Төп менюны асырға

Пәнжәб теле

Һиндостандағы һәм Пакистандағы телдәрҙең береһе

Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ, көн.-пәндж. پنجابی;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай. Һиндостандағы бер тел.

Пәнжәб теле
көн.-пәндж. پنجابی
кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ
Рәсем
Ҡыҫҡаса атамаһы pəncabca
Дәүләт Flag of Pakistan.svg Пакистан
Flag of India.svg Һиндостан
Административ-территориаль берәмек Пенджаб[d], Харьяна[d] һәм Дели
Тел төрҙәре язык SOV[d] һәм флективный язык[d]
Яҙыу Шахмукхи[d], гурмукхи[d] һәм деванагари[d]
Телдә һөйләшеүселәр 120 000 000 кеше (2000)[1]
Состояние языка в каталоге Ethnologue 2 Provincial[d][1]
Викимедиа проекттарында тел коды pa
Карта распространения
Категория для фильмов на этом языке Категория:Фильмы на панджаби[d]
Commons-logo.svg Пәнжәб теле Викимилектә
Көнсығыш пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәр картаһы)

Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаныҮҙгәртергә

Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала. Шуға ла был төбәк һөйләше Пакистандың көнсығыш өлөшөндә , шулай уҡ Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда 28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар - Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.

Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа пәнжәбиҙә 76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе, ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.

Бынан тыш, пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр йәшәгән илдәр исемлеге (кәмей барыу тәртибендә)Үҙгәртергә

Урын Ил һөйләшеүселәр һаны
1   Пакистан 76 335 300
2   Һиндостан 29 109 672
3   Бөйөк Британия 2 300 000
4   Канада 1 100 000
5   БҒӘ 720 000
6   АҠШ 640 000
7   Сәғүд Ғәрәбстаны 620 000
8   Гонконг 260 000
9   Малайзия 185 000
10   КАР 140 000
11   Мьянма 120 000
12   Франция 90 000
13   Италия 80 000
14   Таиланд 75 000
15   Япония 75 000
16   Маврикий 70 000
17   Сингапур 70 000
18   Оман 68 000
19   Ливия 65 000
20   Бахрейн 60 000
21   Кения 55 000
22   Австралия 50 000
23   Танзания 45 000
24   Кувейт 40 000
25   ФРГ 35 000

СтатусҮҙгәртергә

Пәнжәб теле — Пәнжәб штатындағы рәсми тел.

ДиалекттарҮҙгәртергә

Пәнжәби стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.

  • Мәжи диалекты (mājhī) әҙәби пәнжәб теленә нигеҙ итеп алынған. Мәжинең диалект тармаҡтарына амритсари ( Амритсар ҡалаһы райоын), лахаури (Лахор округы) , Сиялкот, Шакаргарх һәм өлөшләтә гужранвал, гурдаспури инә.
  • Дөәби диалекты (dōābī) джалландари, хошиарпури һәм капуртхали һөйләштәренә тармаҡлана.
  • Мәлвәи диалекты (mālwāī); был диалектта һөйләшкәндә йәшәгән урындар - Фирозпур ҡалаһы районы, Лудхиана, Тава, Дханаула.

Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа диалекттарын да килтерә:

  • Пөвәди йәки пүәди диалект (pōwādhī; Банджара районы, Сархинда, Эвама, Раджпура, Кхарара, Рупара, Курали).
  • Рәтһи диалекты (rāṭhī).
  • Бһаттиани диалекты (bhaṭṭiānī; Фирозпура районы)[2]

ЯҙмаһыҮҙгәртергә

Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған. XVI быуатта яңы төр яҙма  — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла, Һиндостанда таралған. Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.

Лингвистик характеристикаһыҮҙгәртергә

ФонетикаҮҙгәртергә

Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә, грамматик роль дә үтәй. Тондар телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби  — флектив-аналитик тел.

Һуҙынҡылар
Алғы Көсөргәнешһеҙ алғы Урта Көсөргәнешһеҙ артҡы Артҡы
Өҫкө. ī /iː/ ū /u/
Урта-өҫкө ē /eː/ i /ɪ/ u /ʊ/ ō /oː/
Урта a /ə/
Урта-аҫҡы e /ɛː/ o /ɔː/
Аҫҡы ā /aː/
Тартынҡы
Ирен Ирен-теш Теш Альвеоляр Ретрофлекс Постаьвеоляр,/
Палаталь
Веляр Глотталь
Шартлаулы p /p/
ph /pʰ/
b /b/ t /t̪/
th /t̪ʰ/
d /d̪/ ṭ /ʈ/
ṭh /ʈʰ/
ḍ /ɖ/ k /k/
kh /kʰ/
g /g/
Аффрикат c /tʃ/
ch /tʃʰ/
j /dʒ/
Носовые m /m/ n /n/ ṇ /ɳ/ ñ /ɲ/ ṅ /ŋ/
Фрикатив f /f/ s /s/ z /z/ ś /ʃ/ x /x/ ġ /ɣ/ h /h/
Бер баҫымлы r /ɾ/ ṛ /ɽ/
Аппроксимант v /ʋ/ y /j/
Латераль аппроксимант l /l/ ḷ /ɭ/

МорфологияҮҙгәртергә

Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса предикатив функцияла ғына, субъект, ситләтелгән-объект һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә. Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы  — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).

СинтаксисҮҙгәртергә

Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылым[3]. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн бәйләүестәр файҙаланыла[4].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. Смирнов Ю.А. Грамматика языка Панджаби — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — Б. 10-14.
  3. Gill, Harjeet Singh and Gleason Jr, Henry A. (1969). A Reference Grammar of Panjabi. Patiala: Department of Linguistics, Punjabi University
  4. Wals.info

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Смирнов Ю.А. Грамматика языка панджаби — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 479 б.
  • Смирнов Ю.А. Язык ленди — М.: Наука, ГРВЛ, 1970. — 195 б.
  • Смирнов Ю. А., Обнаружение четвёртого тона в языке панджаби и фарингализованного характера другого, известного тона, «Уч. зап. Гос. института международных отношений», 1971, в. 7.
  • Gill Н. S., Gleason Н. A. A reference grammar of Panjabi — Hartford, 1963.
  • Duni Chandra Pañjãbï bhãshã dã wiãkarana — Chandigarth, 1964.
  • Smirnov U. A. The composite sentence Main problems — Chandigarh, 1966.
  • Smirnov U. A. Panjabi Kosh. v. 1—4 — Patiala, 1955—67.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә