Уҫы (ҡала)

Рәсәйҙәге ҡала

Уҫы (Усы, Уса; рус. Оса) — Рәсәйҙең Пермь крайындағы ҡала. 1924 йылда ойошторолған Уҫы районының административ үҙәге.

Уҫы
Флаг[d]
Flag of Osa (Perm krai).pngCoat of Arms of Osa (Perm krai) (2020).png
Нигеҙләү датаһы 1591
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге Уҫы ҡала биләмәһе[d][1], Уҫы районы[d] һәм Уҫы өйәҙе
Административ-территориаль берәмек Уҫы районы[d] һәм Уҫы өйәҙе
Халыҡ һаны 20 899 кеше (2019)[2]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 100 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+5:00[d]
Майҙаны 105,7 км²
Почта индексы 618120
Рәсми сайт osa.perm.ru
Урындағы телефон коды 34291
Commons-logo.svg Уҫы Викимилектә

Шулай уҡ ул ҡала округы статусына эйә. Халыҡ һаны — 21 143[3] кеше (2016).

Географик урынлашыуыҮҙгәртергә

Ҡала Каманың урта ағымында, Тол йылғаһы ҡойған ерҙә, Воткинск һыу һаҡлағысының һул ярында урынлашҡан. Край үҙәге Пермдән алыҫлығы: автомобиль трассаһы буйлап — 141 километр, Кама йылғаһы буйлап 193 километр тәшкил итә. Иң яҡын Чернушка тимер юл станцияһы 98 км алыҫлыҡта.

ЭтимологияһыҮҙгәртергә

Ҡала Уҫы йылғаһы (Каманың ҡушылдығы) атамаһы буйынса аталған.

«Башҡорт АССР-ы топонимдар һүҙлеге»нә ярашлы, Уҫы гидронимы фараз буйынса монгол телендәге «ус» ("һыу, йылға") һүҙенән, ә ул үҙ сиратында боронғо төрки теленең «угуз» ("һыу, шишмә, бәләкәй йылға") һүҙенән барлыҡҡа килгән[4]

ТарихыҮҙгәртергә

Йылъяҙмаларға ярашлы, Уҫы ҡаласығының Яңы Никольск биҫтәһен 1591 йылда башҡорт ерҙәрендә Нечай һәм Филипп Калужениндар Рус дәүләтенең көнсығыш сигендә терәк пункттарының береһе булараҡ нигеҙ һалған[5]. Был ерҙә — Камаға Уҫы йылғаһы ҡойған урында боронғо торама булған.

1621 йылға биҫтә эргәһендә бер нисә рус ауылы барлыҡҡа килә.

XVII—XVIII быуаттарҙа Уҫы биҫтәһе — Өфө өйәҙе составына ингән Уҫы даруғаһы үҙәге була.

1719—1737 йылдарҙа Өфө провинцияһы составындағы биҫтә була. 1733 йылда Уҫыла Витус Берингтың 2-се Камчатка экспедицияһы туҡтай.

Башҡорт ихтиалдары осоронда, 1737 йылдың июленең икенсе яртыһынан 12 авгусҡа ҡәҙәр Мәндәр Ҡарабаев һәм Бәпәнәй Төрөпбирҙин етәкселегендәге баш күтәреүселәр Уҫы ҡалаһы тирәһендә күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар һәм яғалар. Уларға ғәйнә башҡорттары ҡушыла.

1737 йылдың 13 авгусында Уҫы ҡала статусын ала һәм унда Сенаттан айырым воевода билдәләнгән, воевода Өфө провинцияһына буйһона. Уға Сарапулға тиклем Һарай крәҫтиәндәре беркетелгән, шулай уҡ башҡорттарҙың Ғәйнә улусы ҡушыла һәр төрлө килем йыйыу өсөн уға буйһонған.

 
1899 йылда Мөхәмәтғата Мансуров тарафынан төҙөлгән мәсет бинаһы

Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, 1773 йылда Әбдей Абдулловтың ихтилалсылар отряды килә. 1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин, Сәйфулла Сәйҙәшев һәм Әҙиғот Темәсовтың отрядтары Уҫы ҡалаһы янын баҫып ала. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылда Уҫы ҡалаһы йәнә хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулына күсә. 1774 йылдың июнендә Иван Белобородов һәм Салауат Юлаевтың баш күтәреүселәр отрядтары тарафынан ҡамала, Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре тарафынан яулана. Һуңынан йәнә хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулына күсә.

1781 йылда Уҫы ҡалаһы Пермь наместниклығының өйәҙ ҡалаһына әүерелә. 1781—1923 йылдарҙа Уҫы өйәҙенең административ үҙәге. XVII быуатта Уҫы аша Себер тракты үткән.

1870 йылда мәхәллә училищеһы, земство дауаханаһы, 2 сиркәү теркәлгән.

1899 йылда Мөхәмәтғата Мансуров тарафынан Уҫы ҡалаһының Ғәйнә урамында (хәҙер Володарский урамы, 41-се йорт) таш мәсет төҙөлә. 1930 йылда мәсет ябыла, манараһы емертелә. 2011 йылда архитектура ҡомартҡыһы — иман йорто мосолмандарға ҡайтарыла[6].

ХалҡыҮҙгәртергә

Халыҡ иҫәбе
1856[7]1897[7]1913[7]1926[7]1931[7]19391959[8]
13005100580059006300920012 719
1970[9]1979[10]1989[11]1992[7]1996[7]1998[7]2000[7]
15 03819 99324 13225 40026 60026 50026 500
2001[7]2002[12]2003[7]2005[7]2006[13]2007[13]2008[14]
26 50023 45223 50023 00022 80022 60022 500
2009[15]2010[16]2011[7]2012[17]2013[18]2014[19]2015[20]
22 42421 18821 20021 08321 00020 99021 201
2016[3]
21 143


2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112[21] ҡалаһы араһында [22] 375-се урында була

ГалереяҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. ОКТМО (урыҫ)
  2. http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/resources/47f8f100495f217e908bde3fbd401489/Предварительная+оценка+численности+населения+Пермского+края+на+1+января+2019+года+и+в+среднем+за+2018+год.xlsx
  3. 3,0 3,1 Численность постоянного населения Пермского края по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года и в среднем за 2015 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 март 2016. 30 март 2016 тикшерелгән.
  4. Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 200 с. — С.156.
  5. Ураловед. Город Оса. Исторические прогулки
  6. Пермским мусульманам возвращена последняя мечеть - IslamNews  (рус.) (2011-12-23). 2 сентябрь 2017 тикшерелгән.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 Народная энциклопедия «Мой город». Оса (город). Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 июнь 2014. 18 июнь 2014 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  11. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  13. 13,0 13,1 Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (погрешность 50 человек) годов. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 ғинуар 2015. 25 ғинуар 2015 тикшерелгән.
  14. Административно-территориальное деление Пермского края на 1 января 2008 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 18 август 2013 тикшерелгән.
  15. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  16. ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 сентябрь 2014. 10 сентябрь 2014 тикшерелгән.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  19. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  21. с учётом городов Крыма
  22. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Буканова Р. Г. Города-крепости юго-востока России в XVIII веке. История становления городов на территории Башкирии. — Уфа, 1997.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

Ҡалып:Пермь крайы