Төп менюны асырға


Диңгеҙ һөтимәрҙәре — һыу һәм һыуҙан тыш та йәшәүсе йыйылма һөтимәрҙәр төркөмө. Был хайуандар тормоштарының етди өлөшөн ваҡытлыса йәки тулыһынса диңгеҙ мөхитендә үткәрә. Һөтимәрҙәр систематикаһының бик күп вәкилдәре был төркөмгә инә: сирена, китҡа оҡшағандар, киң ишкәк кеүек тәпәйлеләр — ҡолаҡса тюлень, ысын тюлень, морждар. Шулай уҡ был ғаилә һөтимәр хайуандарҙан башҡа, диңгеҙҙә йәшәгән һыу хайуандары вәкилдәренән һыуһар кеүектәр ҙә төркөмгә инә- кунья (калан һәм диңгеҙ ҡамаһы) һәм айыу (аҡ айыу)[1][2]. Диңгеҙ һөтимәрҙәренә 128-гә яҡын төр ҡарай, был, дөйөм алғанда, һөтимәрҙәрҙең 2,7 %, тәшкил итә.

Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Commons-logo.svg Диңгеҙ һөтимәрҙәре Викимилектә

СығышыҮҙгәртергә

Диңгеҙ һөтимәр хайуандары — ҡоро ер хайуандарынан килеп сыҡҡан, ҡасандыр улар үҙҙәренең эволюцион үҫеш этабы барышында һыу мөхите менән ныҡ бәйле булған. Сирена һәм китҡа һымаҡ хайуандар эоцен осоронан иҫәпкә алынған, уларҙың боронғо ата-бабалары афротерий һәм ҡуш тояҡлылар булған[3] булған. Артабан кит һымаҡтарҙың мыйыҡлы һәм тешле киттарға бүленеүе эоцен һәм олигоцен ваҡыты сиктәрендә булған. Эоцен аҙағында кит рәүешлеләрҙең һәм сиреналарҙың артҡы тәпәйҙәре тулыһынса юҡҡа сыҡҡан (атрофияланған) һәм улар һыуҙа йәшәп туҡланырлыҡ, ишетерлек һәм үрсерлек булып үҫешкән һәм махсус ҡойроҡтары барлыҡҡа килгән. Был эволюция диңгеҙ һыуы бик йылы һәм аҙыҡҡа бай осорҙа барған. Сиреналарҙың, томшоҡлолар менән бер рәттән, туғандаш булған тағы бер отряды бар, улар шулай уҡ Tethyteria кладаһына— десмостилияға ҡарай. Диңгеҙ һөтимәрҙәре төркөмөнә индерелгән был хайуандар олигоцен башынан алып миоцен аҙағына тиклем йәшәгән, уларҙың табылдыҡтары Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә күҙәтелгән. Уларҙың теш туҡымаларындағы углерод һәм кислород йөкмәткеһен изотоплы анализлау был десмостилий хайуанының рационы хәҙерге замандың ламантиндар рационын хәтерләтеүе асыҡлана, улар рационы сөсө һыуҙа һәм диңгеҙ һыуында үҫкән ылымыҡтарҙан тора[4]. Ишкәк һымаҡ тәпәйле диңгеҙ хайуандары сирена һәм китҡа оҡшаған хайуандарға, диңгеҙ йыртҡыс хзайуандарына ҡарағанда яҡынса 20 миллион йыл һуңыраҡ эволюцияға бирелгән[3]. Был төркөмдәге иң тәүге вәкил булып эналиаркт тора, ул һуңғы олицендағы Орегон ултырмалары аша билдәле. Хәҙерге замандағы ишкәк тәпәйлеләргә уларҙың формалары бик яҡын — Pteronarctos һәм Pacificotaria — улар миоцен урталарында балыҡҡа килгән; был хайуандарҙың күҙҙәре янындағы һөйәк төҙөлөшө үҙенсәлеге ишкәк тәпәйлеләрҙеке кеүек.[5]Талассокнус (Thalassocnus) — йәшәү рәүешен һыуҙа һәм ерҙә алып барған был ленивецтар (ялҡауҙар)Көньяҡ Америкала плиоцен ваҡытында йшәгән. Ниһайәт, һыуһарҙар вәкилдәре һәм айыу һымаҡтар диңгеҙ һөтимәрҙәре араһында сағыштырмаса яңыраҡ барлыҡҡа килгән һәм палеонтологик табылдыҡтар буйынса ғына билдәлеләр. Улаҙы таныу мәсьәләһе бик ҡатмарлы, сөнки палеонтология табылдыҡтары уларҙы бары тик ырыу-төркөмгә (род) индереп кенә классификация бирә[4]. Enhydraта төрө, хәҙерге калан (ҡамсат), күрәһең, плейстоценда, 1-3 млн йыл элек формалаша башлаған; ҡама төрөнән тағы ла ике диңгеҙ ҡамаһы төрө киилеп сыҡҡан, әммә улар вәкилдәре беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән. Аҡ айыуҙың һоро айыуҙан (Ursus arctos, әлеге ваҡытта уларҙы уңышлы гибридлаштырырға мөмкин) айырылыуы — 4-5 мллион йыл элек йәки 600 мең йыл элек булған, ә геном анализы бынан да күп йылды күрһәтә — 160 мең йыл самаһы элек. Палеонтологик табылдыҡтар, аҡ айыу һалҡын арктика диңгеҙенә бынан 110 мең йыл элек яраҡлашҡан, тип раҫлай[6].

Был полифилет төркөмдәгеләрҙең морфологик оҡшашлыҡтары, улар конвергент һәм параллель эволюция арҡаһында барлыҡҡа килгән, тигәнде аңлата[3]. Диңгеҙ һөтимәрҙәренең яраҡлашыу (адаптация) үҙгәрештәре уларҙың һыуҙа һәм һыу менән ерҙә бер тигеҙ йәшәүе арҡаһында килеп сыҡҡан, шуның һөҙөмтәһендә уларҙың тәне орсоҡ формалы булып үҙгәргән, ә артҡы аяҡтары юғалған (сирена һәм китҡа оҡшаштарҙың), йәки һыуҙа хәрәкәт итеү өсөн ишкәк формалыға әйләнгән. Аҡ айыу һәм ҡамаларҙың морфологик үҙгәрештәре юғарыла әйткәндәгенән аҙыраҡ, улар ҡоро ерҙә тормош күргән туғандарын бик ныҡ хәтерләтә[1].

Диңгеҙ һөтимәрҙәренең систематикаһыҮҙгәртергә

128 яҡын төр һөтимәрҙәр Хәҙерге ваҡытта диңгеҙҙә йәшәгән төрлө 128 һөтимәрҙәре биш төркөмгә түбәндәгесә бүленә[7][8].

  • Отряд Sirenia: сирена
    • ғаилә Trichechidae: ламантин (3 төр)
    • ғаилә Dugongidae: дюгонь (1 төр)
  • Отряд Cetacea: кит һымаҡтар
    • подотряд Mysticeti: мыйыҡлы киттар (15-се йәки 14-се төрө)
    • подотряд Odontoceti: тешле киттар (яҡынса 73 төр)
  • Отряд Carnivora: йыртҡыстар
    • монофилетик төркөмө ишкәк тәпәйлеләр
      • ғаилә Phocidae: хәҙерге тюлень (20-гә яҡын төр)
      • ғаилә Otariidae: ҡолаҡса тюлень (16-ға яҡын төрө)
      • ғаилә Odobenidae: морж кеүектәр (1 төр)
    • ғаилә Mustelidae: һыуһар
      • ҡамсат (калан) (Enhydra lutris)
      • диңгеҙ бесәйе-ҡама (выдра)(Lontra felina)
    • ғаилә Ursidae: айыу
      • аҡ айыу (Ursus maritimus)

Элек йыш ҡына ишкәк аяҡлыларҙы айырым Pinnipedia отрядына индергәндәр. Хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан ике диңгеҙ һөтимәрҙәре төрө:

  • Desmostylia отряды (десмостилия, иртә олигоцен — һуңғы миоцен)[4]
  • һәм ырыу Thalassocnus (талассокнус, плиоцен)[4].

ТаралыуыҮҙгәртергә

Диңгеҙ һөтимәр хайуандары ҙүр булғанлыҡтан быуаттар дауамында үҙҙәренә кешеләрҙең иғтибарын ныҡ йәлеп итеп торға, әммә улар йәшәгән ерҙәргә кеше аяғы бик тейеп бармағанлыҡтан, уларҙы бик тиҙ генә ҙур арауыҡта табып булмағанлыҡтан, улар һунар объекты булмайынса, яҡшы һаҡланып ҡалған. Шуға ҡарамаҫтан диңгеҙ һөтимәрҙәре бер нисә төр кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә юҡҡа сығып бара. Бында, тюлень кариб тюлень-монахтан тыш, стеллер һыйыры, япон диңгеҙе арыҫланы, ҡытай йылға дельфины, бәләкәй һәм атлантик һоро киттарҙың — robustus Eschrichtius gibbosus — популяцияһы юҡҡа сығарылған тиерлек. Был бигерәк тә Тымыҡ океан төньяғында, Охот диңгеҙе, Көньяҡта Корея ярымутрауында[9]күҙәтелә. 1800 йылда йәнлек тиреһе өсөн һунарсылар шәшке диңгеҙен (macrodon Neovison) ҡырып бөтөргән[10]. Бындай хәүеф янаған хәлдә диңгеҙ тюлень-монахы (зат һаны 1000-дән кәм) һәм калифорния диңгеҙ сусҡалары тора, улар балыҡсылар ауында сырмалып һәләк булып бөтөп бара. Ҙур һыҙатлы киттар ҙа хәүеф аҫтында тора, уларҙың популяцияһы бик аҡрын һәм оҙаҡ йылдар дауамында бара[9]. Дөйөм алғанда, төрлө баһалар буйынса, XXI быуаттың тәүге ун йыллығы аҙағында диңгеҙ һөтимәрҙәренең 23 %-61%-на хәүеф янай[11].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 Marine Mammals of the World, 1993, p. 1
  2. Ҡалып:Книга:Жизнь животных. Млекопитающие
  3. 3,0 3,1 3,2 Foote, A. D., et al. Convergent evolution of the genomes of marine mammals // Nature Genetics. — 2015. — Vol. 47. — P. 272—275. — DOI:10.1038/ng.3198
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Uhen, M. D. Evolution of Marine Mammals: Back to the Sea After 300 Million Years // The Anatomical Record. — 2007. — Vol. 290. — P. 514—522. — DOI:10.1002/ar.20545
  5. Berta, Sumich & Kovacs, 2015, pp. 41—43
  6. Berta, Sumich & Kovacs, 2015, pp. 119—123
  7. 7,0 7,1 Marine Mammals of the World, 1993, p. 2
  8. Ҡалып:Книга:Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2
  9. 9,0 9,1 Duffield, D. A. Extinctions, Specific // Encyclopedia of Marine Mammals / W. F. Perrin, B. Würsig, and J. G. M. Thewissen (Eds.) — 2nd Edition. — Rome: Academic Press, 2009. — P. 402—404. — ISBN 978-0-12-373553-9.
  10. Berta, Sumich & Kovacs, 2015, p. 119
  11. Schipper, J., et al. The Status of the World’s Land and Marine Mammals: Diversity, Threat, and Knowledge // Science. — 2008. — Vol. 322. — P. 227. — DOI:10.1126/science.1165115

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

ҺылтанмаларҮҙгәртергә