Бөрө (ҡала)

Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһындағы ҡалаһы
(Бөрө ҡалаһы битенән йүнәлтелде)

Бөрө ҡалаһыБашҡортостандың иң боронғо ҡалаларының береһе, Бөрө йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 41635 кеше.

Бөрө
Бөрө
Флаг[d]
Нигеҙләү датаһы 1663
Рәсем
Рәсми атамаһы Бөрө
Рәсми тел башҡортса‎ һәм урыҫ теле
Дәүләт  Рәсәй
Административ үҙәге Бөрө районы, Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһе[d][1], Бөрө кантоны һәм Бөрө өйәҙе
Административ-территориаль берәмек Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһе[d][1], Бөрө районы, Бөрө кантоны һәм Бөрө өйәҙе
Сәғәт бүлкәте UTC+05:00[d]
Халыҡ һаны 2900 кеше (1856)[2],
8600 кеше (1897)[2],
11 300 кеше (1913)[2],
11 200 кеше (1926)[2],
14 400 кеше (1931)[2],
21 200 кеше (1939)[2],
22 100 кеше (1944)[3],
20 100 кеше (1945)[3],
21 300 кеше (1946)[3],
28 400 кеше (1947)[3],
24 837 кеше (1959)[4],
32 000 кеше (1967)[2],
33 100 кеше (1968)[5],
29 607 кеше (1970)[6],
30 234 кеше (1979)[7],
34 881 кеше (1989)[8],
36 100 кеше (1992)[2],
38 400 кеше (1996)[2],
38 900 кеше (1998)[2],
39 700 кеше (2000)[2],
39 900 кеше (2001)[2],
39 992 кеше (2002)[9],
40 000 кеше (2003)[2],
41 200 кеше (2005)[2],
41 300 кеше (2006)[2],
41 500 кеше (2007)[2],
43 809 кеше (2008)[10],
42 060 кеше (2009)[11],
41 635 кеше (2010)[12],
41 600 кеше (2011)[2],
42 928 кеше (2012)[13],
43 765 кеше (2013)[14],
44 679 кеше (2014)[15],
45 553 кеше (2015)[16],
46 132 кеше (2016)[17],
46 330 кеше (2017)[18],
46 379 кеше (2018)[19],
46 362 кеше (2019)[20],
46 512 кеше (2020)[21],
44 295 кеше (2021)[22]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 160 метр
Майҙан 97,31 км²
Почта индексы 452450–452455
Рәсми сайт admbirsk.ru
Иң тәүге яҙма ваҡыты 1455
Урындағы телефон коды 34784
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Бөрөлә ерләнгәндәр[d]
Карта
 Бөрө Викимилектә

Этимологияһы

үҙгәртергә

Бөрө йылғаһының исеменән барлыҡҡа килгән. «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, башҡорттар был йылғаны «Бүре һыуы» тип атағандар[23][24].

Ҡаланы 1663 йылда батша Алексей Михайлович әмере буйынса Өфө воеводаһы Ф. И. Сомов һалдыра башлай. Ҡала, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, хозур тәбиғәтле был төбәктәргә күпләп килеп ултыра башлаған урыҫтарҙың яңынан-яңы ерҙәргә хужа булып, унда ауылдар, сиркәүҙәр һалдырыуына ризаһыҙ башҡорттар яндырған Архангельский ауылы урынында ҡалҡып сыға. Өфөнән 98 км төньяҡта урынлашҡан ҡәлғә-ҡала төбәктәге һыу юлдарын да, ҡоро ер юлдарын да контролдә тота.

XVIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул батша дәүләтенең көнсығыштағы форпосы була.

1774 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге башҡорттар Бөрөнө штурм менән ала һәм, янғын сығып, ҡала бөтөнләй янып бөтә яҙа. Ике йылдан ул ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыла.

Ҡала Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе үҙәге булды.

1774 йылда ҡалала 437 йорт, 1 897 ир заты, 1 949 ҡатын-ҡыҙ, өс сиркәү, өс училище, ҡыҙҙар гимназияһы, шәхси китапхана, бер дауахана, хатта төрмәһе лә була. 1781 йылда өйәҙ ҡалаһы статусын ала.

1897 йылғы отчетта Бөрөлә таҡта ярыу, тире иләү күн, шарап ҡыуыу заводтары, пар тирмәндәре һ. б. эшкәртеү предприятиелары булыуы әйтелә. 1882 йылда урыҫ булмаған халыҡтар өсөн йәнә бер сиркәү төҙөлә, ул батша хөкүмәтенең урыҫлаштырыу сәйәсәтен үткәреүгә әүҙем булышлыҡ итә. Хәҙер был бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.

Халыҡ һаны

үҙгәртергә

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 34735 15011 19724 43,2% 56,8%
2002 йыл 9 октябрь 39992 17542 22450 43,9% 56,1%
2010 йыл 14 октябрь 41635 18320 23315 44,0 56,0

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Билдәле шәхестәр

үҙгәртергә

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡалала еңел, урман эшкәртеү, аҙыҡ етештереү сәнәғәте тармаҡтары үҫеш алды. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап, ул Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында нефть-газ эҙләү базаһына әйләнде.

Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:

  • «Спектр» асыҡ акционерҙар йәмғиәте
  • электр механика приборҙары заводы
  • тегеү фабрикаһы
  • трикотаж фабрикаһы
  • ҡоро һөт комбинаты
  • ит комбинаты
  • икмәк заводы

Барлыҡ предприятияларҙа банкрот хәлендә.

Иҫкәрмәләр

үҙгәртергә
  1. 1,0 1,1 ОКТМО (урыҫ)
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 Народная энциклопедия «Мой город». Бирск. Дата обращения: 9 октябрь 2013. Архивировано 3 май 2015 года.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 И. З. Самситдинов. Численность населения малых городов Башкирской АССР в 1943-1945 годах. Процесс реэвакуации и её последствия. Журнал «Известия Российского государственного педагогического университета им. А.И. Герцена», № 123, 2010. Дата обращения: 2 ғинуар 2015. Архивировано 17 август 2014 года.
  4. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 май 2013 года.
  5. Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года / Ред.: А. И. Захаров. — Уфа: Башкирское кн. изд-во, 1969. — 429 с. — 5000 экз.
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 29 сентябрь 2013 года.
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Дата обращения: 25 сентябрь 2013. Архивировано 7 ноябрь 2021 года.
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивировано 26 сентябрь 2011 года.
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  10. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  11. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Дата обращения: 2 ғинуар 2014. Архивировано 18 май 2015 года.
  12. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Дата обращения: 28 апрель 2024. Архивировано 11 август 2023 года.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 16 май 2013 года.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 12 октябрь 2013 года.
  15. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 10 август 2014 года.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Дата обращения: 6 август 2015. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (5 октябрь 2018). Дата обращения: 15 май 2021. Архивировано 8 май 2021 года.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (31 июль 2017). Дата обращения: 31 июль 2017. Архивировано 31 июль 2017 года.
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Дата обращения: 25 июль 2018. Архивировано 26 июль 2018 года.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. Дата обращения: 31 июль 2019. Архивировано 2 май 2021 года.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. Дата обращения: 17 октябрь 2020. Архивировано 17 октябрь 2020 года.
  22. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Дата обращения: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  23. Бирь // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37.
  24. Поспелов Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 109. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  25. Башҡорт энциклопедияһы — Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы 2016 йыл 5 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 27 ғинуар 2019)
  26. Башҡорт энциклопедияһы — Борисова Нинель Андреевна 2016 йыл 6 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 6 ноябрь 2018)
  27. Башҡорт энциклопедияһы — Пегишев Юрий Петрович 2016 йыл 21 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 29 декабрь 2018)

Һылтанмалар

үҙгәртергә