Һаҙаҡ, ҡалъян, ҡорман (рус. Колча́н (тул)) — уҡ, йәйә, уҡ башағы кеүек ҡоралдар һалып йөрөтә торған һауыт. Уҡсылар телендә шулай уҡ уның башҡа мәғәнәләре лә бар:

  • ҡауырый беркетеп осона үткер башаҡ ҡуйылған һыҙма уҡ
  • тимерҙән, мөгөҙҙән, һөйәктән һ.б. яһалған уҡ башағының башына ҡуйыла торған ырғаҡлы осло нәмә [1]
Һаҙаҡ
Рәсем
Спорт төрө Йәйәнән атыу
Commons-logo.svg Һаҙаҡ Викимилектә
Уҡ-һаҙаҡ, Рәсәй, XVII быуат

ТулҮҙгәртергә

Тул түңәрәк әйләнәле төп менән яһалған. Урыҫ телендәге "тул" тигән вариантынан "втулка" һүҙе яһалған[2][3].

Тул атлы уҡсылар өсөн яйһыҙ булған, шуға күрә төркиҙәрҙән һаҙаҡ (ҡалъян) эшләү ысулы үҙләштерелгән. рус. Колчан һүҙе "ҡалъян" тигәндән алынған да инде [4].

Уҡ-һаҙаҡ һәм һунарсы борғоһо

ТохтуйҮҙгәртергә

Борон ҡалъян һыбайлы уҡсы монаяттарының мөһим өлөшө булған, уны урыҫса сайдак тип атағандар. Төрки һүҙҙән икәнлеге күренеп тора. Шулай уҡ оҙайлы сәфәрҙә йәки яуым-төшөмлө ваҡытта уны йыйып ҡуйыу өсөн һаҙаҡ тоғо (рус. тохтуй) ҡулланылған [5]. Был монаяттар йыш ҡына кешенең матди хәлен дә күрһәткән, байҙар уларҙы аҫылташтар, сигеүҙәр менән биҙәгән[6].


ҠарағыҙҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 562-се бит.
  2. Будилович А. С. Военное дело // Первобытные славяне в их языке, быте и понятиях по данным лексикальным — Киев, 1882. — Б. 12.
  3. Сороколетов Ф. П. История военной лексики в русском языке (XI—XVII вв.) / Отв. ред. Ф. П. Филин — М., 2009. — Б. 10, 223. — ISBN 9785397006798.
  4. Колчан
  5. Тохтуй // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  6. Колчан // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә