Тигеҙлек (рус. равнина, ингл. plain) — майҙаны буйынса шаҡтай ҙур булған ҡоро ер өҫтө, диңгеҙ һәм океандар төбө, ай өҫтө рельефының иң мөһим элементтарының береһе. Ер өҫтөнөң ауышлыҡһыҙ тип әйтерлек (5° — ҡа тиклем ауышлыҡ менән) һәм ҡалҡыулыҡтары әҙ (200 метрға тиклем) булыуы менән айырылып торған тигеҙ урын [1].

Тигеҙлектәр
Рәсем
Commons-logo.svg Тигеҙлектәр Викимилектә

Күпселек тигеҙлектәр платформа өҫтөндә формалаша. Ҡайһы бер тигеҙлектәр таулы өлкәләрҙең тау аралары һәм тау алдары иңкеүлектәрендә хасил була. Һыу аҫты тигеҙлектәре океан төбөндә, шельфта, ҡоро ергә сиктәш диңгеҙҙәрҙең соҡорҙарында яһалған абиссаль тигеҙлектәр күберәк таралған.

Тигеҙлектәр, тауҙар кеүек үк, ҙур булмаған градиентлы (1-2 м/км тиклем) тектоник хәрәкәттәргә дусар була. Ғөмүмән алғанда, тигеҙлектәр ҡоро ер өҫтөнөң 65 % -ын тәшкил итә. Донъяның иң ҙур тигеҙлеге: Амазонка уйһыулығы (5 млн км2 артыҡ).

Тау алды тигеҙлеге. Ираҡ

КлассификацияҮҙгәртергә

Диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклек буйынса төрҙәреҮҙгәртергә

  • диңгеҙ кимәленән түбән (Каспий буйы уйһыулығы)
  • 0 метрҙан 200 метрға тиклем (Көнбайыш Себер тигеҙлеге)
  • 200—500 метр бейеклектәге (Устюрт яйлаһы [2])
  • 500 метрҙан бейегерәк урынлашҡан (Иран тауҙарының эске өлөштәре)

Өҫтөнөң формаһы буйынса төрҙәреҮҙгәртергә

  • горизонталь тигеҙлектәр
  • һөҙәк тигеҙлектәр
  • тәрән тигеҙлектәр

Морфологияһы буйынса төрҙәреҮҙгәртергә

 
Убалы-түбәле тигеҙлек. Ергәнтау. Башҡортостан республикаһы
  • ҡалҡыулыҡлы тигеҙлек
  • убалы-түбәле тигеҙлек
  • тәпәш таулы тигеҙлек
  • теҙмәле тигеҙлек
  • яҫы тигеҙлек

Экзоген процестар өҫтөнлөк итеү буйынса төрҙәреҮҙгәртергә

  • денудацион тигеҙлек (яйла)
  • аккумулятив тигеҙлек (аллювиаль, диңгеҙ ултырмалары, күл, боҙ , янартау ултырмалары менән ҡапланған тигеҙлек)

Башҡортостан тигеҙлектәреҮҙгәртергә

Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә Көнсығыш Европа тигеҙлеге рельефы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек, аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек булыуы менән айырыла. Бәләбәй ҡалҡыулығы, Стәрлебаш-Фёдоровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырт, Өфө яйлаһы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек төрөнә инһә, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек сифаттарына эйә. Республиканың көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә денудацион Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлеге (абс. бейеклеге 350—500 м) һәм денудацион‑аккумулятив Ҡыҙыл‑Оло Урғаҙа тигеҙлеге (350—400 м) урынлашҡан [3] .

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  1. Большая российская энциклопедия. В 30 томах. М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 5-85270-320-6

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Равнина//БРЭ
  2. Яйла - киң тигеҙ тау өҫтө//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 779-сы бит
  3. П.Н.Швецов.Равнины//Башкирская энциклопедия