Яҡтыкүл[4][5], (рус. Банное[1][3][6], башҡ. Яҡтыкүл[4],  — «яҡты күл»; Мауыҙҙы[2], Мауыҙлы күле — «убыр күле») — Башҡортостандың Әбйәлил районының төньяғындағы Ташбулат ауыл Советына ҡараған территориялағы тектоник сығышлы күл, Яйыҡ (Урал) йылғаһы бассейнына ҡарай[2][4][5]. 1965 йылдан алып региональ әһәмиәтле Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала[4]. Башҡортостандың иң тәрән һыулы күле[2][4].

Яҡтыкүл
53°35′48″ с. ш. 58°37′47″ в. д.HGЯO
Яҡтыкүл. 2009 год.
Яҡтыкүл. 2009 год.
ИлРәсәй Рәсәй
РегионБашҡортостан
РайонӘбйәлил районы
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге438[1] м
Оҙонлоғо4,2[2] км
Киңлеге1,9[2] км
Майҙаны7,72[3] км²
Күләме81,7[4] км³
Иң ҙур тәрәнлек28[4] м
Уртаса тәрәнлек10,6[4] м
Минерализация тибысөсө һыулы[4]
Һыу йыйыу майҙаны36,3[2] км²
Ағып сығыусы йылғаЙәнгел
РДҺР12010000311112200000544
Яҡтыкүл (күл) (Рәсәй)
Blue pog.svg
Яҡтыкүл
Яҡтыкүл (күл) (Башҡортостан Республикаһы)
Blue pog.svg
Яҡтыкүл
Commons-logo.svg Яҡтыкүл Викимилектә

ТасуирлауҮҙгәртергә

Күлдең майҙаны — 7,7 км²; оҙонлоғо — 4170 м, уртаса киңлеге — 1880 м; максималь тәрәнлеге 28 м[7], уртаса — 10,6 м, һыу күләме — 81,7 млн м³[5], һыу йыйыу майҙаны — 36,3 км²[5].

Яҡтыкүл Башҡорт Урал артының урта өлөшөндә Ҡотоҡай (664 м), Ҡаранъялыҡ (620 м) түбәләре һәм Яманҡай һырттары итәгендә ята, Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28[5], Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Күл тектоник сығышлы. Яҡтыкүл Урал артында ғына түгел, ғөмүмән, Башҡортостанда иң тәрән һыу сығанағы. Күлдең һыуы сөсө, үтә күренмәле. Ярҙары текә, урыны менән ишелеүсән, көнбайыш яғында — һөҙәк. Күлдән Яйыҡтың (Урал) уң ҡушылдығы Йәнгел йылғаһы ағып сыға.

АтамаһыҮҙгәртергә

Легенда буйынса, Мунсалы (Банное) атамаһы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Иванович Пугачёв исеме менән бәйле, тиҙәр. Яҡтыкүлдең һелтеле, йомшаҡ һыуында ул ғәскәренә «мунса инергә» («баниться») бойорған.

Банное тип йөрөтөү тик көнкүрештә генә ҡулланыла, тип иҫәпләргә кәрәк, ә күлдең тарихи исеме — Яҡтыкүл.

Мауыҙҙы атамаһы (башҡ. Мауыҙҙы) төрки халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында «төпһөҙ, бирән» мәғәнәһен аңлатҡан мифик йән эйәһе Мауыҙ менән бәйләнгән[8].

Әбйәлил районы сәсәне — Мирхәйҙәр-сәсәндән ишеткәнен уның улы Марсель Мирхәйҙәров «Ашҡаҙар» радиоһына биргән интервьюһында ошолайтып еткерә: Мирхәйҙәр сәсәнгә Рәхмәтуллин Ғибәҙәт ҡарт Мауыҙҙы күле атамаһы Мул ауыҙлы һүҙбәйләнешенән барлыҡҡа килгән, тип әйткән, сөнки күл күп йылғалар менән туҡланған[9].

РекреацияҮҙгәртергә

Күл һәм уның тирә-яғы — халыҡтың яратҡан ял урыны. Күл тирәләй шифаханалар һәм ял итеү базалары урынлашҡан, тау саңғыһы үҙәге бар.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 Карта бите N-40-94-А. Масштаб: 1 : 50 000.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Энциклопедия БашкирииЯКТЫКУЛЬ. ufa-gid.com. 26 апрель 2016 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 «Яҡтыкүл (күл)» — информация об объекте в Государственном водном реестре
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Ҡалып:Oopt.aari.ru
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Башкирская энциклопедия. В 7 т. / Гл. редактор М. А. Ильгамов. Т.1: А—Б. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005.
  6. Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Башкортостан по состоянию на 04.03.2016. rosreestr.ru. 10 апрель 2016 тикшерелгән.
  7. Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия 2013 йылдың 10 ноябрь көнөндә архивланған.
  8. Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С.147.
  9. Марсель Мирхәйҙәров менән әңгәмә

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».

ҺылтанмаларҮҙгәртергә

ВидеояҙмаларҮҙгәртергә