Пәнжәб теле

Һиндостандағы һәм Пакистандағы телдәрҙең береһе

Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ, көн.-пәндж. پنجابی;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай. Һиндостандағы бер тел.

Пәнжәб теле
кб.-пандж. پنجابی
кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ
Рәсем
Хөрмәтенә аталған Пенджаб[d]
Дәүләт Flag of Pakistan.svg Пакистан
Flag of India.svg Һиндостан
Административ-территориаль берәмек Азат Кашмир, Джамму и Кашмир[d], билдәһеҙ, билдәһеҙ, Западная Бенгалия[d], Пенджаб[d], Харьяна[d], Дели, Пенджаб[d] һәм Федеральная столичная территория[d]
Урынлашыу Пенджаб[d][1] һәм Кашмир[d][1]
Ҡайҙа өйрәнелә сикхи[d]
Тел төрҙәре SOV теле[d], флективный язык[d] һәм тоновый язык[d]
Имеет падежи прямой падеж[d][1] һәм косвенный падеж[d][1]
Имеет наклонения сослагательное наклонение[d], инфинитив[d] һәм повелительное наклонение[d]
Имеет грамматический род женский род[d] һәм мужской род[d]
Имеет грамматическую категорию лица первое лицо единственное число[d][1], первое лицо множественное число[d][1], второе лицо единственное число[d][1], второе лицо множественное число[d][1], distal third-person singular[d][1], proximal third-person singular[d][1], distal third-person plural[d][1] һәм proximal third-person plural[d][1]
Содержит фонему неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма[d], огублённый гласный заднего ряда верхнего подъёма[d], Ненапряжённый неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма[d], Ненапряжённый огублённый гласный заднего ряда верхнего подъёма[d], неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма[d], Огублённый гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма[d], mid-central unrounded vowel[d], неогублённый гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма[d], Огублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма[d], Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма[d], звонкий губно‐губной носовой согласный[d], звонкий зубной носовой согласный[d], звонкий ретрофлексный носовой согласный[d], звонкий палатальный носовой согласный[d], звонкий велярный носовой согласный[d], глухой губно‐губной взрывной согласный[d], глухой альвеолярный взрывной согласный[d], глухой ретрофлексный взрывной согласный[d], Глухая постальвеолярная аффриката[d], глухой велярный взрывной согласный[d], звонкий губно‐губной взрывной согласный[d], звонкий альвеолярный взрывной согласный[d], звонкий ретрофлексный взрывной согласный[d], звонкий велярный взрывной согласный[d], глухой губно‐зубной спирант[d], Глухой альвеолярный сибилянт[d], глухой постальвеолярный спирант[d], глухой велярный спирант[d], звонкий альвеолярный спирант[d], звонкий велярный спирант[d], Звонкий глоттальный спирант[d], voiced alveolar tapped fricative[d], звонкий альвеолярный дрожащий согласный[d], звонкий ретрофлексный одноударный согласный[d], Губно-зубной аппроксимант[d], Альвеолярный латеральный аппроксимант[d], Боковой ретрофлексный аппроксимант[d] һәм Палатальный аппроксимант[d]
Яҙыу Шахмукхи[d], гурмукхи[d] һәм Ланда[d]
Телде көйләүсе Department of Languages, Punjab[d] һәм Punjab Institute of Language, Art, and Culture[d]
Телдә һөйләшеүселәр 125 000 000 кеше (2021)[2]
Статус языка ЮНЕСКО в безопасности[d]
Карта распространения
Барлыҡҡа килгән Пенджаб[d]
Имеет класс словоизменения красное прилагательное[d][1] һәм чёрное прилагательное[d][1]
Викимедиа проекттарында тел коды pnb һәм pa
Commons-logo.svg Пәнжәб теле Викимилектә
Көнсығыш пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәр картаһы)

Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаныҮҙгәртергә

Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала. Шуға ла был төбәк һөйләше Пакистандың көнсығыш өлөшөндә , шулай уҡ Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда 28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар - Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.

Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа пәнжәбиҙә 76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе, ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.

Бынан тыш, пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр йәшәгән илдәр исемлеге (кәмей барыу тәртибендә)Үҙгәртергә

Урын Ил һөйләшеүселәр һаны
1   Пакистан 76 335 300
2   Һиндостан 29 109 672
3   Бөйөк Британия 2 300 000
4   Канада 1 100 000
5   БҒӘ 720 000
6   АҠШ 640 000
7   Сәғүд Ғәрәбстаны 620 000
8   Гонконг 260 000
9   Малайзия 185 000
10   КАР 140 000
11   Мьянма 120 000
12   Франция 90 000
13   Италия 80 000
14   Таиланд 75 000
15   Япония 75 000
16   Маврикий 70 000
17   Сингапур 70 000
18   Оман 68 000
19   Ливия 65 000
20   Бахрейн 60 000
21   Кения 55 000
22   Австралия 50 000
23   Танзания 45 000
24   Кувейт 40 000
25   ФРГ 35 000

СтатусҮҙгәртергә

Пәнжәб теле — Пәнжәб штатындағы рәсми тел.

