Төп менюны асырға

Алитус[сығанаҡ 1767  көн күрһәтелмәгән] или Алиту́с[2][3] (лит. Alytus, пол. Olita, рус. Олита[4]) —Литваның көньяғында, Дзукиялағы ҡала, Алитус өйәҙенең һәм Алитус районының административ үҙәге; Литвала халҡы һаны буйынса алтынсы урында тора.

Алитус
ФлагГерб
Flag of Alytus.gifCoat of arms of Alytus (Lithuania).svg
Рәсем
Рәсми атамаһы Alytus
Дәүләт Flag of Lithuania.svg Литва
Административ үҙәге Алитус өйәҙе[d], Алитусский район[d] һәм Q9271583?
Административ-территориаль берәмек Алитус өйәҙе[d]
Анклав в Алитусский район[d]
Закондар сығарыу органы Alytus city council (2011-2015)[d], Alytus city council (1995-1997)[d], Alytus city council (2003-2007)[d], Alytus city council (2007-2011)[d], Alytus city council (1997-2000)[d] һәм Alytus city council (2000-2003)[d]
Халыҡ һаны 51 534 кеше (1 ғинуар 2018)[1]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 93 метр
Сәғәт бүлкәте Көнсығыш Европа ваҡыты[d]
Туғандаш ҡала Рочестер (Нью-Йорк), Ополе, Ботчюрка[d], Альбано-Лациале[d], San Martín[d] һәм Петрозаводск
Милке Alytus Stadium[d]
Майҙан 48 км²
Почта индексы LT-62001
Рәсми сайт alytus.lt​ (лит.)​ (рус.)​ (инг.)
Беренсе яҙма телгә алыу 1377
Категория с картами на Викискладе Maps of Alytus
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Алитусе[d]
Commons-logo.svg Алитус Викимилектә

Урыны һәм тасуирламаһыҮҙгәртергә

 
Самолеттан ҡала күренеше

Ҡала Неман йылғаһының ике яҡ ярында Вильнюстан 105 км, Каунастан 69 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡ Литваның сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге.

ХалҡыҮҙгәртергә

2013 йылдың 1 ғинуарына халҡы һаны 281 57 кеше иҫәпләнгән. Хәҙер Алитуста 94,7 % литвалылар, 2,8 % урыҫтар йәшәй. 2017 йылдың 1 июленә ҡарата ҡала халҡы 51 947 кеше тәшкил иткән.

АтамаһыҮҙгәртергә

Ҡала үҙенең атамаһы менән йылғаға — Неман ҡушылдығына бурыслы тип фараз ителә. Хәҙер йылға Алитупис тип атала (лит. Alytupis), әммә элек Алитус исеме менән аталыуы мөмкин (лит. Alytus).

ГербыҮҙгәртергә

Гербты ҡалаға 1581 йылдың 15 июнендә магдебург хоҡуҡтары менән бергә король Стефан Батория бүләк итә. Тарихи герб 1995 йылдың 11 декабрендә Литва президенты декреты менән раҫлана.

ТарихыҮҙгәртергә

1377 йылда тәүге яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына. 1581 йылда ҡала хоҡуғы бирелә.

XIX быуат аҙағында көнбайыш Рәсәй империяһы сиктәрен нығытыу менән бергә мөһим стратегик урындағы Олитуны (Алитус) фортификациялау буйынса ҡарар ҡабул ителә. 1890 йылда Олита Рәсәй империяһының өсөнсө класлы ҡәлғәһе була

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә үк —1941 йылдың 22—23 июнендә Алитус районында ҙур танкылар алышы була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Алитуста 10—20 меңгә яҡын йәһүд атып үлтерелә (теүәл һаны билдәле түгел)[5]; бер ҡасан да ентекле тикшереү булмаған, ә төрлө сығанаҡтарҙа телгә алыныу һаны — 60 мең[6]. 1941 йылдың июленән алып 1943 йылдың апреленә тиклем казармалар биләмәһендә хәрби әсирҙәрҙең «Шталаг-343» концентрацион лагеры булған. 1943 йылдың майынан 1944 йылдың июленә тиклем ошонда уҡ көсләп күсерелгән кешеләрҙең лагеры урынлашҡан, улар башлыса Рәсәйҙең көнбайыш өлкәләренән булған. Әсирҙәрҙең бер өлөшө литва крәҫтиәндәренең усадьбаларында ауыл хужалығы эштәрендә файҙаланылған. Архив мәғлүмәттәре буйынса, лагерҙа яҡынса 2 мең хәрби әсир һәм совет гражданы һәләк булған.Туғандар ҡәберендә аҡ обелиск менән үҙәгендә мемориаль комплекс төҙөлгән (хәҙер Алитус ҡала паркы биләмәһендә)[7].

1944 йылдың июлендә ҡаланы штурмлағанда һәм йылғаны һуғышып аша сыҡҡанда 11-се гвардия армияһының күп һалдат һәм офицерҙары һәләк була. Һуғыштан һуң Улону урамындағы скверҙа 2891 совет яугиренең ҡәбере менән зыярат төҙөкләндерелә, улар араһында 6 Советтар Союзы Геройҙары[8]: гвардия полковнигы Г. Емельянов, гвардия өлкән лейтенанты В. Калинин, кесе сержант Н. Никонов, рядовой А. Тихоненко, өлкән сержант И. Тонконог, кесе сержант Т. Әхмәтов була.

ПредприятиеларыҮҙгәртергә

«Alytaus tekstilė» туҡыу компанияһы, «Snaige» һыуытҡыстарын етештереү буйынса завод, «Alita» алкоголле эсемлектәр етештереүсе билдәле предприятие

Билдәле кешеләреҮҙгәртергә

  • Миколас Бурокявичюс
  • Вальдемарас Мартинкенас
  • Гинтарас Стауче

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Statistics Lithuania
  2. Ф. Л. Агеенко. Русское словесное ударение. Словарь имён собственных. —
  3. Географический энциклопедический словарь: географические названия / Под ред. А. Ф. Трёшникова — 2-е изд., доп.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — Б. 20. — 592 б. — ISBN 5-85270-057-6.
  4. Генеральная карта Виленской губернии (1820 год)
  5. Holocaust Education Ҡалып:Webarchive (инг.)
  6. Atminimo knyga. Lietuvoje karių albumas karo Antrojo pasaulinio kapinių. Хәтер китабы. Gedenkbuch. Берлектәге баҫма Литва Республикаһы, рәсәй федерацияһы, Германия Федератив Республикаһы, 60 йыллығына арналған икенсе донъя һуғышы тамамлана. Stančikas Sudarytojas Vaigutis. — Vilnius: Gairės, 2006. — 34 с. — ISBN 9986-625-59-9.
  7. Atminimo knyga. Lietuvoje karių albumas karo Antrojo pasaulinio kapinių. Хәтер китабы. Gedenkbuch. Берлектәге баҫма Литва Республикаһы, рәсәй федерацияһы, Германия Федератив Республикаһы, 60 йыллығына арналған икенсе донъя һуғышы тамамлана. Stančikas Sudarytojas Vaigutis. — Vilnius: Gairės, 2006. — С. 32-33. — ISBN 9986-625-59-9.

8. Statistics Lithuania. Administrative at the beginning of the year M3010214 territory by Population, 1996-2013 of place residence

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Олита // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • Raida Alytaus istorinė: XX nepriklausomybės iki užuomazgos nuo a atgavimo miesto. pabaigoje (sud. Regina Žepkaitė). — Vilnius: Eugrimas, 2004. — P 187.: iliustr. — ISBN 9955-501-66-9
  • Alytaus sportas (sud. Marytė Marcinkevičiūtė). — Vilnius: Homo liber, 2005. — P 380.: iliustr. — ISBN 9955-449-86-1

ҺылтанмаларҮҙгәртергә