Төп менюны асырға

Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы

(Усман Тоҡомбәтов битенән йүнәлтелде)

Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы (Ғосман Тоҡомбәт, нем. Osman Tokumbet; 8 февраль 1888 — ?) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре.

Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы
Тыуған көнө:

8 февраль 1888({{padleft:1888|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:8|2|0}})

Тыуған урыны:

Пермь губернаһы, Шадринск өйәҙе, Яңы ауылы

Гражданлығы:

Германия Германия

Подданныйлығы:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы

Вафат булған көнө:

билдәһеҙ

Вафат булған урыны:

билдәһеҙ

БиографияһыҮҙгәртергә

Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы 1888 йылдың 8 февралендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Яңы (Новая) ауылында тыуған. Атаһы Ғитиәтулла Сәйфулла улы Тоҡомбәтов (1852–?) сығышы менән обер-офицерҙар ғаиләһенән, 1876 йылда Өфө татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлағандан һуң Шадринск өйәҙендә уҡыта. Әсәһе Гөлниса Ғүмәр ҡыҙы Чанышева сығышы менән Өфө губернаһы дворяндарынан.

1899–1910 йылдарҙа Өфө ирҙәр гимназияһында уҡый. 1910 йылда Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға керә, Өфө губерна земствоһы стипендиаты булараҡ 1910–1911 уҡыу йылында уҡыу түләүенән азат ителгән. 1915 йылдың декабрендә тамамлаусы таныҡлыҡ менән университеттан китә.

Беренсе донъя һуғышы башында флот прапорщиктары мәктәбенә уҡырға инә. 1916 йылдың 23 октябрендә адмиралтейство буйынса прапорщик званиеһын ала.

1917 йылғы Февраль инҡилабы ваҡытында Петроградта йәшәй, милли хәрәктәттә әүҙем ҡатнаша. Бөтә Рәсәй ваҡытлы мосолман хәрби шураһын ойоштороуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына кандидат була. Ике мосолман хәрби съездарын ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша. 1917 йылдың июлендә Ҡазанда уҙған съезда Хәрби шура рәйесе Ильяс Алкиндың урынбаҫары итеп һайлана, Петроградта мосолман хәрби ойошмалары менән етәкселек итә. Бер үк ваҡытта мосолман хәрби ойошмалары вәкиле булараҡ Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советы составына ингән.

1917 йылдың 4 декабрендә Петроград асыҡ китапханаһында һаҡланған һәм фараз буйынса өсөнсө хәлифә Усман (574—656) тарафынан үҙ ҡулы менән яҙылған Ҡөрьәнде мосолмандарға ҡайтарыуҙы һорап Милләттәр буйынса халыҡ комиссариатына мөрәжәғәт итә. РСФСР-ҙың Милләттәр буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин һәм Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе В. И. Лениндан рөхсәт алғас, Ҡөрьәнде Өфөгә алып килә. Хәлифә Усмандың Ҡөрьәне Өфөлә 1924 йылға тиклем һаҡлана - ошо йылда үҙәк властар ҡарарына ярашлы изге китап Ташкент музейына ебәрелә.

1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа Башҡортостан мөхтәриәтен раҫлаған III Бөтә башҡорт ҡоролтайы эшендә ҡатнаша. Съезд барышында Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы итеп һайлана.

1918 йылдың ғинуар-февралендә II Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезында ҡатнаша. 28 февралдә Хәрби шураның етәкселәре (Ильяс һәм Йыһангир Алкиндар менән бергә) иҫәбендә ҡулға алына, һуңынан иреккә сығарыла.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Германияла була (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса II Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезы тарафынан мосолман хәрби әсирҙәренә ярҙам күрһәтеү өсөн ебәрелә), артабан Төркиәгә китә. 1920-се йылдар башында Әнүәр паша етәкселегендәге Төркиә делегацияһы составында Рәсәйгә килә. Бында рәссам Нина Головина менән таныша һәм уны менән никахҡа инә. Тиҙҙән, 1923 йылда Финляндияға китә. Аҙаҡ Германияла йәшәй, ҡатыны Н. Д. Тоҡомбәт 1924–1947 йылдарҙа Берлинда театр рәссамы булып эшләй.

Эмиграцияла Ғәлимйән Иҙриси тирәһендәге тупланған эмигрант төркөмөнә керә. Әхмәтзәки Вәлиди менән бәйләнеш тотҡан, шул уҡ ваҡытта Ғаяз Исхаҡи, Фоат Туҡтаров һәм «Иҙел-Урал» төркөмөнә ҡарата оппозицияла булған. Польша разведкаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Усман һәм Нина Тоҡомбәтовтар Совет органдары (ОГПУ) менән хеҙмәттәшлек иткән.

1924 йылдың декабрендә Берлинда Төркиә, Афғанстан, Иран һәм Мысыр илселектәре ярҙамы менән «Хоҙайҙы хөрмәтләү мосолман берекмәһе» (нем. Verein fuer islamische Gottesverehrung) булдырыла, уның рәйесе Ғәлимйән Иҙриси була, шулай уҡ йәмғиәт етәкселегенә сман Тоҡомбәтов та инә. Йәмғиәттең төп маҡсаттары: Ислам традицияларын һәм йолаларын үтәү, мосолман мөхитендә бәхәстәрҙе сисеү һәм Германиялла йәшәүсе мосолмандар араһында ҡәрҙәшлек мөнәсәбәттәрен булдырыу.

1920-се йылдар аҙағында такси хеҙмәтендә эшләй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, 1920–1930-сы йылдарҙа Бохара Совет Республикаһының милке һәм совет разведкаһы контроле аҫтында булған пансионат менән етәкселек иткән, был пансионатта Рәсәйҙән килгән күп кенә мосолман эмигранттары, Берлинда уҡыған совет мосолман студенттары йәшәгән. 1930-сы йылдарҙың тәүге яртыһында Көнсығыш сауҙа нәшриәтендә (Orienthandelsverlag GmbH, Berlin, W15 ) эшләй. Төрөк-немец сауҙа мөнәсәбәттәре буйынса ҡулланманың төҙөүселәренең береһе була.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

ӘҫәрҙәреҮҙгәртергә

  • Tokumbet Osman. Deutsch-Turkischen Industrie- und Handelsfuehrers. – Berlin, 1935.  (нем.)(авторҙаш)

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Гайнетдинов Р. Б. Деятельность татаро-башкирских эмигрантских организаций и центров в 1900 — начале 1930-х годов: Канд. дисс. — Казань, 1993. — С. 64.
  • Усманова Д. М. Токумбетов Усман Гидиятуллович // Ислам в Санкт-Петербурге: энциклопедический словарь — М.: Медина, 2016. — Б. 243-244.