Көньяҡ океа́н (Ҡалып:Lang-old-ru) — Антарктиданы уратып алған өс океандың (Тымыҡ, Атлантик һәм Һинд) көньяҡ өлөштәрен берләштергән океандың атамаһы[1], һәм йыш ҡына «бишенсе океан» тип атала, әммә уның утрауҙар һәм ҡитғалар менән билдәләнгән аныҡ ҡына төньяҡ сиге юҡ. Көньяҡ океандың майҙанын океанология прицибы буйынса һалҡын антарктик ағымдың өс океандың йылы һыуҙары менән осрашҡан һыҙаты булараҡ билдәләргә була. Ләкин бындай сик һәр ваҡыт урынын алмаштыра һәм миҙгелгә ҡарап үҙгәреп тора, шуға ла практикала ҡулланыу өсөн бик уңайһыҙ. 2000 йылда — Халыҡ-ара гидрографик ойошма ағзалары булған дәүләттәр Көньяҡ океанды үҙендә Атлантик, Һинд һәм Тымыҡ океандарҙы берләштереүсе үҙаллы бишенсе океан булараҡ айырып күрһәтергә ҡарар итә. Ул төньяҡтан көньяҡ киңлектең 6-сы параллеле менән сикләнә, шулай уҡ Антарктика тураһындағы килешеүгә таяна[2]. Шулай итеп, Көньяҡ океандың майҙаны 20,327 млн км² тип ҡабул ителә (Антарктида ярҙары һәм көньяҡ киңлектең 60-сы параллеле араһында)[2].

Көньяҡ океан
Рәсем
Ҡушылдыҡ Муррей, Бассейн Муррея[d], Хенти[d], Murray Mouth[d], Waychinicup River[d], Alexander River[d], Bremer River[d], Eyre River[d], Fitzgerald River[d], Hamersley River[d], Stun Sail Boom River[d] һәм Rocky River[d]
Илдәрҙә объекттың бассейны Антарктика
Рәсми атамаһы Southern Ocean
Хөрмәтенә аталған Көньяҡ һәм Антарктика
Вертикаль тәрәнлеге 7235 метр
Майҙан 20 327 000 ± 1 км²
Күләме 71 800 000 км³
Рельефная позиционная карта
Commons-logo.svg Көньяҡ океан Викимилектә

Көньяҡ океан диңгеҙҙәре

Океандың иң тәрән урыны Көньяҡ-Сандвичев улағында һәм 8264 м тәшкил итә[2]. Уртаса тәрәнлеге — 3270 м[3]. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 17 968 км[3].

1978 йылда урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан бөтә практик диңгеҙ әсбаптарында (диңгеҙ навигацияһы карталары, лоциялар, уттар һәм билдәләр һәм башҡалар) «Көньяҡ океан» тигән төшөнсә бөтөнләй булмай, диңгеҙҙә йөҙөүселәр тарафынан был термин бөтөнләй ҡулланылмай[1].

XX быуат аҙағынан Роскартография нәшер иткән карталарҙа һәм атластарҙа Көньяҡ диңгеҙе тигән термин бар. Атап әйткәндә, ул фундаменталь Донъя атласының 3-сө баҫмаһында ла һәм XXI быуатта баҫылған башҡа атластарҙа ла күрһәтелгән[4].

Антарктида тирәләй урынлашҡан диңгеҙҙәрҮҙгәртергә

Антарктида тирәһендә 13 диңгеҙ бар тип билдәләнә: Уэдделл, Скоша, Беллинсгаузен, Росс, Амундсен, Дейвис, Лазарев, Рисер-Ларсен, Космонавтар, Берҙәмлек, Моусон, Дюрвил, Сомов; Норвегияла шулай уҡ Король Хокон VII исемендәге диңгеҙ бар тип йөрөтөлә. Көньяҡ океандың мөһим утрауҙары: Көньяҡ Шетланд, Көньяҡ Оркней. Антарктика шельфы 500 метрға тиклем һыу төбөндә урынлашҡан[5].

Скош диңгеҙенән башҡалары бөтәһе лә сик буйында урынлашҡан. Күпселек илдәрҙә ҡабул ителгән традиция буйынса улар яр буйҙарын түбәндәгесә секторҙарға бүләләләр[6]:

Көньяҡ океан диңгеҙҙәре
Атамаһы Сектор Кем хөрмәтенә аталған
.  
Лазарев диңгеҙе 0—14° в. д.   Михаил Лазарев, адмирал, Антарктиданы беренсе булып асыусы
Рисер-Ларсен диңгеҙе 14—34° в. д.   Яльмар Рисер-Ларсен, генерал-майор, Норвегияның хәрби һауа ғәскәрҙәрен ойоштороусы
Космонавтар диңгеҙе 34—45° в. д.   Беренсе космонавтар (1961—1962)
Берҙәмлек диңгеҙе 70—87° в. д.   Антарктикала халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Дейвис диңгеҙе 87—98° в. д.   Дж. K. Дэйвис, к"Аврора" капитаны, Моусон диңгеҙе экспедицияһы (1911—14)
Моусон диңгеҙе 98—113° в. д.   Дуглас Моусон, геолог, өс экспедицияның етәксеһе
Дюрвил диңгеҙе 136—148° в. д.   Жюль Дюмон-Дюрвиль, океанограф, контр-адмирал
Сомов диңгеҙе 148—170° в. д.   Михаил Сомов, беренсе совет Арктик экспедицияһы башлығы (1955—57)
Росс диңгеҙе 170° в. д. — 158° з. д.   Джеймс Росс, контр-адмирал, кҡньяҡ киңлектең 78 градусын беренсе булып үткән кеше
Амундсен диңгеҙе 100—123° з. д.   Руаль Амундсен, Көньяҡ полюсҡа беренсе булып барып еткән кеше
Беллинсгаузен диңгеҙе 70—100° з. д.   Фаддей Беллинсгаузен, адмирал, Антарктиданы беренсе булып асыусы
Скош диңгеҙе 30—50° з. д., 55—60° ю. ш.   «Скош» (ингл. Scotia), судно экспедиции Брюса (1902—1904)
Уэдделл диңгеҙе 10—60° з. д., 78—60° ю. ш.   Джеймс Уэдделл, киттар атыусы, 1820 йылда был төбәкте тикшереүсе-х
Король Хокон VII диңгеҙе (редко используется) 20° в. д. 67° ю. ш.   Хокон VII, король Норвегии
.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 Көньяҡ океан — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  2. 2,0 2,1 2,2 Деев М. Г. Южный океан. Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2017). 19 декабрь 2017 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 Geography - Southern Ocean. 19 декабрь 2017 тикшерелгән.
  4. Южный Океан. Антарктида // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 201. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
  5. Южный или Антарктический океан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июль 2011. 24 май 2009 тикшерелгән.
  6. Грушинский, Н.; Дралкин, А. Антарктида — М.: Недра, 1988. — 199 б. — ISBN 5-247-00090-0.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә