Вена — версиялар араһындағы айырма

433 байт алынған ,  5 лет назад
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
ә (clean up using AWB)
|карта региона = 0
}}
'''Вена''' ([{{lang-de|Wien}} <span class="IPA">[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ˈviːn]]]</span><span class="IPA"></span>, бав..<span> </span><span lang="bar" style="font-style: italic">Wean</span>, {{lang-la|Vindobona}})  — [[Австрия]]ның  федераль [[баш ҡала]]һы  һәм бер үк ваҡытта Түбәнге  Австрия ерендә урынлашҡан туғыҙ  федераль ерҙәренең  береһе.  Илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.  Венаның халҡы  1,73  млн кеше (2012) тәшкил итә;  биҫтәләре менән  бергә  — яҡынса 2,3  млн. (Австрия халҡының 25  % артыҡ). Шулай итеп, Вена  халҡының һаны буйынса  [[Европа берләшмәһе]]нең  иң эре ҡалалары араһында ун беренсе урынды биләп, Австрияла иң эре ҡала булып һанала. Австрияның мәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси үҙәге.
 
Вена   [[Нью-Йорк]] һәм Женеванан ҡалараҡ    [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] -ның өсөнсө ҡала-резиденцияһы.  Вена халыҡ-ара үҙәге (UNO-City) үҙ эсенә АЭХАА ( МАГАТЭ), БМО — -ның ның НИ (УНП), БМО БМО - ның  сәнәғәт үҫеше буйынса  ойошмалары һ.б. ала.   Венала [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|НЭИО]] (ОПЕК)  һәм ЕХХО (ОБСЕ) халыҡ халыҡ - ара ойошмаларының штаб - — фатирҙары урынлашҡан.
 
Күп быуаттар дауамында Вена [[Габсбургтар]]ҙың резиденция - — калаһы, уларҙың хакимлығы осоронда Европаның мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән  герман милләтенең [[Изге Рим империяһы]] баш ҡалаһы ла була.  1910 йылда ике миллион кеше көн иткән, ул донъяның иң эре ҡалалары араһында тик [[Лондон]], [[Нью-Йорк|Нью - — Йорк]] һәм [[Париж]]дан ҡала килә  дүртенсе урын биләй.  Империяның емерелеүенә килтергән   [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышынан]]  һуң Венаның халыҡ һаны сиреккә яҡын кәмей һәм үҫеүен туҡтата.  
 
Венаның иҫке ҡалаһы (эске өлөшө) Шёнбрунн һарайы 2001 йылдың декабрендә декабрендә [[Бөтә донъя мираҫы|бөтә Донъя мираҫы]] ([[ЮНЕСКО]]   исемлегенә индерелә.
 
2012 йылдың май айында  донъя күргән  ҡалала тормош сифатын буйынса  Mercer агентлығы халыҡ-ара тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ярашлы,  Вена 221 ҡала араһында йәшәү рәүеше буйынса  бишенсе тапҡыр рәттән беренсе урынды алды<ref>[http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#city-rankings Quality of Living worldwide city rankings 2011 — Mercer survey]</ref><ref>[http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#city-rankings Quality of Living worldwide city rankings 2012 — Mercer survey]</ref>  [[The Economist]]  журналы 2011 йылда Венаны  донъяла йәшәү уңайлылығы буйынса  (Мельбурндан һуң һәм Ванкувер алдынан)  икенсе урынға ҡуйҙы <ref>[http://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=liveabilityAug2011 Liveability ranking: Melbourne storm]</ref>.
 
== Географияһы ==
Венаның майҙаны 415 км²  тәшкил итә.  Вена иң   Австрияның федераль ерҙәре араһынан иң  бәләкәйе.  Ҡала майҙаны ошо рәүештә бүленгән:
{| class="wikitable"
|Ер өҫтөндәге төҙөлөштәр
 
=== Урынлашыуы ===
Ҡала Австрияның көнсығыш өлөшөндә, Альпы тауҙары итәгендә,[[Дунай]] йылғаһы буйында, [[Словакия]] менән  [[Венгрия]] сиктәренән 60 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Вена аша Дунай һәм уның тармағы  — Дунай каналы, шулай уҡ Вена йылғаһы аға. Тарихи ҡала Дунай йылғаһынан көньяҡҡа табан үҫешкән була, әммә аҙаҡҡы ике быуат арауығында Вена йылғаның ике ярында ла үҫә. Дингеҙ кимәленән иң бейек урыны Германскогель районында  (542 м), а иң түбән урыны   Лобауҙа (151 м). Ҡаланы бөтә яғынан да Вена урманы урата<ref>Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.</ref>
 
Географик урыны Вена ҡалаһына  Көнсығыш Европа илдәре менән төрлө мөнәсәбәттәр төҙөү өсөн бик уңайлы. 1989 йылдан һуң, тимер занавес ҡолағандан һуң, бигерәк тә  билдәләнде. Мәҫәлән, Словакия баш ҡалаһы  [[Братислава]]нан  Венаны барлығы 60  км  айырып тора  — [[Европа|Европала,]] [[Ватикан]] менән [[Рим]]ды иҫәпкә алмағанда,  ике баш ҡалалар араһында иң ҡыҫҡа арауыҡ.
 
Формаһы буйынса Вена арҡырыға Дунай йылғаһы хордаһы менән киҫелгән түңәрәкте хәтерләтә. Иҫке ҡала тип исемләнгән уның  үҙәк өлөшө  беренсе райондың  (Эске район) административ сиктәре менән тура килә тиерлек. Рингштрассе (Түңәрәк урам) йәки Ринг (түңәрәк) иҫке ҡаланы уратҡан бульварҙарҙың сылбыры. Рингтың тарихы император үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡан һәм  ҡамасау итә башлаған фортификацион ҡоролоштарҙы  емерергә, улар   урынына репрезентатив бульварҙар һәм тарихилыҡ стилендәге, хәҙерге көндә ҡаланың иң мөһим иҫтәлекле урындары булған биналар серияһын төҙөү 1857 йылда башлана. Венаның икенсе ярым түңәрәген яһаған Гюртель урамы (Билбау) шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында хәрби әһәмиәтен юғалтҡан XVIII быуаттан алып Венаны биҫтәләре менән яҡлаған фортификацион үрҙе һүткәндән һуң  барлыҡҡа килә. Гюртель артында официаль рәүештә 1892 йылда Венаның өлөшө булып киткән  элекке биҫтәләр  урынлашҡан. 
 
=== Административ бүленеше ===
[[Файл:Vienna,_administrative_divisions_-_Nmbrs.svg|мини|Венаның административ бүленеше]]
Вена  23 районға бүленгән :
 
1. Эске ҡала  ({{lang-de|Innere Stadt}}) 2. Леопольдштадт  ({{lang-de|Leopoldstadt}}) 3. Ландштрассе  ({{lang-de|Landstraße}}) 4. Виден ({{lang-de|Wieden}}) 5. Маргаретен ({{lang-de|Margareten}}) 6. Мараиахильф  ({{lang-de|Mariahilf}}) 7. Нойбау  ({{lang-de|Neubau}}) 8. Йозефштадт  ({{lang-de|Josefstadt}}) 9. Альзергрунд ({{lang-de|Alsergrund}}) 10. Фаворитен  ({{lang-de|Favoriten}}) 11. Зиммеринг  ({{lang-de|Simmering}}) 12. Майлинг ({{lang-de|Meidling}}) 13. Хитцинг ({{lang-de|Hietzing}}) 14. Пенцинг ({{lang-de|Penzing}}) 15. Рудольфсхайм - Фюнфхаус  ({{lang-de|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. Оттаркринг  ({{lang-de|Ottakring}}) 17. Хернальс  ({{lang-de|Hernals}}) 18. Веринг ({{lang-de|Währing}}) 19. Деблинг ({{lang-de|Döbling}}) 20. Бригиттенау  ({{lang-de|Brigittenau}}) 21. Флоридсдорф ({{lang-de|Floridsdorf}}) 22. Донауштадт  ({{lang-de|Donaustadt}}) 23. Лизинг ({{lang-de|Liesing}})
 
=== Климаты ===
''Ҡыш'': уртаса һауа температураһы +1&nbsp; °C, һалҡындар һирәк  була:  -12−12 алып  -18−18° тиклем , йыш ҡар яуа.
 
''Яҙ'': февраль  аҙағында  килә һәм   май уртаһына тиклем   һуҙыла.  Һауа торошо тотороҡһоҙ, бик ныҡ үҙгәреүсән. Һалҡын көндәр кире ҡайтыуы ла мөмкин, шулай уҡ йәйге эҫелек тә. Яҙғы ҡырау оҙайлы ваҡыт төшөүе мөмкин, ғәҙәттә  март айына тиклем була,  әммә  айырым йылдарҙа май аҙағына тиклем күҙәтелә.
 
''Йәй:  ''  уртаса температура  яҡынса +20&nbsp; °C. Йыш ҡына  Венала йәй ҡоро һәм эҫе була  —   38 градусҡа тиклем.
 
''Көҙ'': сентябрҙең һуңғы декадаһында килә. Көҙҙөң башы һәм уртаһында йыш ҡына йылы көндәр ҡабаттан ҡайтыуы  һәм ҡоро комфортлы көн торошо булыуы ихтимал. Ҡара көҙ ноябрҙең уртаһында - — аҙағында була һәм яйлап ҡына йомшаҡ ҡышҡа күсә.
 
Вена  — ҡояшлы ҡала, йыл миҙгелдәренең барыһы бик һәйбәт сағылдырыла.  ''Атмосфера яуым - — төшөмдәре  '': йылына 600-700 600—700 мм.
{{Климат города
|Город_род=Вены (норма 1981−2010)
| Год_а_макс=38.5 | Год_а_мин=-26.0
|}}
Вена  Европа баш ҡалалары территорияһында   йөҙөм үҫтергән  ҡалаларҙың береһе.
 
== Тарихы ==
[[Файл:Wien_Wappen_1461-1925.png|мини|210x210пкс|  1461-19251461—1925 йылдарҙағы Вена гербы]]
Бөгөнгө Вена территорияһында йәшәй башлау тарихы [[неолит]] осоронан башлана. [[Дунай]] буйында игенселек һәм малсылыҡтың (б.э. тиклем 6 мең йыллыҡ) тарала башлауы өсөн Вена соҡоро оптималь шарттар тыуҙыра: уңдырышлы тупраҡ, һыу сығанаҡтарының күплеге һәм уңайлы климат.   Римға тиклем иң мөһим ултыраҡ бронза быуатының уртаһынан башланған һәм римляндар килгәнгә тиклем ике быуат ҡалғас ҡына бөтөрөлгән Леопольдсберг тауындағы ултыраҡ була.
 
Венаның ҡала булараҡ тарихы бөгөнгө иҫке ҡаланың  15 Рим легион  форпосы территорияһында б.э. I быуаттың  уртаһындағы төҙөлөштән башлана. Был форпост кельт сығышлы "«Виндобона"»  (Виндос биләмәһен аңлата) исемен ала. Хәрби лагерь тирәләп гражданлыҡ ҡаралдылар үҫә башлай. Археологик ҡаҙыныуҙар хәҙерге иҫке ҡала территорияһында Римға тиклемге ултыраҡ барлығы тураһындағы  версияны иҫбатламайҙар.
 
V быуат башында Виндебона ла бик көслө янғын була, ә V быуат аҙағына римляндар әлеге урындарҙы ташлап китәләр.
Венаның үҙәге топографияһы Виндобона лагереның топографияһын үҙ эсенә алыу факты үҙе үк римляндарҙың китеүенән һуң унда кешеләр йәшәгәнлеген раҫлай, улар ул ваҡытта әле имен булған диуарҙар янында һыйыныр урын тапҡандар һәм римляндарҙан һуң ҡалған материалдарҙы торлаҡтар төҙөүҙә файҙаланғандар.
 
Ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, VI быуатта боронғо Рим лагеренең диуарҙар артында тормошо уның төнъяҡ - — көнсығыш өлөшөндә тупланған була. Ултараҡтың Исеме ерлеге билдәле түгел, унан башҡа бөгөнгө Венаның территорияһында бер нисә авар һәм славяндар ултырағы була. шулай ҙа <ref>[http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 Археологические раскопки в Вене]</ref>. Исемдәрен, ҡайһы бер славян ултыраҡтарының исемдәре әлегә тиклем Венаның бөгөнөг райондарының исемдәрендә йәшәй: Веринг  (18), Дёблинг (19).
[[Файл:Map_Vienna_1547.jpg|слева|мини|240x240пкс|Венаның планы, 1547 йыл,]]
IX быуатта көнбайыштан килеүсе Каролингтар  боронғо Рим лагереның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған замок  һәм хәҙергәсә һаҡланып ҡалған изге Рупрехт сиркәүен төҙөй.  Йорттар һаны һаман да бәләкәй һәм  әһәмиәтһеҙ  ултыраҡта бер аҙ арта. Шул уҡ IX быуатта Вена тураһында беренсе мәртәбә  телгә алыныуы билдәле: иҫке Зальцбург анналларында (тарихи инша)  881 йыл яҙмаһы һаҡланып ҡалған, был яҙмала Вения янында венгрҙар менән алыш булыуы тураһында бәйән ителә: "...«… bellum cum ungaris ad Uueniam..." Uueniam…» Әммә  бында йылға тураһында һүҙ барамы, әллә Вена ҡалаһы тураһындамы - — асыҡлыҡ юҡ. Шулай уҡ алыш нисек тамамланғаны тураһында ла асыҡлыҡ юҡ.
 
XII быуат уртаһында Вена Австрия герцогтары Бабенбергтарҙың резиденцияһы булып китә.  1155 йылда герцог Генрих II Бабенберг Ам - — Хоф майҙанында  йорт төҙөй.  1137-11471137—1147 йылдарҙа Изге Стефан соборы урынында (хәҙерге собор  XIII—XV быуаттарҙа төҙөлгән) беренсе сиркәү төҙөлә. 1278 йылдан Вена  — терәге династияһы [[Габсбургтар]]  династияһының терәге.  1469 йылда император Фридрих III   Папа Павел II  Венала епископлыҡ ойоштороуына ирешә (1469 йылда Австрия дини яҡтан епископ Пассауға буйһона).        
 
  1529 йылда  төрөктәр тарафынан Вена һөҙөмтәһеҙ ҡамала.   Вена яҡлаусылары  дошмандың сама менән 20 тапҡырға өҫтөнлөгөнә  ҡарамаҫтан  киҫкен рәүештә еңеүгә ирештеләр. Төрөк армияһының быға тиклем татымаған  ауыр ҡыйратылыуынан һуң[[Ғосман империяһы]]ның ашығыусан экспанисияһына нөктә ҡуя. Быуат ярымваҡыт  үткәс,  1683 йылда католик илдәрҙең союздаш илдәренең ғәсҡәрҙәре Вена диуарҙары аҫтында бынан да ҡыйратҡысыраҡ еңелеүгә дусар итә. Ошо еңелеүҙән һуң Ғосман империяһы яулап алыуға йүнәлтелгән походтарҙан бөтөнләйгә баш тарта һәм нәҡ ошо еңелеүҙән һуң уның емерелеүе башлана.
 
1679 йылда Венала разразилась тағун (чума)  эпидемияһы ҡуба.   100 мең кешелек ҡала халҡының өстән бер өлөшкә кәмей. Ҡаланың үҙәгендә 1693 йылда эпидемиянан ҡотолоу иҫтәлегенә Чума колоннаһы (йәки Пестзойле) ҡалҡа, әммә  1713  йыл ауырыуҙың яңы тулҡынын алып килә. Изге Стефан соборы аҫтындағы катабомбаларҙа ғына эпидемияның 11000 ҡорбаны ерләнә. Был ваҡиға тураһында ҡала тарихында бөгөн Карлскирхеның  мөһабәт бинаһы   иҫкә төшөрә.
 
XVI быуаттан  баш ҡалаһы Вена  Австрия  Габсбургтары  күп милләтле дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә, [[XVII быуат]]тан,   һәм бигерәк тә [[XVIII быуат]]та, батшаға яҡын күп һанлы  бюрократия үҙәге була.  XVIII быуаттан  Венала мануфактура сәнәғәте (туҡыма етештереүе һәм муллыҡ әйберҙәре) үҫешә башлай.
 
XVIII — XXXVIII—XX быуат башында Вена  — донъя мәҙәниәтенең, айырыуса музыкаль өлкәлә, мөһим үҙәге була.
 
1805 һәм 1809 йылдарҙа  Венаға ғәсғәрҙәре [[Наполеон I|Наполеон]]  ғәсҡәрҙәре баҫып инә.  1814 йылда ҡалалаЕвропаның сәйәси картаһын ҡайтанан ҡараған Вена конгресы уҙа. 
[[Файл:Anonym_Entsatz_Wien_1683.jpg|мини|240x240пкс|Төрөктәрҙең Венаны ҡамауы, 1683 йыл]]
XIX  быуаттың  беренсе яртыһында билдәле Вена композиторҙары, рәссамдары һәм театраль эшмәкәрҙәре нигеҙ һалыусылары булған бидермейер стиле килеп сығыуы менән ҡалала мәҙәниәт һәм сәнғәт сфераһында алға үҫешеү күҙәтелә. Вена дөйөм Европа музыкаль үҙәгенә әүерелә. Бидермейер эпохаһы ҡала халҡы әүҙем ҡатнашҡан 1848 революцияһы менән тамамлана.
 
XIX быуат аҙағында Венала мәҙәниәт, фән һәм мәғариф  өлкәләре сәскә атыуын дауам итә.  Донъя билдәлелеге менән  [[Вена университеты]] һәм фәндәр Академияһы файҙалана.  1897 йылда Веналағы богема вәкилдәре Вена сецессион төркөмөн ойошторалар, был ойошмаға Коломан Мозер, Густав Климт һәм Отто Вагнер  инә.
 
XX быуат башына Вена Европаның иң эре 2  млн кешенән ашыу халыҡлы ҡалаларының береһе була. Әммә Европалағы сәйәси ваҡиғалар  Вена өсөн һынылышлы була, Беренсе донъя һуғышында[[Австро-Венгрия|Австро - — Венгрияның]] ҡыйратылыуынан һуң,  Вена үҙенең элек булған абруйын юғалта. 
 
[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]]  Габсбургтар нәҫеленең емерелеүенә килтерҙе һәм  инфляция һәм социалистар һәм консерваторҙар араһындағы сәйәси көрәше Венаның   түбән төшөүенә сәбәп була. Массалар һәм капитал мәнфәғәттәре араһында тигеҙлек һаҡлаусы муниципалитет һәр кем алырлыҡ торлаҡ төҙөү һәм ҡала инфраструктураһы  буйынса киң программаны тормошҡа ашырҙы, әммә партиялар араһындағы бәрелеште булдырыу сараларын күрә алманы.  1927 йылда Венала 89 ғүмерҙе өҙгән күмәк халыҡлы йәмғиәт тәртипһеҙлектәре башлана.1934 йылда Февраль ихтилалы тоҡана.
 
1934 йылда власҡа килгән Австрия фашизмы режимы илдең бойондороҡһоҙлоғон  һаҡлай алмай һәм   1938 йылдың 11 мартынан 12 мартҡа  ҡараған төндә Венаға немец ғәсҡәрҙәре бәреп инә.
 
1945 йылдың 13 апрелендә Вена операцияһы барышында Вена совет ғәсҡәрҙәре тарафынан алына. Инглиз -американлыларҙың бомбежкаларынан һәм урамдағы алыштарҙың һөҙөмтәһендә ҡалаға байтаҡ зыян килтерелһә лә, иҫке ҡаланың тарихи ансамбле шулай ҙа һаҡланып ҡала. Изге Стефан соборы 1960 йылда тергеҙелә.аҡланмаған. 1955 йылда опера театры һәм "«Бургтеатр"» ҡабаттан асыла.
 
1945 йылдың июль айында Австриялағы оккупация зоналары һәм Вена араһында идара итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ҡала дүрт оккупация секторҙарына бүленә: советтар, америка, инглиз һәм француз секторҙары. Дүрт яҡлы оккупация өсөн үҙәк булдырыла. Карл Реннер Германиянан айырылыуын иғлан иткән Австрия ваҡытлыса хөкүмәтен булдыра. Ҡаланың төньяҡ - — көнсығыш сиктәрен биләгән Совет ғәсҡәрҙәре һәм ҡаланың башҡа өлөштәрен биләгән союздаш илдәрҙең ғәсҡәрҙәре ҡаланы Автрия бойондороҡһоҙ һәм нейтраль тип иғлан ителгәндән һуң 1955  йылда ҡалдырып китәләр.
 
1950 йылдарҙың икенсе яртыһында   Вена ҡабаттан муниципаль торлаҡтарҙы күпләп төҙөүҙе йәйелдереп ебәрҙе, 1970-19801970—1980 йылдарҙа ҡаланың үҙәгендә етди реконструкция үткәрелде һәм бының һөҙөмтәһендә Вена  Брюсселдәге һымаҡ уйланмаған төҙөлөштәрҙән ҡотолоп ҡалды.  Хәҙерге Венала АЭХАА ( МАГАТЭ), СҮбБМО (ЮНИДО), [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК]] һәм башҡа күп кенә халыҡ-ара ойошмалаы урынлашҡан. 1975 йылдың  21 декабрендә  ОПЕК штаб - — фатиры террористарҙың һөжүменә дусар була.
 
== Транспорт ==
[[Файл:Old_Dunabe_in_Vienna_IMG_6117.JPG|мини|Метро поезы Иҫке Дунай  күперендә]]
Венала  йәмәғәт транспорты  яҡшы  үҫешкән . Уның нигеҙен тәшкил итә:
* Вена S-Bahn   Австралия федераль тимер юлдары ҡарамағындағы тиҙ йөрөшлө поездар селтәре (ÖBB)  ;,      
* Вена метрополитены  (U-Bahn), Wiener Linien компанияһының  трамвай һәм автобус линиялары  ;
* Вена-Баден (Badner Bahn) трамвай линияһы; 
* City Airport Train — — Халыҡ ара Швехат аэропортынан Вена үҙәгенә барыусы тиҙ режимлы поездар;
* шәхси автобус линиялары.
Трамвай бәләнеше Венала 1865 йылда барлыҡҡа килде һәм хәҙерге ваҡытта яҡынса 179 179 км трамвай юлдарын тәшкил итә. Шулай итеп, Венала иң боронғо һәм иң оҙон трамвай селтәре урынлашҡан булып сыға.  1898 йылда Венала беренсе Stadtbahn ҡала тимер юлы линиялары барлыҡҡа килә, хәҙер улар   U-Bahn һәм  S-Bahn булып сағылдырыла. Автобус маршруттары Венала 1907 йылдың 23 мартынан алып эшләй башланылар. Машина юлдары  һәм тимер юлдары  селтәрҙәре Венаны Австрияның һәм Европаның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Берҙәм Төп вокзал әле төҙөлөү стадияһында (өлөшләтә  2012 йылдың декабрендә  асылған), алыҫ юл рейстары төп вокзалдарҙы тәьмин итәләр: Көнсығыш, Төньяҡ, Көнбайыш һәм Франц Иосиф исемендәге вокзалды. Вена Швехат халыҡ - — ара аэропорты  ЕС ағза ағза - илдәр менән тура һауа бәйләнеш булдыра һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү буйынса Үҙәк Европала иң эре аэропорт булып һанала. Швехатта бөтә донъянан 60 авиакомпаниянан ашыу теркәлгән. 2005 йылда  14  млн.  артыҡ пассажир хеҙмәтләндерелгән.
 
Вена йылға порты Дунай йылғаһында  үҙәк  транспорт узелы булып тора һәм Европала иң эре 60 мең. кв.  м² дөйөм майҙанлы  контейнерҙар  ҡабул итеү буйынса терминалына эйә. Вена портының логистика үҙәгендә 120 Австрия һәм сит илдәр компаниялары теркәлгән, был компанияларҙа  5 меңдән артыҡ  кеше эшләй.  2005 йылда ошо үҙәк аша  9 миллион тонна төрлө тауарҙар үткәрелде. 
 
== Мәҙәниәте, иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Wiener_Pestsaeule.jpg|мини|Чума колоннаһы Венала.]]
[[Файл:IMG_0169_-_Wien_-_Hofburg.JPG|мини|Хофбург  күренеше]]
* Вена операһы —  донъяла иң билдәлеләрҙең береһе.
* Шенбрунн  — Австрия императорҙарының  йәйге резиденцияһы.
*  [[Бельведер (Вена)|Бельведер]]  һарайҙар комплексы
* Хундертвассер йорто — архитектор Хундертвассерҙың йорто
* Хофбург   [[Габсбургтар|Габсбургтарҙың Веналағы резиденцияһы]]
* Изге Стефан соборы (Штефансдом)  —  ҡаланың бер  символы.
* Вена халыҡ-ара үҙәге БМО  — VIC.
 
=== Фәнни учреждениелар  һәм университеттар ===
* Иҡтисади тикшеренеүҙәр  Австрия институты 
* Халыҡ-ара иҡтисади тикшеренеүҙәр  Вена институты
* [[Вена университеты]]<ref>[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]</ref>
* Вена техник университеты<ref>[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]</ref>
* Ветеринария медицинаһы университеты
Шәхси университеттар:
*  Webster  университеты
*  MODUL университеты
*  Зигмунд Фрейд университеты
 
=== Парктар ===
* Шенбрунн зоопаркы    Габсбургтар резиденцияһындағы  Шенбруннға  1752 йылда хайуандар урынлаштырылған булған. Шулай итеп, былдонъяла булған зоопарктар араһында  иң боронғоһо. 
* Зоосад Лайн  Вена урманының бер өлөшө нисек ойошторолған парк-ҡурсауығы менән ҙур, үҙенсәлекле киң премия эсендә зоосад ҡырағай зверей. Күпселек өлөшө урынлашҡан районында 13-се, ҡан тамырҙары, бер өлөшө ҡарай Түбәнге Австрия.
* Ботаника баҡсаһы Вена университеты
* Праер  — ижтимағи парк һәм ял итеү зонаһы
* Йорт Диңгеҙ паркында Эстерхази 6-м районында, ҡан тамырҙары, устроенный" зенит ҡаралган осорынан икенсе бөтә донъя һуғышы, майҙанда тәҡдим итә 4.000 м2 күп 10.000, күпселек диңгеҙ, хайуандар. Баҫым, нигеҙҙә яһала аквариумы.
 
=== Музыка ===
[[Файл:Wien_-_Staatsoper_(1).JPG|мини|Вена дәүләт операһы]]
* Вена филармония оркестры —  бөтә донъяға билдәле, йыл һайын Яңы йыл концертын  үткәреүсе оркестр.
* Вена Концертхаусы — классик музыка үҙәге.
* Вена дәүләт операһы   Европалағы иң күренекле операларҙың береһе.  [http://www.concertvienna.com/ru/program/Vienna_State_Opera Операның актуаль программаһы]   рус телендә.
* Mnozil Brass  — билдәле [[джаз]] брасс -брасс — ансамбле.
 
== Иҡтисады ==
2007 йылда  Mercer Human Resource Consulting (en) донъя кимәлендә йыллыҡ  йәшәү сифатын тикшереү һөҙөмтәләрен  нәшер итте. Йәшәү сифаты кимәле буйынса Вена Европа союзында беренсе урын алды ( беренсе тапҡыр түгел). Был ҡала иң яҡшы билдәләр инфраструктура, йәмәғәт транспорты, багктар һәм финанстар, хәүефһеҙлек, мәҙәниәт һәм буш ваҡытта ял итеү сфераларында алды. Иҫ киткес күрһәткестәр Вена халҡын ғына түгел, шулай уҡ был ҡалала теләк менән эшләгән халыҡ - — ара компанияларына ла этәргес көс була.
 
  ЕС "«Евростат"» статистик ведомстволары мәғлүмәттәре буйынса  Вена юғары етешлек  кимәлле ҡала һәм төбәҡ тип һанала. Отчетҡа ярашлы, төбәк вал продукты Венала  Европа буйынса уртаса кимәленән 178  % тәшкил  итә. Был ҡалала күсемһеҙ мөлкәт рыногы яй, әммә ышаныслы үҫә. Башҡа Европа ҡалаларында торлаҡ рыногында инде 8 йыл тәрән кризис күҙәтелә.  Рейтинг төҙөгән саҡта биш күрһәткес иғтибарға алынды: хеҙмәт етештереүсәнлеге, тормош сифаты, инфраструктура үҫеше, социаль интеграция һәм тирә - — яҡ мөхитте һаҡлау<ref>[http://24tv.ua/home/showSingleNews.do?stolitsu_avstrii_priznali_samyim_protsvetayushhim_gorodom_evropyi&objectId=269157&lang=ru Столицу Австрии признали самым процветающим городом в мире]</ref>.
 
== Сәйәсәте ==
Закон сығарыу органы  — Вена общинаһы советы (''Wiener Gemeinderat''), башҡарма органы  — Вена  Бургомистрынан (Bürgermeister von Wien)   һәм ҡала советниктарынан (Stadtrat) торған   ҡала сенаты (''Wiener Stadtsenat'') һайлана. 
 
1918 йылға тиклем Вена сәйәсәтен Христиан - — социаль партия (хәҙерге Австрия халыҡ партияһы) билдәләй, уның лидеры Карл Люгер күп йылдар дауамында ҡала мэры була. Беҙҙең көндәрҙә Вена Австрия социал - — демократтарының терәге. Улар власҡа Беренсе республика  (1918—1934) дәүерендә киләләр һәм бик күп меңләгән эшселәрҙең тормош кимәлен яҡшыртыусы  социаль реформалары үткәрәләр. Мэрия сәйәсәтен Европа сиктәрендә ул ваҡыттағы бөтә социалистар ихтирам итәләр, улар ҡаланы "«Ҡыҙыл Вена"» (Rotes Wien) тип йөрөтәләр. Социал - — демократтарҙың идаралығында берҙән - — бер өҙөмтә  1934—1945 йылдарҙа була, был йылдарҙа илдә Австрия фашизмы хөкөм һөрә, унан  Австрияның Германия составына ингәндән һуң (аншлюс)—  нацизм. 
 
== Дин ==
Вена Рим-католик сиркәүе архиепархия митрополияһы үҙәге булып тора. 2001 йылдағы халыҡ иҫәбе күрһәткестәренә ярашлы, ҡала халҡы диндәр буйынса ошо рәүешле бүленә:
:
{|
=== Футбол ===
В Вене существуют более 50 футбольных клубов. Здесь базируется старейший клуб Австрии: [[Фёрст (футбольный клуб, Вена)|Фёрст Вена]], играющий в Эрсте Лиге. Он основан в 1894 году. Также в городе существуют 2 клуба Бундеслиги, считающиеся одними из лучших в стране: [[Аустрия (футбольный клуб, Вена)|Аустрия]] и [[Рапид (футбольный клуб, Вена)|Рапид]]. Матчи между этими командами проходят на главном стадионе страны — Эрнст-Хаппель-Штадион. Среди других клубов известны также «Винер Шпортклуб», «Винер Виктория» и «Флоридсдорфер». Среди женских команд выделяется «Ландхаус», который представляет город в Бундеслиге.
 
== Туғандаш ҡалалар ==
{{кол|3}}
* {{Сербия}} [[Ниш]], [[Сербия]]
 
Бынан тыш Венаның ҡайһы бер райондарының [[Япония]]ла туғандаш ҡала йәки райондар бар:
* Альзергрунд һәм Такарадзука, Хёго ( 1994 йылдан башлап)
* Эске ҡала (Вена) һәм Тайто (махсус район, [[Токио]] (1989 йылдан башлап)
* Дёблинг һәм Сэтагая, [[Токио]] ( 1985)
* Донауштадт һәм Аракава (махсус район), [[Токио]] ( 199йылдан башлап )
* Майдлинг һәм Гифу (ҡала), Гифу (префектура) ( 199йылдан башлап )
* Флоридсдорф һәм Кацусика, [[Токио]] ( 1987 йылдан башлап)
* Хернальс һәм Футю [[Токио]]|Футю, [[Токио]] ( 1992 йылдан башлап)
* Хитцинг һәм Хабикино, Осака (префектура) ( 1995 йылдан башлап)
 
== Астрономяла ==
1881

үҙгәртеү