Республика (лат. res publica, шулай уҡ ислам дәүләттәрtyl` йөмһүриәт) — юғары власть органдары билдәле мөҙҙәткә һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө;шундай идара итеү формаһы булған ил, дәүләт[1]; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил[2].

Дәүләт идара итеү формаһы, сәйәси режимдар һәм системалар

ЙөмһүриәтҮҙгәртергә

Йөмһүриәт (ғәр. الجمهرية‎) — әл-джүмһүриәт, башҡортса йөмһүриәт[3] тип әйтелә, һүҙ республика мәғәнәһендә ҡулланыла. Мосолман һәм төрки илдәрҙә юғары власть органдары билдәле срокка һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө; идара итеү формаһы шундай булған ил, дәүләт; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил.

Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһы иғлан ителгәс, уны күпмелер ваҡыт Башҡортостан Йөмһүриәте тип атап йөрөтәләр.

Республикалар төрөҮҙгәртергә

Республикалар төрө дәүләт власы нисек тормошҡа ашырылыуға ҡарап, дәүләттәге хоҡуҡи мөнәсәбәттәр субъекттарының ҡайһыһына (президент йәки парламентҡа) күберәк власть бирелеүгә ҡарап биләләнә. Был принциптан сығып, өс республика төрөн айырып йөрөтәләр:

  • Парламент республикаһы, унда иң күп власть -парламентта. Парламент хөкүмәтте булдыра, һайлауҙарҙа еңгән партия вәкиле премьер-министр итеп тәғәйенләнә.
  • Президент республикаһында президент власть тармаҡтары араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләй, хәрби көстәр башлығы (верховный главнокомандующий), илде халыҡ-ара сәйәсәттә кәүҙәләндерә, хөкүмәтте булдыра, парламентҡа закон проекттарын тәҡдим итә.
  • Ҡатнаш республика (ярым президент республикаһы) — көслө президент власы менән парламент контроле аҫтында эшләүсе хөкүмәт бер үк ваҡытта йәшәй. Төрлө илдәрҙә ярым президент республикаһы төрлөсә. Төп үҙенсәлеге—хөкүмәттең президент һәм парламент алдында яуаплы булыуы.[4].
  • Теократия республикаһы.

Бынан тыш тағы ошондай республикалар була:

  • Совет республикаһы — был республикала идара итеүҙең нигеҙен һайланған дәүләт органдары— Советтар тәшкил итә. Республика демократик үҙәкләштереү принцибына таяна, властарҙы бүлеү инҡар ителә. Советтарҙың эшмәкәрлеге парламент сессияларында бара, уларҙың даими эшләгән органдары- президиумдар һәм башҡарма комитеттар. Депутаттар, әгәр башҡарма комитеттар һәм президиумға инмәһә, үҙ эшенән азат ителмәй. Был типтағы республика башта 1917 йылда Совет Рәсәйендә тыуа, һуңыраҡ тағы бер нисә социалистик илдә булдырыла. Коммунистик режимдар ҡолатылғас, совет республикалары урынына ғәҙәттәге республикалар булдырыла[5][6].
  • Халыҡ республикаһы — ҡайһы бер илдәрҙә дәүләт исеме.
  • Демократи́к респу́блика — идара итеүҙең республика формаһы, йәки «йәмғиәт эше» (лат. res publica).Был дәүләттә бөтә граждандар ҙа тигеҙ хоҡуҡлы, улар дәүләт органдарына һайлай һәм һайлана ала .
  • Аристократия республикаһы — был республикаһы формаһы булғанда дәүләт власы бер һайлауҙарҙан икенсе һайлауҙарға тиклем аҙсылыҡ ҡулында була. Аристократия- «иң яҡшылар власы» (олигархия (иң байҙар), хәрбиҙәр, теократии (руханиҙар), философтар власы (иң аҡыллы һәм лайыҡ кешеләр—Платон буйынса)..
  • Ислам республикаһы — Яҡын Көнсығышта таралған теократия йәки уға яҡын торған дәүләт ҡоролошо формаһы (мәҫәлән, Иранда дәүләтте мосолмандарҙың башлығы етәкләй). Ислам дәүләтендә закондар шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнә (Иран, Афғанстан, Комор Утрауҙары, Мавритания , Пакистан).[8]. XX быуатта республика идеялары Яҡын Көнсығышта киң тарала. 1979 йылда Иранда ресволюция һөҙөмтәһендә монархия ҡолатылды һәм унда ислам республикаһы булдырылды.
  • Федератив республика — республика идара итеү ысулы индерелгән федерация. Федератив республикала федераль үҙәк менән республикаларҙағы дәүләт органдары араһында вәкәләттәр бүленгән.
  • Ве́че (славян һүҙее; Ҡалып:Lang-cu2 — совет) —Рустәге халыҡ йыйылышы. Унда дөйөм эштәр, ижтимағи, сәйәси һәм мәҙәни эштәргә ҡағылышлы мәсьәләләр ҡаралған. Туранан-тура демократияның тарихи формаһы, бигерәк тә Новгород һәм Псков республикаларында оҙаҡ һаҡланған.

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Русско-башкирский словарь юридических терминов (Р. Г. Азнагулов, 1994)
  2. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  3. Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993, 434-се бит
  4. Республика // Российская юридическая энциклопедия / гл. ред. А. Я. Сухарев — М.: ИНФРА-М, 1999. — ISBN 5-86225-925-2.
  5. [dic.academic.ru/dic.nsf/es/88780/%D0%A1%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A2%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF Энциклопедический словарь. 2009]
  6. [dic.academic.ru/dic.nsf/enc_law/2098/%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Энциклопедия юриста. 2005]
  7. 1976 йылғы Конститутция буйынса Албания "Халыҡ Социалистик Республикаһы пролетар диктатураһы дәүләте " тип күрһәтелә
  8. Бернард Льюис. «The Concept of an Islamic Republic» Die Welt des Islams, New Series, Vol. 4, Issue 1 (1955), pp. 1-9