Тиҙлек

вектор физик дәүмәле

Тиҙлек ( аша күрһәтелә, ингл. velocity йәки франц. vitesse) — векторлы физик ҙурлыҡ, ул берәр хисап системаһында ниндәй ҙә булһа нөктәгә ҡарата күсештең етеҙлеген һәм йүнәлештең хәрәкәтен күрһәтә; есемдең ваҡыт берәмегендә үткән юлының оҙонлоғо менән үлсәнә торған дәүмәл[2]; Эш-хәрәкәттең ҡыҫҡа ваҡытта ашығыс башҡарылышы. Эште тиҙлек менән башҡарыу. 2. Хәрәкәттең ваҡытҡа ҡарата булған нисбәте. Күҙ эйәрмәҫ тиҙлек. 3. Машинаның йөрөшөн ваҡытҡа ҡарата билдәләгән дәрәжә[3].

Тиҙлек
Тәртип буйынса иртәрәк килеүсе перемещение[d]
Тәртип буйынса һуңыраҡ килеүсе Тиҙләнеш
Асыусы йәки уйлап табыусы Пьер Вариньон[d]
Үлсәме
Закон йәки теорема формулаһы [1]
Обозначение в формуле
Вычисляется из радиус-вектор[d] һәм продолжительность[d]
Символ величины (LaTeX) [1], , , , һәм
Нимәлә үлсәнә метр в секунду[d] һәм километр в час[d]
Commons-logo.svg Тиҙлек Викимилектә
Скорость
Үлсәнеш

LT−1

Үлсәү берәмеге
СИ

м/с

СГС

см/с

Примечания

вектор

Ваҡыт буйлап радиус-векторҙың сығарылмаһына (дәүмәленә) тигеҙ:

Дөйөм төшөнсә - дүрт үлсәнешле тиҙлек йәки релятивистик механикала тиҙлек.

Декарт координаттар системаһыҮҙгәртергә

Декарт координаттар системаһында тиҙлек:

 

 , шуға күрә

 

Шулай итеп:

 .

Дүрт үлсәнешле тиҙлекҮҙгәртергә

Релятивистик механикала Дүрт үлсәнешле тиҙлек ҡулланыла:

 

бында с - яҡтылык тиҙлеге

Тиҙлек үҙгәрештәреҮҙгәртергә

Тиҙлектәр ҡушыуы:

 .
  • Релятивистик механикала - Лоренц тигеҙләмәләре:
 


Ҡайһы бер тиҙлектәрҮҙгәртергә

  • космос тиҙлеге (беренсе, икенсе, өсөнсө, дүртенсе,орбита тиҙлеге)
  • тулҡындар таралыу тиҙлеге (фаза тиҙлеге, төркөм тиҙлеге)
  • тауыш тиҙлеге
  • яҡтылыҡ тиҙлеге
  • гравитация тиҙлеге (әлеге көнгә етерлек өйрәнелмәгән, яҡтылыҡ тиҙлегенә тигеҙ булырға тейеш тип фаразлана)
  • тиҙлек рекордтары

Тиҙлекте үлсәү берәмектәреҮҙгәртергә

Линейная скорость:

  • Метр в секунду, (м/с), производная единица системы СИ
  • Километр в час, (км/ч)
  • Узел (единица измерения) (морская миля в час)
  • Число Маха, 1 Мах равен скорости звука; Max n в n раз быстрее. Как единица, зависящая от конкретных условий, должна дополнительно определяться.
  • Скорость света в вакууме (обозначается c)

Угловая скорость:

  • Радианы в секунду, принята в системах СИ и СГС. Физическая размерность 1/с.
  • Обороты в секунду (в технике)
  • градусы в секунду, грады в секунду

Тиҙлек берәмектәренең бер береһенә бәйләнешеҮҙгәртергә

  • 1 м/с = 3,6 км/ч
  • 1 узел = 1,852 км/ч = 0,514 м/c
  • Мах 1 ~ 330 м/c ~ 1200 км/ч (зависит от условий, в которых находится воздух)
  • c = 299 792 458 м/c

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Маркеев А. П. Теоретическая механика. — М.: Наука, 1990. — 416 с. — ISBN 5-02-014016-3.
  • Старжинский В. М. Теоретическая механика. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
  • Яковлев В. И. Предыстория аналитической механики. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. — 328 с.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 3-8.1 // Quantities and units—Part 3: Space and time — 1 — ISO, 2006. — 19 p.
  2. Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х.Х.Кадырметов, 1984)
  3. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)