Төп менюны асырға

Архангел районы

Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район

Архангел районы — Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә, Өфөнән көньяҡ.-көнсығыш, Инйәр йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Район үҙәге Архангель ауылы, Өфөнән 88 км алыҫлыҡта.

Архангел районы
Флаг[d]
Flag of Arkhangelsky rayon.svgCoat of Arms of Arkhangelskoe rayon (Bashkortostan).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 20 август 1930
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Архангел[1]
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы
Халыҡ һаны 18 514 кеше (2010)[2][3]
Административ рәүештә бүленә Архангел ауыл Советы (Архангел районы), Абҙан ауыл Советы (Архангел районы), Арх-Латыш ауыл Советы, Баҡалды ауыл Советы (Архангел районы), Инйәр ауыл Советы (Архангел районы), Ырныҡшы ауыл Советы (Архангел районы), Ҡыҙыл Еҙем ауыл Советы (Архангель районы), Краснокуртовка ауыл советы, Липовка ауыл советы, Орловка ауыл советы, Тәүәкәс ауыл Советы (Архангел районы) һәм Оҙондар ауыл Советы (Архангел районы)
Сәғәт бүлкәте UTC+05:00[d]
Сиктәш Ҡырмыҫҡалы районы, Белорет районы, Иглин районы, Ғафури районы һәм Силәбе өлкәһе
Майҙан 2422 км²
Рәсми сайт arhangel.bashkortostan.ru
Урынлашыу картаһы
Категория с картами на Викискладе Maps of Arkhangelsky District
Commons-logo.svg Архангел районы Викимилектә


ГеографияһыҮҙгәртергә

Район территоряһының көнбайыш яртыһы тау алды тигеҙлеген, Көнсығыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыштағы алғы һырттарын үҙ эсенә ала. Тупраҡ-климат шарттары һәм үҫемлек япмаһы ер өҫтө төҙөлөшө формаһы менән бәйләнгән. Тигеҙ өлөшөнә — йылы, бер аҙ ҡоро климат, асыҡ һоро урман ландшафты һәм көлһыу ҡара тупраҡлы урман-дала ландшафты, таулы өлөшөнә яуым-төшөм муллығы, һыуыҡ климат, ҙур майҙандарҙың урмандар менән ҡапланыуы (урыны менән 70 % тиклем һәм унан да күберәк), асыҡ һоро таулы урман тупрағы өҫтөнлөк итеүе хас. Район территорияһы буйлап ҡушылдыҡтары менән Инйәр һәм Ләмәҙ йылғалары аға. Райондың төньяҡ-көнбайыш ситенән — Эҫем, көнбайыш — Ағиҙел, көньяҡ-көнбайыш — Еҙем йылғалары ағып үтә. Тәбиғи ландшафты туризм һәм ял ойоштороуҙы үҫтереү өсөн уңайлы. Аҫҡын боҙ мәмерйәһе һәм уның тирә-яғы, Орловка ауылы эргәһендәге Мүк еләге һаҙлығы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Һыу ҡоштарын ҡурсыу буйынса Архангель дәүләт заказнигы ойошторолған.

Район территоряһының төп өлөшө Урал алды бөгөлө сиктәрендә ятауылы Нефттең (Архангель, Карташевка, Малышевка), кирбес сеймалының (Аҙау, Князево балсығы), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ғәйфулла, Воробьёвка), ҡырсынташ (Баҫыу, Подгорский), эзбизгә яндырыу өсөн эзбизташ (Кинтерле), агрономик рудаларҙың (Сикйылға) һ.б. бәләкәйерәк ятҡылыҡтары асылды.

Билдәле шәхестәреҮҙгәртергә

  Пстыго Иван Иванович (10.04.1918—23.02.2009), хәрби эшмәкәр, Советтар Союзы Геройы, авиация маршалы, СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы, Волгоград ҡалаһының почётлы гражданы. Сухополь ауылынан.

  Саевич Тимофей Александрович (23.02.1919—26.11.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан совет хәрби хеҙмәткәре, осоусы, разведка авиация полкының звено командиры. Советтар Союзы Геройы (1945). Сухополь ауылынан.

Халыҡ һаныҮҙгәртергә

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 
Йыл Халыҡ һаны
1939 49 233 [10][3]
1959 35 545 [11][3]
Йыл Халыҡ һаны
1970 28 725 [12][3]
1979 24 688 [13][3]
Йыл Халыҡ һаны
1989 20 603 [14][3]
2002 20 165 [15][3]
Йыл Халыҡ һаны
2010 18 514 [2][3]
2019 17 441 [16]
Халыҡ иҫәбе
2002[17]2008[18]2009[19]2010[20]2012[21]2013[22]
20 16520 02619 91318 51418 29218 215
2014[23]2015[24]2016[25]
18 01917 80117 674


5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
2010
2016
Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башкиры — 45,4 %, русские — 38,5 %, татары — 10,6 %, чуваши — 2,4 %, лица других национальностей — 3,1 %[26].

Арх-Латыш ауыл Советы биләмәһендә латыштар йәшәй.

ИҡтисадҮҙгәртергә

Архангель районы— аграр-урман сәнәғәте районы. Ауыл хужалығы ерҙәре — 65,0 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 35,4 мең га майҙанды биләй. Район ауыл хужалығы производствоһы махсуслашыуының ике зонаһына инә. Улар — Төньяҡ урман-дала (тигеҙ өлөшө) һәм Тау-урман (тау өлөшө) зоналары. Тигеҙ өлөшөндә сәселгән төп культуралар — яҙғы бойҙай һәм шәкәр сөгөлдөрө, тау өлөшөндә — ужым арышы һәм һоло. Һөт-ит тоҡомло һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ һәм йылҡы үрсетәләр. Умартасылыҡ алға киткән. Урмандар 163 мең га ерҙе биләй. Ағас запасы 21918 мең м3, шуларҙың 8791 мең м3 өлгөргән һәм ҡартайған ағастар иҫәбенә инә.

Архангель леспромхозы байтаҡ күләмдә ағас әҙерләй. Ағас эшкәртеү предприятиелары араһында Архангель ағастан йәшник эшләү заводы айырылып торауылы Нефть ятҡылығығы «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланыла.

Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы һәм Булгаково—Архангель—Белорет автомобиль юлы киҫеп үтә.

Районда 50 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 14 урта; муз. мәктәбе һәм ПУ, 24 китапхана, 35 клуб учреждениеһы, 2 дауахана бар. Урыҫ телендә «Архангельский вестник», башҡорт телендә «Инйәр» гәзиттәре сыға.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (ОКТМО)
  2. 2,0 2,1 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  4. Башҡорт энциклопедияһы — Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы (Тикшерелгән 7 март 2019)
  5. Башҡорт энциклопедияһы — Анохин Виктор Фёдорович (Тикшерелгән 4 июль 2018)
  6. Башҡорт энциклопедияһы — Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы (Тикшерелгән 29 август 2018)
  7. Муниципальный район Архангельский район РБ. Официальный сайт. Почётные граждане. Юсупова Нисия Хамидулловна. (рус.) (Тикшерелгән 1 ғинуар 2019)
  8. Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Усков Валерий Иванович (Тикшерелгән 19 октябрь 2018)
  9. Башкирская энциклопедия — Аглиуллина Клара Ишбулдиновна (рус.) (Тикшерелгән 3 декабрь 2018)
  10. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  11. 1959 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  12. 1970 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  13. 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  14. 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  15. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  16. Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  17. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  18. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  19. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  20. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  22. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  23. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  24. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  25. Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  26. Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә