Ваҡыт — физик һәм психик процестарҙың үтеү формаһы, үҙгәреү ихтималлығы шарты[1]. Философияның һәм Физиканың төп төшөнсәләренең береһе, бөтә объекттарҙың йәшәү оҙайлығы үлсәме, процестарҙа уларҙың торошо һәм процестарҙың үҙҙәренең бер-бер артлы алмашыныуы, үҙгәреүе һәм үҫеше характеристикаһы[2], шулай уҡ берҙәм арауыҡ-ваҡыт координаталарының береһе, уның тураһында төшөнсә сағыштырмалыҡ теорияһында үҫешә.

Ваҡыт
Рәсем
Ҡайҙа өйрәнелә Арауыҡ-ваҡыт философияһы[d] һәм Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
Описан по ссылке w3.org/2006/time​ (инг.)
Commons-logo.svg Ваҡыт Викимилектә
MontreGousset001.jpg
Ваҡытты күҙәтеү өсөн хронометр ҡулланыла (мәҫәлән, сәғәт)

Фәлсәфәлә — ул кире ҡайтмаҫ ағым (бер генә йүнәлештә — үткәндән хәҙерге ваҡыт аша киләсәккә ағыусы)[3].

Метрологиялафизик дәүмәл, Халыҡ-ара дәүмәлдәр системаһының ете төп дәүмәлдәренең береһе (ингл. International System of Quantities, франц. Système International de grandeurs, ISQ)[4], ә ваҡыт үлсәү берәмеге «секунд»Халыҡ-ара берәмектәр системаһының (СИ) ете төп берәмегенең береһе(франц. Le Système International d’Unités, SI, ингл. International System of Units, SI).

Ҡулланылған тамғалауҙарҮҙгәртергә

Ваҡытты тамғалау өсөн ғәҙәттә латин алфавитының t символы — лат. tempus («ваҡыт») йәки грек алфавитының τ символы ҡулланыла[5]. Математик формулаларҙа йыш ҡына ваҡыт буйынса дифференциаллау дифференциалланыусы үҙгәреүсән өҫтөндә нөктә менән тамғалана (мәҫәлән, Лагранж формулаһында   бында  дөйөмләштерелгән координаталар).

Ваҡыт үҙсәнлектәреҮҙгәртергә

Ваҡыт үҙенең бер йүнәлешле (ҡарағыҙ: Стрела времени), бер үлсәмле булыуы, бер нисә симметрия үҙсәнлеге булыуы менән характерлана[6].

Шулай уҡ ваҡыт физик дәүмәл булараҡ ниндәйҙер иҫәпләү системаһында периодлы процестар менән билдәләнә, уларҙың ваҡыт шкалаһы тигеҙһеҙ (Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү процесы йәки кеше пульсы), шулай уҡ тигеҙ булырға мөмкин. Тигеҙ эталон иҫәпләү системаһы «билдәләмә буйынса» һайлана; элегерәк, мәҫәлән, уны Ҡояш системаһының есемдәре хәрәкәте менән бәйләгәндәр (эфемерида ваҡыты), хәҙерге ваҡытта атом ваҡыты шулай тип һанала, ә секунд эталоны — тышҡы ҡырҙар тарафынан ҡуҙғыу булмағанда, цезий-133 атомының төп торошонда ике үтә йоҡа кимәл араһында күсешкә ярашлы нурланыштың 9 192 631 770 периоды. Был билдәләмә — ирекле алынмаған, ә эксперименталь физика үҫешенең хәҙерге этабында кешелеккә билдәле булған иң теүәл периодик процестар менән бәйле[7].

Ваҡыт физикаһының хәл ителмәгән проблемаларыҮҙгәртергә

Ваҡыт иҫәбеҮҙгәртергә

Классик, шулай уҡ релятивистик физикала ваҡытты иҫәпләү өсөн арауыҡ-ваҡыттың ваҡыт координатаһы ҡулланыла (релятивистик осрағындае — шулай уҡ арауыҡ координаталары), шуның менән бергә (ғәҙәттәгесә) киләсәк заман өсөн «+» тамғаһы, ә үткән заман өсөн «-» тамғаһы ҡулланыу ҡабул ителгән. Ләкин ваҡыт координатаһының мәғәнәһе классик һәм релятивистик осраҡта төрлөсә (ҡарағыҙ: Ваҡыт күсәре).

Астрономияла, навигацияла һәм социаль тормошта ваҡытҮҙгәртергә

{{Якорь|astro}Астрономияла һәм навигацияла ваҡыт Ер шарының тәүлек әйләнеше менән бәйле. Ваҡыт иҫәбе өсөн бер нисә төшөнсә ҡулланыла.

