Ҡарасай-балҡар теле

төрөк телдәренең береһе, ҡарасайҙар һәм балҡарҙар теле

Ҡарасай-балҡар теле (рус. Карача́ево-балка́рский, (ҡарасай, балҡар) теле (къарачай-малкъар тил, таулу тил) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле ҡарасайҙар һәм балҡарҙар ҡулланған тел. Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элгәре тау-татар, тау төрки тип атала, сығатай теле тип тә йөрөтөлә[5].

Ҡарасай-балҡар теле
ҡарас.-балҡ. Къарачай-малкъар тил
ҡарас.-балҡ. qaraçay-malqar
ҡарас.-балҡ. Къарачай-Малкъар тил‎ (Qaraçay-Malqar til)
ҡарас.-балҡ. Таулу тил‎ (Tawlu til)
Ҡыҫҡаса атамаһы qaraçay-balkarca
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Тел төрҙәре агглютинатив телдәр
Яҙыу Кирил алфавиты һәм Латин алфавиты
Телдә һөйләшеүселәр 305 364 кеше (2010)[1],
310 400 кеше (2010)[2]
Статус языка ЮНЕСКО бирешеүсән[d][3]
Состояние языка в каталоге Ethnologue 5 Developing[d][4]
Барлыҡҡа килгән Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһы
ISOCAT коды 763
Викимедиа проекттарында тел коды krc

Социолингвистик хәл торошоҮҙгәртергә

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, Рәсәй Федерацияһында 305 364 кеше балҡарса һөйләшә.

Ethnologue сайты мәғлүмәттәре буйынса донъяла балҡар теллеләр — 310 730. Рәсәйҙән ситтә ҡарасай-балҡар теле Төркиәлә таралған, ҡайһы бер европа илдәрендә, АҠШ-та таралған.

Ҡарасай-балҡар теле Ҡарасай-Черкес[6] һәм Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларында дәүләт телдәренең береһе булып тора [7]. Беренсеһендә ул - ҡарасай (карач.-балк. къарачай тил), икенсеһендә балҡар (карач.-балк. малкъар тил) тип атала.

Ҡарасай-балҡар телендә «Заман »[8] һәм «Къарачай» гәзиттәре[9], «Минги тау» журналы [8], шулай уҡ балалар өсөн «Нюр»[8] һәм «Илячин»[9] баҫмалары нәшер ителә. Ҡөрьән ҡарасай-балҡар теленә тәржемә ителгән.

ЯҙмаһыҮҙгәртергә

1920-се йылдарға тиклем ғәрәп яҙма системаһы яраҡлаштырып ҡулланылған. Типография ысулы менән баҫтырып сығарылған ҡарасай-балҡар телендәге иң беренсе табылған китап XIX быуат башына ҡарай[10][11].

Ҡарасай-балҡар әлифбаһын латин һәм рус хәрефтәре менән эшләргә ынтылыш 1880-се йылдарҙа башлана. 1924-1939: латиница нигеҙендәге орфография. 1939-ҙан — кириллица нигеҙендә алфавит[12].

Ҡарасай-балҡар әлифбаһы хәҙер кириллица нигеҙендә генә йөрөтөлә[13].

Латин әлифбаһыҮҙгәртергә

1924 йылда ҡарасай-балҡар теле өсөн латин әлифбаһы кабул ителә:

A a B в C c Ç ç D d E e F f G g
Ƣ ƣ I i J j K k Q q L l M m N n
Ꞩ ꞩ O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t
Ь ь U u V v Y y X x Z z Ƶ ƶ

1926 йылда әлифбаға Ꞑꞑ, H h, W w хәрефтәре өҫтәлә.


Хәҙерге ҡарасай-балҡар әлифбаһыҮҙгәртергә

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т
У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы ь Э э Ю ю Я я

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Перепись населения 2010
  2. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  3. Красная книга языков ЮНЕСКО
  4. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  5. Коряков, 2010
  6. Закон «О языках народов Карачаево-Черкесской Республики», 1996
  7. Закон «О языках народов Кабардино-Балкарской Республики», 1995 Архивная копия от 13 ғинуар 2010 на Wayback Machine
  8. 8,0 8,1 8,2 Издаются в Кабардино-Балкарии
  9. 9,0 9,1 Издаются в Карачаево-Черкесии
  10. Журнал «Bibliotheca Sacra». 1881. Т. 38. С. 657
  11. Карачаевцы. Балкарцы (Отв. ред. М. Д. Каракетов, Х.-М. А. Сабанчиев). М.: Наука. 2014. С. 123
  12. Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. М., 1972
  13. Кругосвет

СығанаҡтарҮҙгәртергә

  • Боровков А. К. Карачаево-балкарский язык. Л., 1934.
  • Акбаев Ш. Х.  Фонетика диалектов карачаево-балкарского языка — Черкесск, 1963.
  • Алиев У. Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
  • Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
  • Ахматов И. Х. Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
  • Гочиева С. А. Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
  • Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
  • Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
  • Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
  • Карачаево-балкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
  • Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
  • Отаров И. М. Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
  • Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
  • Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. — Нальчик: Эль-Фа, 1995. — 2150 с.
  • Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 2. — Нальчик: Эль-Фа, 2002. — 1168 с.
  • Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 3. — Нальчик: Эль-Фа, 2005. — 1158 с.
  • Урусбиев И. Х. Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
  • Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
  • Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
  • Хаджилаев Х.-М. И. Очерки карачаево-балкарской лексикология. Черкесск, 1970.
  • Чеченов А. А. Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
  • Чеченов А. А. Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996.
  • Steve Seegmiller Karachay — Lincom Europa, 1996
  • В. И. Филоненко Грамматика балкарского языка (фонетика и морфология) — Кабардино-балкарское государственное издательство, 1940
  • Е. А. Лютикова, С. Г. Татевосов, М. Ю. Иванов, А. Г. Пазельская, А. Б. Шлуинский Структура события и семантика глагола в карачаево-балкарском языке — М.: ИМ-ЛИ РАН, 2006.
  • Материалы, предоставленные балкарской экспедией ОТиПЛа МГУ (хэндауты и проч.)


ҺылтанмаларҮҙгәртергә