртә
Атаһы: Амрам
Әсәһе: Йохаведа
Ҡатыны (ире): Сепфора, Йофорҙың ҡыҙы
Балалары: Гирсам һәм Елиезер
Ерләнгән урыны: Нево тауы үҙәне Аварим тау бите
Бәйле төшөнсәләр: Янмаҫ күгән (купина), Мысырҙағы ун язалау, Тәүрат (2-се к.)(Мысырҙан күсенеү), Алтын быҙау, Баҡыр йылан, күктән яуған ярма, Күсенгәндәге илдәр, Ун васыят, Синай тауы, песах (пасха), Шаббат (шәмбе), йәһүҙилек, скиния, менора
Бәйле ваҡиғалар: Мысырҙан күсенеү
Бәйле персонаждар: Аарон (Һарун) һәм Мириам (Мәрйәм)

Билдәләре: Васыят яҙмалары, мөгөҙсөктәр (cornuta)

Библияны (Тәүратты) өйрәнеүселәр Моисей, XVIII һәм XIX династияһы фирғәүендәре менән бәйләп, Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа йәшәгән тип билдәләй.

Моисей исеме «һыуҙан ҡотҡарылған» тигәнде аңлата, башҡа фараздар буйынса был исем Мысырҙа барлыҡҡа килгән һәм «бала» тигәнде аңлата[1].

Моисейҙы табыу. Ф. Гудолл, 1862

ИсемеҮҙгәртергә

Библияға ярашлы, Муса исеме Нил йылғаһынан табып алып («сығарылған») ҡотҡарыуға бәйле. Был исемде уға фирғәүен ҡыҙы бирә (:ru:Исх. 2:10). Бында Мысырҙан бәни исраилде (йәһүдтәрҙе) сығарған Муса ролен күҙҙә тотоп һүҙ уйнатыу булыуы ла мөмкин. Антик тарихсы Иосиф Флавий аңлатыуынса, Муса исеме ике һүҙҙән тора: «ҡотҡарылған» һәм «мои» (һыу) тигән мысыр һүҙенән тора[2]. Семитологтар Муса исемен мысырса msy тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, был һүҙ «ир бала» йәки «бала табыу» тигәнде аңлата[3].

РисаләтҮҙгәртергә

Синайҙағы Хорив тауы янында мал көтөп йөрөгәндә, янмаҫ күгән ағасынан (неопалимая купина) Аллаһ өндәшеп, уға үҙенең исемен аса (Яхве, йәһүдсә יהוה, башҡ. Йәһәүә) халҡын азат итергә өндәй. Муса ырыуҙаштары ышанмаһа нимә эшләргә икәнен һорай . Мусаға Аллаһ кәрәмәт ҡылырға мөмкинлек бирә: Мусаның таяғын йыланға әйләндерә, йыланды кире таяҡ хәленә ҡайтара; Муса ҡулын ҡуйынына тыға - ҡулы проказа менән ауырығандай ағара; яңынан ҡуйынына тыҡҡас, ҡулы элекке хәленә ҡайта.

Нил буйына ҡайтҡас, ағаһы Һарун менән бергә (ағаһы уның ярҙамсыһы була, сөнки Мусаның тел йәһәтенән кәмселектәре була) фирғәүенгә йәһүдтәрҙе азат итеүен үтенеп килә (Исх. 4:16). Әйткәндәй, тәүҙә Муса фирғәүендән Йәһәүә исеме менән йәһүдтәргә ҡорбан салыу өсөн өс көн һорай.

Фирғәүен ризалашмағас, илде ҡурҡыныс фажиғәләр солғап ала. Шунан һуң ғына фирғәүен уларға 3 көнгә сүлгә барырға рөхсәт бирә (Исх. 12:31).


Моисей донъя диндәрендәҮҙгәртергә

ЙәһүдилектәҮҙгәртергә

Моисей (йәһ. משֶׁה‎, «Моше») — Синай тауы башында Аллаһтан Тәүратты алған, йәһүдилектә төп пәйғәмбәр. Уның әүлиәлек һәләте юғары кимәлдә тип иҫәпләнә һәм шуға күрә, Библияла яҙылғанса, башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең «атаһы» тип иҫәпләнә.

Христианлыҡта (нәсаралыҡта)Үҙгәртергә

 
Моисей пәйғәмбәр. Икона. Каргополь, 1590 й.

Христианлыҡта Моисей — бөйөк пәйғәмбәр, Библия (Иҫке Ғәһет (Старый Завет), Бишкитап) авторы. Синай тауында Моисей Ун васыятты (Десять заповедей) ҡабул иткән.

ИсламдаҮҙгәртергә

Мосолман йолаһы буйынса Моисей Муса́ (ғәр. موسى‎). тип атала. Ул Аллаһы тәғәләнән Тәүрат иңдерелгән иң мөһим пәйғәмбәр.

Муса — исламда Яҡуб нәҫеленән булған пәйғәмбәр.


Башҡорт халҡында Муса пәйғәмбәр образыҮҙгәртергә

  • Тине Муса (мөнәжәт)


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Атаң — инәң разый булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡыҙ туғаның разый булһа.


— И хоҙайым, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Күршеләрең разый булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хәләл ефетең разый булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ғәриптәрҙең хәлен белһәң.


— Раббым Аллаһ, тине Муса,

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса,

Ғәмәлдәрең дөрөҫ булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡылған изгелегең булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хоҙаңдың барлығын белһәң.


  • Башҡорт халҡында Муса исеме

Башҡорт халҡында элек балаларға Муса исеме йыш бирелгән. Был фамилияларға ла инеп ҡалған. Билдәле шәхестәрҙән: шағир Муса Ғәли, яҙыусы Ноғман Мусин.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Моисей // Кругосвет
  2. Иосиф Флавий. О древности еврейского народа. Против Апиона. khazarzar.skeptik.net. 30 ғинуар 2019 тикшерелгән.
  3. Mark S. Smith Exodus — Collegeville, MN: The Liturgical Press, 2011. — Т. 3 (The New Collegeville Bible Commentary).