Ҡушморон (күл)

Ҡушморон (рус. Кушмурун, ҡаҙ. Қусмурын) — Ҡаҙағстандың төньяғындағы күл. Ҡустанай өлкәһендәге Әүлиәкүл һәм Ҡараһыу райондары сигендә, Ҡушморон ҡасабаһынан 9 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡушморон аша Убаған[1] йылғаһы аға.

Ҡушморон
Күлгә ҡойоусы йылғалар Убаған (йылға)
Күлдән аҡҡан йылғалар Убаған (йылға)
Һыу йыйыу бассейны бассейн Оби[d]
Дәүләт Flag of Kazakhstan.svg Ҡаҙағстан
Flag of Russia.svg Рәсәй империяһы
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Административ-территориаль берәмек Костанайская область[d]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 103 метр
Вертикаль тәрәнлеге 3 метр
Майҙан 210 км²

ТасуирламаһыҮҙгәртергә

Күл майҙаны 400—415 км² , һыуйыйғыс майҙаны 10,5 мең км². Күл соҡоро 60 км алыҫлыҡҡа көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, киңлеге 15 км-ға етә, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Төбө яҫы, балсыҡлы һәм балсыҡ ҡатнаш тупраҡ, ләм ҡатламы менән ҡапланған. Ярҙары урта өлөшөндә 5-7 м тиклем бейеклектә. Ҡушморондан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Аманҡарағай урман массивы урынлашҡан. Һыуы йәшкелт-һары төҫтә, минераллашыуы 1-25 г/л. Һыуйыйғыс майҙаны, башлыса, һөрөлгән[1].

ФаунаһыҮҙгәртергә

Һаҙ һәм күлдәрҙә һыу һәм һаҙ ҡоштары тереклек итә[1]. Балыҡтарҙан алабуға, ҡорман, һаҙан үрсей.

ЭтимологияһыҮҙгәртергә

Атама ҡуш һәм морон һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Хәҙер Ҡаҙағстанға инһә лә, ҡаҙаҡтар Рәсәйгә ҡушылғансы тарихи башҡорт ерҙәре булған. Өфө провинцияһы башҡорттарының батшабикә Анна Иоанновнаға 1733 йылда яҙылған мөрәжәғәтендә шундай юлдар бар: «А ныне у нас нижайших рабов Вашего Императорского величества земли и воды: а имянно называемую реку Тобул, озеро Чапалай, реку Мияч, которые в Кунгурском уезде… Тако ж Казанской дороги у башкирцов, которые живут по реке Каме…».Своей землёй они называют также илецкие месторождения соли[2], йәғни Тубыл йылғаһы буйындағы ерҙәр башҡорт иленә ингән.

Топоним ошо тарихты Ҡушморон тип Ш өнө менән әйтелеүе һәм яҙылыуы менән раҫлап та тора, сөнки ҡаҙаҡ телендә ул Ҡусмурын тип яҙыла. Атаманы ҡош һүҙе менән бәйләгән фараздар ҙа бар. Әммә төркиҙәрҙә ҡоштоң мороно тип түгел, ә суҡышы тип атайҙар[3]. Ысынлап та, Ҡушморон күленә ике ярымутрау мороно терәлеп тора, тап шунан «ҡуш» сифатлауы килеп ингән тип һанай тел белгестәре[3].

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 1,2 Кусмурын // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.
  2. Аҡманов И. Ғ. Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России. // ж."Ватандаш", 2005. — № 5 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.
  3. 3,0 3,1 Кушмурун

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

Кушмурун