ДиалекттарҮҙгәртергә

Пәнжәби стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.

  • Мәжи диалекты (mājhī) әҙәби пәнжәб теленә нигеҙ итеп алынған. Мәжинең диалект тармаҡтарына амритсари ( Амритсар ҡалаһы райоын), лахаури (Лахор округы) , Сиялкот, Шакаргарх һәм өлөшләтә гужранвал, гурдаспури инә.
  • Дөәби диалекты (dōābī) джалландари, хошиарпури һәм капуртхали һөйләштәренә тармаҡлана.
  • Мәлвәи диалекты (mālwāī); был диалектта һөйләшкәндә йәшәгән урындар - Фирозпур ҡалаһы районы, Лудхиана, Тава, Дханаула.

Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа диалекттарын да килтерә:

  • Пөвәди йәки пүәди диалект (pōwādhī; Банджара районы, Сархинда, Эвама, Раджпура, Кхарара, Рупара, Курали).
  • Рәтһи диалекты (rāṭhī).
  • Бһаттиани диалекты (bhaṭṭiānī; Фирозпура районы)[3]

ЯҙмаһыҮҙгәртергә

Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған. XVI быуатта яңы төр яҙма  — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла, Һиндостанда таралған. Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.

Лингвистик характеристикаһыҮҙгәртергә

ФонетикаҮҙгәртергә

Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә, грамматик роль дә үтәй. Тондар телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби  — флектив-аналитик тел.

Һуҙынҡылар
Алғы Көсөргәнешһеҙ алғы Урта Көсөргәнешһеҙ артҡы Артҡы
Өҫкө. ī /iː/ ū /u/
Урта-өҫкө ē /eː/ i /ɪ/ u /ʊ/ ō /oː/
Урта a /ə/
Урта-аҫҡы e /ɛː/ o /ɔː/
Аҫҡы ā /aː/
Тартынҡы
Ирен Ирен-теш Теш Альвеоляр Ретрофлекс Постаьвеоляр,/
Палаталь
Веляр Глотталь
Шартлаулы p /p/
ph /pʰ/
b /b/ t /t̪/
th /t̪ʰ/
d /d̪/ ṭ /ʈ/
ṭh /ʈʰ/
ḍ /ɖ/ k /k/
kh /kʰ/
g /g/
Аффрикат c /tʃ/
ch /tʃʰ/
j /dʒ/
Носовые m /m/ n /n/ ṇ /ɳ/ ñ /ɲ/ ṅ /ŋ/
Фрикатив f /f/ s /s/ z /z/ ś /ʃ/ x /x/ ġ /ɣ/ h /h/
Бер баҫымлы r /ɾ/ ṛ /ɽ/
Аппроксимант v /ʋ/ y /j/
Латераль аппроксимант l /l/ ḷ /ɭ/

МорфологияҮҙгәртергә

Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса предикатив функцияла ғына, субъект, ситләтелгән-объект һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә. Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы  — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).

СинтаксисҮҙгәртергә

Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылым[4]. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн бәйләүестәр файҙаланыла[5].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Bhardwaj M. R. Panjabi: A Comprehensive Grammar (ингл.)Abingdon: Routledge, 2016. — ISBN 978-1-138-79385-9, 978-1-138-79386-6, 978-1-315-76080-3
  2. https://m.tribuneindia.com/news/punjab/12-5-crore-people-are-speaking-punjabi-worldwide-today-220786
  3. Смирнов Ю.А. Грамматика языка Панджаби. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — С. 10-14.
  4. Gill, Harjeet Singh and Gleason Jr, Henry A. (1969). A Reference Grammar of Panjabi. Patiala: Department of Linguistics, Punjabi University
  5. Wals.info

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Смирнов Ю.А. Грамматика языка панджаби. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 479 с.
  • Смирнов Ю.А. Язык ленди. — М.: Наука, ГРВЛ, 1970. — 195 с.
  • Смирнов Ю. А., Обнаружение четвёртого тона в языке панджаби и фарингализованного характера другого, известного тона, «Уч. зап. Гос. института международных отношений», 1971, в. 7.
  • Gill Н. S., Gleason Н. A. A reference grammar of Panjabi. — Hartford, 1963.
  • Duni Chandra. Pañjãbï bhãshã dã wiãkarana. — Chandigarth, 1964.
  • Smirnov U. A. The composite sentence Main problems. — Chandigarh, 1966.
  • Smirnov U. A. Panjabi Kosh. v. 1—4. — Patiala, 1955—67.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

ҺүҙлектәрҮҙгәртергә

СофтҮҙгәртергә