Эссен (нем. Essen [ˈɛsən]) — Германияның көнбайышында Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала. Ҡала Рур өлкәһе һәм Рейн-Рур төбәктәренең үҙәгендә урынлашҡан. Кёльн, Дюссельдорф һәм Дортмундтан һуң ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡала һәм мөһим иҡтисади үҙәктәрҙең береһе. Дюссельдорф административ округы составында 570 мең халҡы менән бойондороҡһоҙ ҡала булып, Эссен ГФР-ҙың эре ҡалалары исемлегендә туғыҙынсы урынды биләй. Эссен эре сәнәғәт концерны үҙәге булараҡ билдәле, ә 1972 йылдан, ҡалала күп профилле университет ойошторолғас, ул илдә Юғары мәктәптең мөһим үҙәге лә булып тора. 2003 йылда Эссен университетын Дуйсбург университеты менән берләштергәс, студенттар һаны буйынса был уҡыу йорто Германия университеттары араһында туғыҙынсы урынды биләй. 1958 йылдан Эссен шулай уҡ католик епархия үҙәге.

Эссен
нем. Essen
ФлагГерб
Flagge Essen.svgDEU Essen COA.svg
Рәсем
Рәсми атамаһы Essen
Ҡыҫҡаса атамаһы E[1]
Дәүләт Flag of Germany.svg Германия[2]
Административ үҙәге Gau Essen[d]
Административ-территориаль берәмек Дюссельдорф[d]
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Рур[d] һәм Дайльбах[d]
Хөкүмәт башлығы Томас Куфен[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Q627637?[3], Climate Alliance[d][4], Emschergenossenschaft[d][5], Мэры за мир[d][6], Städtetag Nordrhein-Westfalen[d][7] һәм краевой союз Рейнланд[d]
Халыҡ һаны 583 109 кеше (30 сентябрь 2019)[8][9]
Ҡатын-ҡыҙҙар 300 104[9]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 116 метр
Туғандаш ҡала Сандерленд[d], Тампере[d], Гренобль, Түбәнге Новгород, Тель-Авив һәм Забже[10]
Милке Essener Verkehrs-AG[d], Stadion Essen[d] һәм Стадион им. Георга Мельхеса[d]
Штаб-фатирҙың урынлашыуы Эссенская ратуша[d]
Сиктәш Эннепе-Рур[d], Оберхаузен[d], Мюльхайм-ан-дер-Рур[d], Меттман[d], Бохум[d], Гельзенкирхен[d], Реклингхаузен[d], Ботроп[d], Фельберт[d] һәм Хайлигенхаус[d]
Архивы хранятся в Q16831761?
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Майҙан 210,34 км² (2016)[11]
Почта индексы 45359 һәм 45001
Рәсми сайт essen.de​ (нем.)
Урынлашыу картаһы
Урындағы телефон коды 0201 һәм 02054
Код аэропорта ИАТА ESS
Номер тамғаһы коды E
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Эссене[d]
Категория карт на Викискладе Category:Maps of Essen[d]
Commons-logo.svg Эссен Викимилектә

845 йылда Рур йылғаһы буйында ҡатын-ҡыҙҙар штифты (затлы сығышлы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ярым монастырь) кеүек барлыҡҡа килеп, Эссен беҙҙең ваҡытта «Рейн ерҙәренең край союзы» (Ландшафтсфербанд Райнланд, Landschaftsverband Rheinland) һәм «Рур төбәге союзы» (Регионалфербанд Рур, Regionalverband Ruhr) ағзаһы булып тора. «Рур 2010 — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» проекты сиктәрендә Эссен был проектта бөтә Рур төбәген күрһәтеп, «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» тип һайлана.

Яҡынса 800 йылда Изге Людгер хәҙерге заман ҡалаһы сиктәрендә ирҙәр монастыры Верденға нигеҙ һала, ул иртә христиан яҙыуының мөһим үҙәге була.

ГеографияһыҮҙгәртергә

Күрше ҡалалар (көнсығыштантан сәғәт уғы буйынса):

  • Бохум
  • Хаттинген ( Эннепеталь-Рур округы)
  • Фельберт (Меттманн округы)
  • Хайлигенхаус (Меттманн округы)
  • Рурҙағы Мюльхайм
  • Оберхаузен
  • Боттроп
  • Гладбек (Реклингхаузен округы)
  • Гельзенкирхен

ХалҡыҮҙгәртергә

Ҡала халҡының һаны 2011 йылдың 31 декабрендәге мәғлүмәттәр буйынса ( 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып,) 565 900 кеше тәшкил итә (шул уҡ датаға ҡарата элегерәк 573 468 кеше була)[12]. 2000 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 595 243 кеше йәшәгән, 1990 йылға — 626 973 кеше, 1970 йылға — 696 419 кеше йәшәгән[13].

ТарихыҮҙгәртергә

800 йылда Верден аббатлығына нигеҙ һалына, унан Эссен тарихы башлана. Артабан рур бассейны ҡалаларын, шул иҫәптән Эссенды берләштереү башлана.

КлиматыҮҙгәртергә

Эссенда уртаса йомшаҡ климат.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса максимум, °C 3,9 5,1 8,3 12,4 17,1 20,0 21,6 21,6 18,4 14,0 8,1 4,9 13,0
Уртаса температура, °C 1,9 2,5 5,1 8,5 12,9 15,7 17,4 17,2 14,4 10,7 5,7 2,9 9,6
Уртаса минимум, °C −0,3 0,0 2,2 4,8 8,7 11,5 13,2 13,3 11,1 7,9 3,5 0,9 6,4
Яуым-төшөм нормаһы, мм 81 57 75 68 73 97 89 77 73 70 83 90 933
Сығанаҡ: World Climate

Административ бүленешеҮҙгәртергә

 
Эссен районының административ картаһы

Эссен ҡала округтарына (stadtbezirk), ҡала округтары ҡала кварталдарына бүленә (stadtteil).

Элекке шахталарҮҙгәртергә

  • Зильбербанк.
  • Цольферайн.

Эссен ҡалаһында иң эре газ-транспорт һәм газ һатыу E.ON Ruhrgas компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.

Messe Essen күргәҙмә комплексында йыл һайын донъялағы иң ҙур өҫтәл уйындары күргәҙмәһе — Spieltage Internationale үткәрелә.

ТранспортыҮҙгәртергә

Эссен ҡалаһында Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияларының береһе урынлашҡан[14]. Классификацияның немец системаһы буйынса Эссен тимер юлы вокзалы беренсе категориялы вокзал була, был уны илдең 20 төп вокзалы иҫәбенә индерә.

Ҡалала метрограмдың өс линияһы эшләй. Эссендә Европаның иң ҙур автомобиль баҙары урынлашҡан.

Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындарыҮҙгәртергә

2010 йылда, венгр Пече һәм төрөк Истанбулы менән Эссен Европаның мәҙәни баш ҡалаһы була.

Ҡалала Фолькванг художество музейы урынлашҡан

Туғандаш ҡалаларыҮҙгәртергә

Эссен ҡалаһы менән туғанлашҡан ҡалалар:[15]

Ҡара Ҡалып:Категорию

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. ISIL- und Sigeladressen mit Koordinaten ausgestattetБерлинская государственная библиотека, 2016.
  2. archINFORM — 1994.
  3. http://www.agfs-nrw.de/mitglieder/essen.html
  4. http://www.klimabuendnis.org/nc/kommunen/das-netzwerk.html
  5. https://www.eglv.de/emscher-lippe/emschergenossenschaft/
  6. http://www.mayorsforpeace.org/english/membercity/map/europe.html
  7. http://www.staedtetag-nrw.de/mitglieder/
  8. https://www.statistikportal.de/de/produkte/gemeindeverzeichnis(untranslated).
  9. 9,0 9,1 https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/04-kreise.html
  10. https://www.um.zabrze.pl/mieszkancy/samorzad/miasta-partnerskie/essen
  11. https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html
  12. Тимер юл транспорты. Энциклопедия.: Ҙур Рәсәй энциклопедияһы м., 1995 88-89 стр.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

ҺылтанмаларҮҙгәртергә