Төп менюны асырға

Йәшен  — атмосфералағы электр бушаныуы, ғәҙәттә көслө ямғыр яуғанда була, көслө яҡтылыҡ һыҙаты - ялағай ялтырауҙан, күк күкрәүҙән торған тамамланған цикл. Йәшендәр Венерала, Юпитерҙа, Сатурнда, Уранда һәм башҡа күк есемдәрендә булыуы теркәлгән. Йәшен бушаныуының ток көсө Ерҙә 10—500 мең ампер, көсөргәнеш — тиҫтә миллиондан миллиард вольтҡа тиклем тәшкил итә[1]. Иң оҙон ялағай Оклахомала 2007 йылда теркәлгән. Уның оҙонлоғо 321 км тәшкил иткән. Иң оҙайлы ялағай Альп тауҙарында булған. Ул 7,74 секунд дауам иткән[2].

Йәшен һәм ялағай
Рәсем
Оҙайлылыҡ 125 ± 75 микросекунда
Туранан-тура сәбәп булып тора удар молнии[d]
Нимәлә үлсәнә Грозоотметчик[d]
Тауыш сығара гром[d]
Commons-logo.svg Йәшен һәм ялағай Викимилектә
Йәшен ялағайҙары

ЯлағайҮҙгәртергә

 
Ялағайҙың барлыҡҡа килеүе

Ялағай - атмосферала ҡойма ямғырҙар ваҡытында болоттарҙа электр бушаныуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән йәшендең утлы һыҙаты. Артынса күк күкрәй. Йәшен ваҡытында бик ҡеүәтле электр барлыҡҡа килә.

Көслө яҡтылыҡ атмосфераның ике нөктәһе араһында электр бушаныуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул ер менән болот йәки ике болот араһында барлыҡҡа килеүсән.

Ялағай ике баҫҡыс үтә - беренсе бушанғанда ергә кире (-) заряд бирелә. Был ваҡытта ялағай ныҡ яҡтырмай. Ерҙән болотҡа ыңғай заряд күтәрелә. 50 м самаһындағы бейеклектә ике заряд осраша һәм барлыҡҡа килгән электр ҡеүәтенән болотта бик яҡты һыҙат барлыҡҡа килә. Уның потенциаль ҡеүәте бер нисә миллион вольтҡа етә ала.

Өйрәнелеү тарихыҮҙгәртергә

Йәшендең электр тәбиғәтле икәнен американ физик Франклин Бенджамин асҡан, уның идеяһы менән ямғыр болотонан электр алыу тәжрибәһе үткәрелгән.

Франклиндың йәшендең электр сығышлы икәнен өйрәнеү тәжрибәләре киң билдәле. 1750 йылда ул йәшен ваҡытында һауаға осорғос (воздушный змей) ебәреп тәжрибә үткәрә һәм был хаҡта яҙып сыға. Был тәжрибәне тураһында Джозеф Пристли ҙа яҙа.

1989 йылда йәшендең түбәнге атмосферала айырым төрҙәре асыла [3] 1995 йылда юғары атмосферала Джет тип аталған төрө асыҡлана [3].

ЙышлығыҮҙгәртергә

 
Йылына квадрат километрға тура килгән йәшендәр. 1995—2003 йылғы спутник күҙәтеүҙәре мәғлүмәттәре

Йыш ҡына йәшен тропиктарҙа барлыҡҡа килә.

Йәшен Конго Демократик Республикаһының көнсығышында тауҙар араһындағы Кифук ауылында иң йыш осрай[4]. Унда йылына бер квадрат километрға 158 йәшен атыу тура килә[5]. Шулай уҡ йәшен Венесуэлағы Кататумбо тигән урынында, Сингапурҙа ла,[6], Бразилияның төньяғындағы Терезина ҡалаһында[7] һәм Флоридалағы «Йәшендәр аллея»һында йыш ата[8][9].

Боронғо грек мифтарындаҮҙгәртергә

  • Аполлондың улы Асклепий, Эскулап — табибтар һәм табиблыҡ сәнғәте илаһы дауалау ғына түгел, үлектәрҙе терелткән. Донъялағы боҙолған тәртипте кире урынлаштырыу өсөн Зевс уға йәшен менән атҡан[10].
  • Ҡояш илаһы Гелиостың улы Фаэтон бер мәл атаһының ҡояш арбаһына ултырып китергә булған, әммә ауыҙҙарынан ут бөркөп торған аттарға идара итергә хәленән килмәгән һәм Ерҙе саҡ ҡурҡыныс ялҡында һәләк итмәй ҡалған. Асыуы килгән Зевс Фаэтонды йәшен менән атҡан.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Кошкин Н. И., Ширкевич М. Г. Справочник по элементарной физике. 5-е изд. М: Наука, 1972 г. С. 138
  2. Ученые назвали самую протяженную и самую продолжительную молнии
  3. 3,0 3,1 Красные Эльфы и Синие Джеты
  4. Kifuka – place where lightning strikes most often. Wondermondo. 21 ноябрь 2010 тикшерелгән.
  5. Annual Lightning Flash Rate. National Oceanic and Atmospheric Administration. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 март 2008. 8 февраль 2009 тикшерелгән.
  6. Lightning Activity in Singapore. National Environmental Agency (2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 сентябрь 2007. 24 сентябрь 2007 тикшерелгән.
  7. Teresina: Vacations and Tourism. Paesi Online. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 сентябрь 2008. 24 сентябрь 2007 тикшерелгән.
  8. Staying Safe in Lightning Alley. NASA (January 3, 2007). 24 сентябрь 2007 тикшерелгән.
  9. Pierce, Kevin Summer Lightning Ahead. Florida Environment.com (2000). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 октябрь 2007. 24 сентябрь 2007 тикшерелгән.
  10. Н. А. Кун «Легенды и мифы Древней Греции» ООО «Издательство АСТ» 2005—538,[6]с. ISBN 5-17-005305-3 Стр.35-36.

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Стекольников И. К. Физика молнии и грозозащита, М. — Л., 1943;
  • Разевиг Д. В. Атмосферные перенапряжения на линиях электропередачи, М. — Л., 1959;
  • Юман М. А. Молния, пер. с англ., М., 1972;
  • Имянитов И. М., Чубарина Е. В., Шварц Я. М. Электричество облаков. М.,1971.
  • Базелян, Э. М., Райзер, Ю. П. Физика молнии и молниезащиты. — М., Физматлит, 2001. — 319 c. — ISBN 5-9221-0082-3

ҺылтанмаларҮҙгәртергә