Төп менюны асырға

Ҡумыҡ теле (үҙатамалары — къумукъ тил, qumuq til, рус. Кумы́кский язы́к) — Дағстанда, Чечняның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән ҡумыҡтарҙың теле.

Ҡумыҡ теле
ҡум. къумукъ тил
ҡум. Къумукъ‎ (Qumuq)
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Дағстан, Чечен Республикаһы һәм Төньяҡ Осетия — Алания
Тел төрҙәре агглютинатив телдәр
Яҙыу кумыкская письменность[d]
Телдә һөйләшеүселәр 426 212 кеше[1]
Статус языка ЮНЕСКО бирешеүсән[d][2]
Состояние языка в каталоге Ethnologue 5 Developing[d][3]
Викимедиа проекттарында тел коды kum
Барлыҡҡа килгән Дағстан
ISOCAT коды 767

Дағстан райондарында ҡумыҡ теллеләр өлөшө

Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.

Ҡумыҡ теле — Дағстан телдәре араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «Ёлдаш» гәзите нәшер ителә.

ТарихыҮҙгәртергә

Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул монгол-татар осорона тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй (XIII быуатҡа тиклем).

Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: традицион ғәрәп графикаһы 20-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны латин алфавиты алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — кириллицаға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 40-50 йылдарҙа үҙгәртелә.

Ҡумыҡ теленә иң яҡыны ҡарасәй-балҡар, ҡырымтатар һәм ҡараим телдәре[4].

Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ урыҫ һәм төрөк телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).

Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә рәсми тел булып торған[5]. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән лингвоним (бусурман тил) ҡулланылған[6]

Таулылар эмиграцияһыҮҙгәртергә

1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған[7].

ЯҙмаһыҮҙгәртергә

Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

А а а П п пe
Б б бe Р р эр
В в вe С с эс
Г г гe Т т тe
Гъ гъ гъa У у у
Гь гь гьe Уь уь уь
Д д дe Ф ф эф
Е е e Х х хa
Ё ё ё Ц ц цe
Ж ж жe Ч ч чe
З з зe Ш ш шa
И и и Щ щ щa
Й й къысгъа и Ъ ъ къатты белги
К к кe Ы ы ы
Къ къ къa Ь ь йымышакъ белги
Л л эл Э э э
М м эм Ю ю ю
Н н эн Я я я
Нг нг энг
О о o
Оь оь оь

Хәҙерге заман латиницаһыҮҙгәртергә

1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша[8], ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара[9].

Латиница нигеҙендә ҡумыҡ алфавиты[8]
Латиница Кириллица МФА
A a А а ⟨a⟩
B b Б б ⟨b⟩
C c Ж ж ⟨d͡ʒ⟩
Ç ç Ч ч ⟨t͡ʃ⟩
D d Д д ⟨d⟩
E e Э э ⟨e⟩, ⟨æ⟩
G g Г г ⟨ɡ⟩
Ğ ğ Гъ гъ ⟨ʁ⟩
H h Гь гь ⟨h⟩
İ i И и ⟨i⟩
I ı Ы ы ⟨ɯ⟩
Y y Й й ⟨j⟩
J j Ж ж ⟨ʒ⟩
K k К к ⟨k⟩
Q q Къ къ ⟨q⟩
L l Л л ⟨l⟩
M m М м ⟨m⟩
N n Н н ⟨n⟩
Ñ ñ Нг нг ⟨ŋ⟩
O o О о ⟨o⟩
Ö ö Оь оь ⟨ø⟩
P p П п ⟨p⟩
F f Ф ф ⟨f⟩
R r Р р ⟨r⟩
S s С с ⟨s⟩
Ş ş Ш ш ⟨ʃ⟩
T t Т т ⟨t⟩
U u У у ⟨u⟩
Ü ü Уь уь ⟨y⟩
V v В в ⟨v⟩
W w В в ⟨w⟩
X x х х ⟨x⟩
Z z З з ⟨z⟩
Ä ä я либо а ⟨æ⟩
ʼ Ъ ъ ⟨ʔ⟩, ⟨ʕ⟩

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls
  2. Красная книга языков ЮНЕСКО
  3. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  4. Кумыкский энциклопедический словарь. Махачкала. 2012. С. 218.
  5. Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 183
  6. Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 182
  7. Казбекова З. Г. Дагестан в европейской литературе. Махачкала. 1987
  8. 8,0 8,1 Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu, 18-20 Kasım 1991 (Istanbul, Turkey, 1992), страница 67
  9. https://www.ethnologue.com/language/kum

БиблиографияҮҙгәртергә

  • Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. — М., 1940.
  • Русско-кумыкский словарь. Бамматов З. З. — Махачкала. 1960.
  • Русско-кумыкский словарь. ред. Бамматов Б. Г. — Махачкала. 1997.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә