"Йылан" бите бында йүнәтелә.

Йыландар (лат. Serpentes) — тәңкәле һөйрәлеүселәр отрядына ҡараған төркөм. Йыландар Антарктиданан һәм бер нисә ҙур утрауҙан башҡа бөтә ҡитғаларҙа , Ирландия һәм Яңы Зеландия кеүек, һәм Атлантик океандың һәм Тымыҡ океандың үҙәк өлөшөндәге күп кенә ваҡ утрауҙарҙа йәшәй[1]. Ҡайһы бер йыландар ағыулы, әммә ағыуһыҙ йыландарҙың төрҙәре күберәк. Ағыулылары ағыуҙы тәү сиратта үҙ-үҙеңде яҡлау өсөн түгел, ә һунарҙа (ҡорбанды үлтереү өсөн) ҡуллана. Ҡайһы бер төрҙәрҙең ағыуы кешене үлтерерлек көскә эйә. Ағыуһыҙ йыландар йә йыртҡысты тере килеш йота (туҙбаш йылан), йәки уны үлтерәләр (быуалар) (быуар йылан). Ерҙә йәшәүсе иң ҙур билдәле йыландар — селтәр питон һәм һыу анакондаһы. Иң бәләкәй йыландарҙың оҙонлоғо 10 сантиметрҙан артмай[2]. Йыландарҙың күбеһенең ҙурлығы бер метрҙан артмай[3].

Йыландар
[[Файл:
Рогатый гремучникЮжный крючконосый ужBungarus candidusСобакоголовый удавЦейлонская бойгаТочечная ошейниковая змеяBoaedon lineatusОбыкновенная ремневидная змеяМаисовый полозОчковая змеяОбыкновенный ужБереговая гоферовая змеяБлестящая остроголовая змеяMicrurus baliocoryphusЗелёный питонКолючая кустарниковая гадюкаOxyrhopus trigeminusPhrynonax poecilonotusSnakes Diversity.jpg
Рәсем тураһында
|265px|]]
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Serpentes Linnaeus, 1758

Бүлендек таксондар
Ареал
изображение
Геохронология
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
рәсем эҙләү
рәсемдәр

Йыландарҙы өйрәнеү менән серпентология шөғөлләнә.

ЭволюцияҮҙгәртергә

Йыландар кеҫәрткеләрҙән сыҡҡан һәм монофилетик төркөм булып тора[комм. 1]. Молекуляр мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге кеҫәрткеләр араһында уларҙың иң яҡын туғандары игуана формаһындағы һәм спинл формаһындағы кеҫәрткеләр. Ҡайһы бер морфологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, уларға мосозаврҙар инә, һәм улар йыландарҙың туғандаш төркөмө.

Иң боронғо билдәле (2014 йылға) йыландарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары Англияның урта юра ятҡылыҡтарында табыла (яҡынса 167 миллион йыл элек). Үрге крит ҡалдыҡтары сағыштырмаса күп булып китә.

Йыландар эволюцияһы юғары консерватив көйләү өлкәһендә һиҙелерлек үҙгәрештәр менән оҙатыла, Sonic heghog генын сағылдырыу өсөн яуаплы. Көсәйткес эсендә алмаштырыу һәм юйыу һөҙөмтәһендә транскрипция факторын бәйләүсе сайттар «боҙолған» йәки юғалған, һәм SHH гены башҡа умыртҡалыларҙың барыһы ла булған яралғы райондарында ҡабыҙылыуҙан туҡтай[4].

Төҙөлөш үҙенсәлектәреҮҙгәртергә

 
Leptotyphlops кәрләһе АҠШ-тың 25 центында (24,3 мм)

Тышҡы күренешеҮҙгәртергә

Кәүҙәһе оҙонса, ослоҡтар булмай. Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ҙан 10 метрға тиклем.

Аяҡһыҙ кеҫәрткеләрҙән йыландар яңаҡтарҙың һул һәм уң өлөштәренең күсмә бәйләнеше, хәрәкәтсән ҡабаҡ, ҡолаҡ һәм ҡулбаш быуыны булмауы менән айырыла. (был табышты бөтәүләй йоторға мөмкинлек бирә). хәрәкәтсән ҡабаҡ, ҡолаҡ һәм ҡулбаш быуыны булмауы.

ТиреһеҮҙгәртергә

Йыландың кәүҙәһе тәңкәле тире менән ҡапланған. Халыҡ ышаныуҙарына ҡаршы (йыландарҙың ҡорт менән буталыу ихтималлығы арҡаһында), йылан тиреһе ҡоро, дымлы һәм лайлалы түгел. Йыландарҙың күпселек төрҙәрендә ҡарынсыҡтың ҡабырғаһындағы тире айырым һәм өҫкә нығыраҡ йәбештереү өсөн яраҡлаштырыла, был хәрәкәтте еңеләйтә. Йыландың күҙ ҡабаҡтары үтә күренмәле тәңкәләрҙән ғибәрәт һәм даими ябыҡ булып ҡала. Йылан тиреһен алмаштырыуын таҙартыу йәки иретеү тип атайҙар. Йыландарҙа тире бер үк ваҡытта һәм бер ҡатламда үҙгәрә[5]. Йылан тиреһе дискрет түгел, ә тиренең өҫкө ҡатламын — эпидермис — һалыу ойоҡто эстән әйләндереүҙе хәтерләтә[6]. Баш, арҡа һәм эсендәге тәңкәләрҙең формаһы һәм һаны йыш ҡына был төргә хас һәм таксономик маҡсаттарҙа идентификациялау процесында ҡулланыла. Тәңкәләр, нигеҙҙә, тәнендә урынлашыуына ҡарап атала. Үҫешеү кимәле юғары булған («алдынғы») йыландарҙа (Caenophidia) умыртҡа һөйәгенә бер нисә арҡа тәңкәләренең киң һыҙаттары тап килә, был йыландың умыртҡаһын асмайынса һанарға мөмкинлек бирә. Йыландың күҙҙәре махсус үтә тәңкә (Брилле) менән ҡаплана. Шулай итеп, йоҡо ваҡытында ла уларҙың күҙҙәре ысынлап та һәр ваҡыт асыҡ ҡала. Әммә уларҙы тән ҡулсалары ҡаплай ала.

