Маятниклы сәғәт схемаһы, тирбәлеш арауығы 2 секунд

Секунд (с, s) — ваҡыт үлсәү берәмеге. СИ Үлсәү системаһында һәм СГС (сантиметр-грамм-секунда) системаһында төп ваҡыт үлсәү берәмеге.

Бынан тыш секунд МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МКСЛ, МСК, МСС, МКГСС һәм МТС системаларында ла төп берәктерҙәң береһе һанала, ваҡыт үлсәү берәмеге булып тора[1].

Үлсәү һәм үлсәмдәр буйынса XIII Генераль конференцияла (1967)

« Секунд — төп хәлдәге цезий - 133 атомының үтә йоҡа ҡатламы аша уткән 9 192 631 770 нурланыш периодына тигеҙ.

»

тип билдәләнә.

1997 йылда Халыҡ-ара үлсәүҙәр һәм берәмектәр системаһы комитеты (МКМВ) был билдәләмә цезий атомының К буйынса 0 температуралағы тынлыҡ хәленә тура килә тип аныҡлап үтә.

Термин XVIII быуатта латынь телендәге secunda( pars minuta secunda һүҙ бәйләнешенән ҡыҫҡартып алынған) — «сәғәттең икенсе ваҡ өлөшө" тигәнде аңлата, йәғни, сәғәттең беренсе ваҡ өлөшө»нән айырмалы (pars minuta prima).

Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәрҮҙгәртергә

«Секунд» үлсәү берәмеге менән СИ системаһының тик өлөшлө ҡушылмалары ( приставки) ғына ҡулланыла ( деци- һәм санти- ҡушылмаларынан башҡаһы ).

Ҙур ваҡыт арауыҡтары өсөн ( интервалдары) минут, сәғәт, тәүлек һәм башҡа берәмектәр ҡулланыла.

Ҡабатлы Өлөшлө
дәүмәл исеме билдә величина название билдә
101 с декасекунда дас das 10−1 с децисекунда дс ds
102 с гектосекунда гс hs 10−2 с сантисекунда сс cs
103 с килосекунда кс ks 10−3 с миллисекунда мс ms
106 с мегасекунда Мс Ms 10−6 с микросекунда мкс µs
109 с гигасекунда Гс Gs 10−9 с наносекунда нс ns
1012 с терасекунда Тс Ts 10−12 с пикосекунда пс ps
1015 с петасекунда Пс Ps 10−15 с фемтосекунда фс fs
1018 с эксасекунда Эс Es 10−18 с аттосекунда ас as
1021 с зеттасекунда Зс Zs 10−21 с зептосекунда зс zs
1024 с йоттасекунда Ис Ys 10−24 с йоктосекунда ис ys
     применять не рекомендуется      не применяются или редко применяются на практике

Башҡа ваҡыт берәмектәренә ҡарата тиңдәшлек ( Эквивалентлыҡ)Үҙгәртергә

1 секунд ул:

  • 1/60 минут
  • 1/3 600 сәғәт
  • 1/86 400 тәүлек (МАС Халыҡ-ара астрономик берекмә буйынса ]])
  • 1/31 557 600 юлиан йылы (МАС берәмектәре системаһы)

Ҡыҙыҡлы факттарҮҙгәртергә

Бер секунд эсендә:

  • яҡтылыҡ вакуумда 299 792 458 м үтә;
  • ренгент нурланышы 3*10 16 тапҡыр тирбәлә;
  • күҙ селтәренә йәшел төҫтәге 550 трлн яҡтылыҡ тулҡыны эләгә;
  • Ер Ҡояш орбитаһы тирәләй 29 785,9 м үтә;
  • Кварц сәғәттәрендә эшләгән кварц кристаллы 32 768 тарҡыр тирбәлә.


  1. Деньгуб В. М., Смирнов В. Г. Единицы величин. Словарь-справочник — М.: Издательство стандартов, 1990. — Б. 103. — 240 б. — ISBN 5-7050-0118-5.