Төп менюны асырға

Бысраныу[1] (тирә-яҡ мөхит[2][3], тәбиғәт мөхите[4][5], биосфера, уларҙа ғәҙәти булмаған физик, химик йәки биологик агенттар (бысратыусы) барлыҡҡа килеүе, йәки уларҙың күп йылдар дауамындағы күрһәткестәрҙең уртаса кимәле артыу арҡаһында кире һөҙөмтәләргә килтереүе [6][7].

Бысраныу
Commons-logo.svg Бысраныу Викимилектә

Төп субъектты билдәләгәндә тәбиғи һәм антропоген бысраныуҙарҙы бүлеп ҡарайҙар . Төп объекттар — тупраҡ, атмосфера иһәм һыу ятҡылыҡтары. Бысраныу төрҙәре буйынса кластарға бүлеү дүрт өлөштән тора: механик, физик, химик һәм биологик[8]. Дәүмәле буйынса иһә локаль, төбәк кимәлендә һәм глобаль бысраныуҙар айырып ҡарала [3].

Бысраныу төрҙәреҮҙгәртергә

  • Биологик — бысратыусы булып кеше өсөн дә, дөйөм алғанда экосистема өсөн дә зыянлы организмдарҙың килеп сығыуы һәм үрсеүе. Улар тәбиғи юл менән дә, ә ҡайһы бер осраҡта - кеше эшмәкәрлеге эҙемтәһе үтеп инеүе мөмкин. Бының ҡушма өлөшө булараҡ микробиологик бысраныу ҙа иҫәпкә алына[9].
  • Механик — мөхиттең химик һәм физик инерт сүп-сар менән бысраныуы, ҡағиҙә булараҡ, уның сифаты насарайыуына килтерә һәм унда йәшәгән организмдарға йоғонто яһай. Ғәмлдә механик бысраныу физик-химичк бысраныу менән берлектә барыусан[10].
  • Физик — бысратыусы мөхиттең физик параметрҙары үҙгәреүенә килтерә. Быларға температура-энергетика (йылылыҡ менән бысраныу), тулҡын (яҡтылыҡ, тауыш, электромагнит бысраныу), радиациялы (радиоактив бысраныу) һәм башҡалар[11].
  • Химик — бысратыусы мөхиттең тәбиғи химик үҙенсәлектәре үҙгәреүенә килтерә: уларҙың концентрацияһы арта, йәки мөхиттә элек булмаған матдәләр үтеп инә. Химик бысраныуҙарға аэрозоль инә[12].

Бысраныу сығанаҡтары бүленешеҮҙгәртергә

Тирә-яҡ мөхитте бысратыу[13]
Параметрик
 • йылылыҡ
 • тауыш
 • яҡтылыҡ
 • радиация
 • электромагнит
Биоценотик
 • борсолоуҙың комплекслы факторы
 • популяция балансы боҙолоу
 • көйләнмәгән йыйыу, аулау, атып алыу
 • осраҡлы һәм йүнәлешле интродукция һәм акклиматизация
 • тәбиғәттән кәрәгенән артыҡ алыу
Стациаль-деструктив
 • ағас ҡырҡыу
 • тупраҡ эрозияһы
 • һыу ағымын тейешһеҙ көйләү
 • ҡаҙылдыҡтарҙы карьер ҡаҙып сығарыу
 • юл төҙөлөшө
 • һаҙлыҡтарҙы киптереү
 • урбанизация
 • урман һәм дала янғындары
 • башҡалар
Ингредиентҡа бәйле
Минераль Органик
 • ҡаҙылма яғыулыҡ яныу продукттары  • көнкүреш йыуынтылары һәм сүп-сар
 • двигателдәрҙә яныу продукттары ↔  • микробиологик препараттар
 • Химик сәнәғәт ҡалдыҡтары ↔  • Аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡалдыҡтары
 • акваторияларҙа авария һөҙөмтәһендә ташлау ↔  • Малсылыҡ ҡалдыҡтары
 • Пестицидтар һәм ашлама  • башҡалар
 • нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү
 • тау эштәре убалары һәм террикондар
 • металлургия ҡалдыҡтары
 • башҡалар

Шулай уҡ ҡараҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Экологическая энциклопедия, 2010, Загрязнение, с. 269-271
  2. Экологическая энциклопедия, 2010, Загрязнение окружающей среды, с. 287-290
  3. 3,0 3,1 Ҡалып:Геологический словарь
  4. Загрязнение природной среды // Российская геологическая энциклопедия: В трёх томах / Гл. ред. Е. А. Козловский, А .А. Ледовских — М.—СПб.: ВСЕГЕИ, 2010. — Т. 1. А-И. — Б. 553.
  5. Загрязнение природной среды // Горная энциклопедия / Глав. ред. Е. А. Козловский — М.: Советская энциклопедия, 1985. — Т. 2. Геосферы — Кенай. — Б. 328-329.
  6. Исаченко А. Г. Окружающая среда // Большая Советская Энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 18. Никко — Отолиты. — Б. 354-355.
  7. Кичигин Н. В. Загрязнение окружающей среды // Новая Российская Энциклопедия / Гл. ред. А. Д. Некипелов — М.: Изд-во «Энциклопедия», Изд. дом «Инфра-М». — Т. 6(1). Дрейк — Зеленьский. — Б. 373.
  8. Экологическая энциклопедия, 2010, с. 270
  9. Биологическое загрязнение // Экологическая энциклопедия: В 6 т. / Глав. ред. В.И. Данилов-Данильян — М.: ООО «Издательство „Энциклопедия“», 2008. — Т. 1. А-Г. — Б. 174.
  10. Механическое загрязнение // Экологическая энциклопедия: В 6 т. / Глав. ред. В.И. Данилов-Данильян — М.: ООО «Издательство „Энциклопедия“», 2010. — Т. 3. И-М. — Б. 394.
  11. Экологический энциклопедический словарь, 1999, Физическое загрязнение, с. 710
  12. Экологический энциклопедический словарь, 1999, Химическое загрязнение, с. 723
  13. Экологическая энциклопедия, 2010, менән бысраныу, с. 269-271

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Экологическая энциклопедия: В 6 т. / Глав. ред. В.И. Данилов-Данильян — М.: ООО «Издательство „Энциклопедия“», 2010. — Т. 2. Г-И. — 448 б.
  • Экологический энциклопедический словарь / Глав. ред. А.С. Монин — М.: Издательский дом «Ноосфера», 1999. — 930 б. — ISBN 5-8126-0003-1.

== СсылкиҺылтанмаларнешние ссылки}}