Ҡауын һалыуҮҙгәртергә

[[Файл:Nerodia sipedon shedding.JPG|thumb|right|Төньяҡ Америка туҙбаш йыланы (Nerodia sipedon) тиреһен алмаштыра. Йыландың ҡауын һалыуы (таҙартыу) процесы бер нисә мәсьәләне хәл итә. Беренсенән, йылан тиреһенең иҫке, туҙған күҙәнәктәрен алмаштыра. Икенсенән, күпмелер ваҡыт паразиттарҙан, мәҫәлән, талпандарҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Өсөнсөнән, ҡайһы бер хайуандарҙың (мәҫәлән, бөжәктәрҙең) формалашыуы уларҙың үҫеүенә мөмкинлек бирә. Әммә йыландар осрағында ҡауын һалыуҙың әһәмиәте бәхәсле[6][7].

Йыландың ҡауын һалыуы бөтә ғүмере буйына дауам итә. Ҡауын һалыр алдынан йылан ашауҙан туҡтай һәм йыш ҡына, тыныс ергә күсеп, йәшенә, тиреһе тышҡы күренеше буйынса йомшаҡ һәм ҡоро була, күҙҙәре тоноҡлоҡлана йәки зәңгәр төҫкә әйләнә. Иҫке тиренең өҫтө йоҡара. Был иҫке тиренең аҫта урынлашҡан яңы тиренән айырылыуына килтерә. Бер нисә көндән һуң күҙҙәре асыла, йылан иҫке тиреһенән «шыуып сыға». Был осраҡта иҫке тире ауыҙ яғынан ярыла, ә йылан, ышҡылыу көсөн ҡулланып борғолана башлай. Күп осраҡта иҫке тирене (таҙартыу) процесы, ойоҡбашты эстән әйләндергәндәге кеүек, тән буйлап (баштан ҡойроғона тиклем) ташлана. Яңы, ҙурыраҡ һәм сағыуыраҡ тире ҡатламы тышҡы яҡта ҡала[6][8].

Өлкән (олораҡ) йыландар йылына бер-ике тапҡыр ғына тиреһен алмаштыра ала. Әммә үҫеүен дауам иткән йәштәре йылына дүрт тапҡырға тиклем үҙгәрә ала[8]. Ташланған тире — тышҡы япманың камил эҙе. Һаҡланып ҡалһа, ғәҙәттә йылан төрҙәрен асыҡлау өсөн ҡулланыла ала.[10] Ваҡыт-ваҡыт тиренең яңырыуы аша йылан дауалау һәм медицина символына әүерелә (Асклепий таяғындағы һүрәт)[9].

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә

  • Рәсәй йыландары исемлеге
  • Украина йыландары исемлегенә
  • Ҡаҙағстан йыландары исемлеге
  • Йылан (мифология)
  • Вәғәз менән йылан

ИҫкәрмәҮҙгәртергә

  1. Snakes: A Natural History / Ed. by Roland Bauchot — New York City: NY, USA: Sterling Publishing Co., Inc., 1994. — 220 p. — ISBN 1-4027-3181-7.
  2. S. Blair Hedges At the lower size limit in snakes: two new species of threadsnakes (Squamata: Leptotyphlopidae: Leptotyphlops) from the Lesser Antilles (инг.) // Zootaxa : journal. — 2008. — Т. 1841. — С. 1—30.
  3. Boback, S. M.; Guyer, C. (2003). «Empirical Evidence for an Optimal Body Size in Snakes». Evolution 57 (2): 345. DOI:[[DOI:10.1554/0014-3820(2003)057[0345:EEFAOB]2.0.CO;2|10.1554/0014-3820(2003)057[0345:EEFAOB]2.0.CO;2]]. ISSN 0014-3820. PMID 12683530. (англ.)
  4. Романовская Т. Змеи потеряли ноги из-за выключения гена Sonic hedgehog. Элементы (2016-11-03). 30 декабрь 2016 тикшерелгән.
  5. Smith, Malcolm A. The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Vol I, Loricata and Testudines. p. 30.
  6. 6,0 6,1 6,2 Are snakes slimy? at Singapore Zoological Garden’s Docent. Accessed 14 August 2006.
  7. Part III: Scales of Lizards and Snakes at WhoZoo. Accessed 4 December 2008.
  8. 8,0 8,1 General Snake Information 2007 йылдың 25 ноябрь көнөндә архивланған. at South Dakota Game, Fish and Parks. Accessed 4 December 2008.
  9. Wilcox, Robert A; Whitham, Emma M. The symbol of modern medicine: why one snake is more than two (инг.) // Annals of Internal Medicine : journal. — 2003. — Т. 138. — № 8. — С. 673—677. — PMID 12693891.
Комментарии
  1. Вследствие этого кладистика рассматривает змей как подгруппу ящериц.

ҺылтанмаларҮҙгәртергә