Төп менюны асырға

Непа́льский язык (नेपाली, непа́ли) —   Непалдың дәүләт һәм иң киң таралған теле, бында уны тыуған телгә һанап халыҡтың 44,6 % һөйләшә (11,8 млн. кеше).

Непал теле
непал नेपाली भाषा
Дәүләт Flag of Nepal.svg Непал
Flag of India.svg Һиндостан
Flag of Bhutan.svg Бутан
Тел төрҙәре язык SOV[d]
Яҙыу деванагари[d]
Телде көйләүсе Nepal Academy[d]
Телдә һөйләшеүселәр 17 000 000±1 000 000 кеше,
24 131 000 кеше (2011)[1],
8 680 000 кеше (2011)[2],
15 451 000 кеше (2011)[1],
11 826 953 кеше (2011)[3],
2 926 168 кеше (2011)[4]
Состояние языка в каталоге Ethnologue 1 National[d]
Викимедиа проекттарында тел коды ne
Барлыҡҡа килгән Непальцы[d]
Категория для фильмов на этом языке [d]
Commons-logo.svg Непал теле Викимилектә

Непал теле хинди теле менән тығыҙ бәйләнгән.  Непали, индоевропа телдәренең индоарий тармағының, пахари (pahārī «горные») төркөмсәһенө инә.

Непалда (2011 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса 11 826 953 тел йөрөтөүсе яҙылды[5]), шулай уҡ Бутанда һәм Һиндостанда Непалдан килгән иммигранттар араһында — көнбайыш Бенглия, Бихар һәм Ассам штаттарында таралған. Һиндостандың Сикким штатында һәм Көнбайыш Бенгалия штатының Дарджилинг округында официаль статусы бар[6].

Невар (непал-бхаса) теле менән бутарға кәрәкмәйНепаланың баш ҡалаһы Катмандуның баштағы теле, улар тибет-бирман телдәренә ҡарай. Непал теле үҙ исемен гурктар Катманду ҡалаһына күскәндән һуң ала.

Непали, Непалдың төрлө этник төркөмдәрен бәйләгән  дәүләт теле булһа ла, илдә  тағы күп төрлө һөйләшеү телдәрендә бар. Мәҫәлән, Катманду үҙәнендәге неварҙар невари телендә һөйләшәләр. Шулай уҡ тамангтар, шерптар, раидар, лимблар, магардар, гурунгтар һәм башҡа төркөмдәр үҙ телдәрендә һөйләшәләр. Һиндостан сигендә тераяларҙа хиндила һәм майтхилия телдәрендә һөйләшәләр —был регионда тағы бер һинди теле.

Непали деванагари яҙыуы менән файҙалана (һинди яҙыуы); боронғо заманда яҙыуҙың үҙ системаһы ҡулланылған — бхуджимол яҙыуы. Беренсе яҙыу һәйкәле — 1337 йыл. Әҙәби тел  XIX быуат башында үҙәк диалект нигеҙендә үҫешә. 

Йөкмәткеһе

ИсемеҮҙгәртергә

Төрлө райондарҙа был тел төрлө исемдәр менән билдәле, атап әйткәндә, гуркхали (गोर्खाली — gurkhālī / gorkhālī, «язык гурхков»), кхас-кура (खस कुरा — khas kurā, «язык кхасов» исемен йөрөтә; иң киң таралған көдәлек атамаһы), парбатия (पर्वतिया — parbatiyā, «тау теле»)[7], дзонг-кэ лхоцхаммикха (Dzongkha Lhotshammikha / Lhotshamkha, «көньяҡ теле», лхоцампа Бутанала һөйләшәләр), көнсығыш пахарҙары (англ. Eastern Pahari, лингвик әҙәбиәтендә генә).

ДиалекттарҮҙгәртергә

Непал теленең төп диалекттары: аччами, баджурали, баджханги, байтади, дарджула, дотели (англ.) һәм соради.

Лингвистик ҡылыҡһырламаҮҙгәртергә

Фонетика һәм фонологияҮҙгәртергә

ҺуҙынкыларҮҙгәртергә

Непал телендә 11 һуҙынҡы, уларҙың 5 назаль түгелдәр.

Фонемалар[8][9]
Алдынғы  Уртаҡ  Аҙаҡҡы
Үре i ĩ u ũ
Урта - үрге e ẽ o
Урта- аҫкы ʌ ʌ̃
Аҫкылар a ã

 Непаль телендә 10 дифтонгтар бар: /ui/, /iu/, /ei/, /eu/, /oi/, /ou/, /ʌi/, /ʌu/, /ai/ и /au/.

Дифтогондар миҫалдары:

Дифтонг  Миҫал Тәржимә Яҙыуы
/ui/ /dui/ «ике» {{{2}}}
/iu/ /dziu/ «тән» {{{2}}}
/ei/ /sʌnei/ «торба» {{{2}}}
/eu/ /euʈa/ «бер» {{{2}}}
/oi/ /poi/ «ир» {{{2}}}
/ou/ /dʱou/ «йыуығыҙ!» {{{2}}}
/ʌi/ /kʌile/ «касан» {{{2}}}
/ʌu/ /dzʌu/ «арпа» {{{2}}}
/ai/ /bʱai/ «күсты» {{{2}}}
/au/ /au/ «килегеҙ!» {{{2}}}

ТартынҡыларҮҙгәртергә

Непаль телендә 27 тартынҡы[10]:

Фонемы
Иренле Тешле Альвеоляр Ретрофлексные Палатальные Заднеязычные Глоттальные
Танаулы m n ŋ
Шартлаулы p
b
t
d
ts
tsʰ
dz
dzʱ
ʈ
ʈʰ
ɖ
ɖʱ
k
ɡ
ɡʱ
Фрикатив s ɦ
Ҡалтыраған r
Аппроксиманттар (w) l (j)

МорфологияҮҙгәртергә

Грамматик үҙенсәлектәре: исем ырыуы — ир һәм ҡатын . Ҡылымда — 5 килеш (теләү, фараз итеү, ирреаль һәм башҡалар.).

СинтаксисҮҙгәртергә

Ҡыйын һөйләмдәрҙә эйәрсән киҫәк эйәртеүсе киҫәгенән алда килә.

ЛексикаҮҙгәртергә

 Лексика нигеҙе санскриттан килгән һүҙҙәрҙән тора. 

ПримечанияҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 https://www.ethnologue.com/language/npi
  2. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  3. https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf
  4. http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf
  5. Major highlights. Central Bureau of Statistics (2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 март 2015. 19 декабрь 2015 тикшерелгән.
  6. Official Nepali language in Sikkim & Darjeeling. CensusIndia.gov.in.
  7. Clark, T. W Nepali and Pahari // Current Trends in Linguistics — Walter de Gruyter, 1973. — P. 252. — 732 p.
  8. Pokharel, Madhav Prasad Experimental analysis of Nepali sound system — University of Pune, India, 1989.
  9. Khatiwada, Rajesh Nepali // Journal of the International Phonetic Association — Cambridge University Press, 2009. — Vol. 39. — P. 337–380.
  10. Bandhu, Chudamani; Dahal, Balabh Mani; Holzhausen, Andreas; Hale, Austin Nepali Segmental Phonology — Summer Institute of Linguistics [и] Tribhuvan University, 1971. — 94 p.