  • Урындағы ысын ҡояш ваҡыты (local apparent solar time) — төш ваҡыты Ҡояштың урындағы меридиан аша (тәүлек хәрәкәтендә иң юғары нөктә) үтеүе буйынса билдәләнә. Башлыса, навигация һәм астрономия мәсьәләләрендә ҡулланыла. Был ҡояш сәғәте күрһәткән ваҡыт.
  • Урындағы уртаса ҡояш ваҡыты (local mean solar time) — йыл дауамында Ҡояш саҡ ҡына тигеҙһеҙ хәрәкәт итә (айырма ±15 мин), шуға күрә шартлы рәүештә уртаса ҡояш ваҡыты менән тап килеүсе тигеҙ ағыусы ваҡыт индерелә. Был һәр географик оҙонлоҡ өсөн үҙенең үҙ ваҡыты.
  • Бөтә донъя ваҡыты (Гринвич ваҡыты, GMT) — башланғыс меридиандағы (Гринвич эргәһенән үтә) уртаса ҡояш ваҡыты. Аныҡ бөтә донъя ваҡыты атом сәғәттәре ярҙамында иҫәпләнә һәм UTC (ингл. Universal Time Coordinated, Бөтә донъя координацияланған ваҡыт) тип атала. Был ваҡыт бөтә ер шары өсөн бер тигеҙ ҡабул ителгән. Астрономияла, навигацияла, космонавтикала һәм башҡаларҙа ҡулланыла.
  • Йондоҙ ваҡыты — яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең өҫкө кульминацияһы буйынса билдәләнә. Астрономияла һәм навигацияла ҡулланыла.
  • Астрономик ваҡыт — юғарыла бөтә һанап кителгәндәр өсөн дөйөм төшөнсә.
  • Бүлкәт ваҡыты — Һәр тораҡ пунктта үҙ урындағы ҡояш ваҡыты булыу уңайһыҙ булғанлыҡтан, ер шары 24 сәғәт бүлкәтенә бүленгән, уның сиктәрендә ваҡыт бер үк тип иҫәпләнә, ә күрше сәғәт бүлкәтенә күсеү менән теүәл 1 сәғәткә үҙгәрә.
  • Декрет ваҡыты — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» тип ваҡыт иҫәпләү тәртибе. 1930 йылда СССР-ҙың бөтә территорияһында сәғәт уҡтары 1 сәғәткә алға күсерелә. Мәҫәлән, Мәскәү, рәсми рәүештә икенсе сәғәт бүлкәтендә урынлашһа ла, Гринвичтан +3 сәғәткә айырылған ваҡыт ҡуллана башлай. Күп йылдар дауамында СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә декрет ваҡыты төп гражданлыҡ ваҡыты булып тора.
  • Йәйге ваҡыт (daylight saving time, summer time) — сәғәт уҡтарын ваҡытлы күсереү, яҙ 1 сәғәткә алға, көҙ 1 сәғәткә артҡа.
  • Урындағы ваҡыт (standard time, local standard time) — ярашлы территория урынлашҡан сәғәт зонаһы ваҡыты. Төшөнсә Рәсәйҙә 2011 йылда бүлкәт ваҡыты һәм декрет ваҡыты төшөнсәләре урынына федераль закон менән индерелә.

Ваҡыт үлсәү берәмектәреҮҙгәртергә

Исеме Оҙайлығы
Гигайыл 1 000 000 000 йыл (Ҡояштың һәм Ерҙең йәше яҡынса 4,5 гигайыл тәшкил итә)
Меңйыллыҡ (Миллениум) 1000 йыл
Быуат, йөҙйыллыҡ 100 йыл
Индикт 15 йыл
Унйыллыҡ 10 йыл
Йыл 365/366 тәүлек
Квартал 3 ай — 1/4 йыл
Ай ≈ 3 декада — 28-31 тәүлек, ләкин йышыраҡ 30 тәүлек тип иҫәпләйҙәр
Декада 10 тәүлек
Аҙна 7 тәүлек
Алтыкөнлөк 6 тәүлек
Бишкөнлөк 5 тәүлек
тәүлек аҙнаның 1/7
Сәғәт тәүлектең 1/24
Минут сәғәттең 1/60
Секунд минуттың 1/60
Терция секундтың 1/60
Сантисекунд 10−2 секунд
Миллисекунд 10−3 секунд (пуляның ҡыҫҡа арауыҡта хәрәкәте)
Микросекунд 10−6 секунд
Наносекунд 10−9 секунд (кристалдың өҫкө йөҙөндә буш урындар диффузияһы)
Пикосекунд 10−12 секунд (кристаллик рәшәткә тирбәлеүҙәре, химик бәйләнештәр барлыҡҡа килеү һәм өҙөлөү)
Фемтосекунд 10−15 секунд (атомдар тирбәлеүе, ЭМ-ҡырҙың яҡтылыҡ тулҡынында тирбәлеүе)
Аттосекунд 10−18 секунд (рентген диапазонындағы ЭМ-тирбәлеүҙәр периоды, күп электронлы атомдарҙың эске ҡатлам электрондары хәрәкәте)
Зептосекунд 10−21 секунд (ядро реакциялары динамикаһы)
Иоктосекунд 10−24 секунд (тотороҡло булмаған элементар киҫәксәләрҙең барлыҡҡа килеүе/тарҡалыуы)

ГеологиялаҮҙгәртергә

ТарихтаҮҙгәртергә

МузыкалаҮҙгәртергә

Ҡалып:Заготовка раздела

Музыкала такт оҙонлоғо менән ваҡыт үлсәменең абсолют берәмектәре араһында теүәл тап килеүҙе булдырыу өсөн, ғәҙәттә BPM берәмектәрендә күрһәтелгән метроном һуғыу йышлығы ҡулланыла ала. (ингл. beats per minute — «минутына һуғыуҙар»)[13].

ИнтернеттаҮҙгәртергә

  • Бит — тәүлектең 1/1000 өлөшө, йәғни 1 мин 26 сек самаһы. Был дәүмәл 1998 йылда, хронометрҙарҙың яңы серияһын рекламалау кампанияһы сиктәрендә, Swatch компанияһы тарафынан бөтә сәғәт бүлкәттәре өсөн берҙәм тәүлек ваҡытын күрһәткәндә ҡулланырға тәҡдим ителә. Исеме ингл. beat «һуғыу, такт һәм ваҡытты һуғыу» һүҙенән (бит менән бутамаҫҡа, ингл. bit).

ИндуизмдаҮҙгәртергә

  • Кальпа — «Брахма көнө», 4,32 миллиард йыл дауам итә һәм 1000 маха-юганан тора (4 юга буйынса периодтар).

МетрологияҮҙгәртергә

Ваҡыт һан яғынан ниндәйҙер һандар менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт аралығы тип был һүҙҙең һан мәғәнәһендә, ҡаралған мәлдәрҙә сәғәт күрһәтеүҙәренең айырмаһын аңлайҙар. Ваҡытты үлсәү өсөн хеҙмәт иткән периодик процестар барған теләһә ниндәй есем йәки есемдәр системаһы сәғәт булып хеҙмәт итә ала.[14].

ЭталондарҮҙгәртергә

Ағымдағы ваҡытты иҫәпләү саралары (автономлы)Үҙгәртергә

Ваҡыт интервалдарын барлыҡҡа килтереү сараларыҮҙгәртергә

Ваҡыт интервалдарын үлсәү сараларыҮҙгәртергә

Ваҡытты үлсәү өсөн составында Ваҡыт интервалдарын тергеҙеү саралары — тотороҡло импульстар генераторы (маятник, кварцлы йәки башҡа генераторҙар) булған төрлө калибрланған приборҙар:

Ағымдағы ваҡытты билдәләүҙең үҙәкләштерелгән ысулдарыҮҙгәртергә

  • Теүәл ваҡыт хеҙмәте ярҙамында телефон буйынса.
  • Теүәл ваҡыттың аудио- йәки визуаль сигналдарын тапшырыусы теле- йәки радиопрограммалар.
  • Махсус сигналдар ҡулланып махсус радиостанциялар (мәҫәлән, RWM, DCF77 кеүек) аша тапшырылған теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул иткес буйынса.
  • Компьютер буйынса Интернетта махсус сервис селтәре ярҙамында һәм локаль селтәрҙәрҙә (мәҫәлән, NTP кеүек).
  • Ваҡытты GPS аша белергә мөмкинлек биреүсе техник саралар ярҙамында

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә


ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Смирнов А. В. Время // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов — 2-е изд., испр. и допол.. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
  2. Матяш, 2007, с. 281
  3. Существует ли «стрела времени?», А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин
  4. Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины = International vocabulary of metrology — Basic and general concepts and associated terms (VIM) / Пер. с англ. и фр. — 2-е изд., испр. — СПб.: НПО «Профессионал», 2010. — 82 б. — ISBN 978-5-91259-057-3.
  5. Сена Л. А. Единицы физических величин и их размерности. — М.: Наука, 1977. — С. 284.
  6. Мостепаненко, 1966, с. 28
  7. Рудольф Карнап Глава 3. Измерения и количественный язык // Философские основания физики: Введение в философию науки = R. Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an introduction to the philosophy of science — М.: Прогресс, 1971. — 392 б.(недоступная ссылка)
  8. Физика времени, 1987, с. 215
  9. Физика времени, 1987, с. 195
  10. Физика времени, 1987, с. 186
  11. Физика времени, 1987, с. 216
  12. Чудинов Э. М. Теория относительности и философия. — М.: Политиздат, 1974. — С. 242.
  13. Таблица темпов метрономов
  14. Сивухин Д. В. Общий курс физики. Механика. — М., Наука, 1979. — Тираж 50 000 экз. — с. 22


ӘҙәбиәтҮҙгәртергә


ҺылтанмаларҮҙгәртергә

Ҡалып:Единицы измерения и стандарты времени Ҡалып:Философия времени Ҡалып:Сутки