Төп менюны асырға

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы (19191921) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы башҡорт частарының хәрби формированиеһы.

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы
Ғәмәлдә булыу йылдары

19191921

Ил

Рәсәй Рәсәй

Буйһоноу

Революцион хәрби совет

Инә

РККА

Тибы

ҡоро ер ғәскәрҙәре

Үҙ эсенә ала

1-се Башҡорт кавалерия полкы; 2-се Башҡорт кавалерия полкы һ. б.

Ҡатнашҡан

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы, Совет-поляк һуғышы

Командиры
Билдәле командирҙары

М. Л. Мортазин, А. В. Горбатов

Ойошторолоуы һәм тарихыҮҙгәртергә

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһын 1919 йылдың июнь айында М. Л. Мортазин Башҡорт корпусының Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы базаһында төҙөй.

Бригада составына 1-се Башҡорт кавалерия полкы[1], 2-се Башҡорт кавалерия полкы[2], пехота дивизионы инә[3]. 1920 йылдың май айында таратып ебәрелгән Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 1-се Башҡорт кавалерия полкы бригада составына индерелде.

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы аҡгвардиясыларҙың Көньяҡ армияһы составына инә[4].

 
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы яугирҙары. Урал. 1919 йыл.

1919 йылдың 8 авгусынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, аҡгвардиясылар командованиеһының фармандарына иғтибар итмәй, үҙ аллы эш итә башлай. 1919 йылдың 18 авгусында көтөлмәгән һөжүм менән 4-се Ырымбур армия корпусын ҡыйрата. Башревком вәкиле Т. Ғ. Имаҡовтың ярҙамы менән 1919 йылдың 23 авгусында бригада РККА яғына күсә һәм 1-се армия составына индерелә.

1919 йылдың сентябрендә бригадала 1 800 ҡылыс, ике орудиелы һәм һигеҙ пулеметлы йәйәүле батальон иҫәптә була. 1919 йылдың 7 октябренән Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Төркөстан фронтының Илецк ғәскәрҙәре төркөмө составында һуғыша[5]. Урал армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, шул иҫәптән Урал-Гурьевск операцияһында. Урал казактарына ҡаршы ауыр һуғыштарҙа бригада үҙенең шәхси составынан 60 % юғалта[6].

1919 йылдың декабрь айында М. В. Фрунзе фарманына ярашлы 2-се кавалерия бригадаһы 1-се армияның 5-се кавалерия дивизия составына индерелә. Әммә бер аҙҙан Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссариаты, РСФСР-ҙың Реввоенсоветы юллауы буйынса бригадаға элекке статусы ҡайтарыла.

1920 йылдың май айында 12-се армия составына инә. Бригада составына Петроградтан килгән башҡорт кавалерия полкы ҡушыла, ә 1920 йылдың август — сентябрь айҙарында Башҡортостандан килгән ирекле отрядтар өҫтәлә[7].

Советтар һәм Польша араһындағы һуғыш ваҡытында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Киев һәм Ровно — Дубнинск һөжүм операцияларында, шулай уҡ Ковель, Замостье, Грубешов, Дубно, Изяславль һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Бригада С. В. Петлюра етәкселегендәге ҡораллы формированиеларҙы юҡҡа сығарыуҙа ҡатнаша.

1920 йылдың 10 декабрендә һалдаттарҙың һаны кәмеү сәбәпле, 12-се армия командующийы бойороғона ярашлы бригада ике полкка ҡалдырыла — 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары. 1921 йылдың башынан Киев хәрби округы командующийы ҡарамағында була.

1921 йылдың 25 мартында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы тарҡатыла, уның частары 15-се, 16-сы, 17-се һәм 18-се Башҡорт айырым эскадрондарына бүленәләр һәм Петроград Советы исемендәге 12-се сик буйы дивизия составында Румыния һәм Польша сиктәренең бер участкаһын һаҡлауға ебәреләләр.

1921-се йылдың ноябрендә 15-се, 16-сы һәм 17-се Башҡорт айырым эскадрондары 12-се кавалерия дивизияһына берләшәләр[8], ә 18-се ҡыҙыл казактар эскадроны 2-се кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия полкына үҙгәртелә.

 
Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының бер төркөм командирҙары. 1919 йыл.

КомандующийҙарыҮҙгәртергә

Айырыу билдәләреҮҙгәртергә

Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

НаградаларыҮҙгәртергә

Бригаданың 80-дән ашыу яугиры һәм командиры Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.

ХәтерҮҙгәртергә

1950—1980 йылдарҙа Ровно ҡалаһында бригада яугирҙары хөрмәтенә һәйкәл була, ә урамдарының береһе бригада исемен йөрөтә.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1919 йылдың октябренән 5-се Башҡорт кавалерия полкы итеп үҙгәртелә, ә 1920 йылдың майынан — 27-се Башҡорт кавалерия полкы
  2. 1919 йылдың октябренән 6-сы Башҡорт кавалерия полкы итеп үҙгәртелә, ә 1920 йылдың майынан — 28-се Башҡорт кавалерия полкы
  3. 1919 йылдың июлендә һаны 4 мең кеше тәшкил итә
  4. Южная армия генерал-майора Г. А. Белова сформирована 23 мая 1919 года на базе Оренбургской отдельной армии и Южной группы войск.
  5. 26 октябрь, 1919 йылдың төркөмө 4-се армияға буйһондорола
  6. Плотников И.
  7. История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — Б. 109. — 468 б. — ISBN 978-5-7501-1199-2.
  8. 1925 йылда итеп үҙгәртелде 10-сы кавалерийский полк Верхнеуральского черного казачества исемендәге Башцик һәм өлөшләтә пополнилась новобранцами бер Башҡорт АССР.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә