Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты — версиялар араһындағы айырма

ә
clean up using AWB
ә (clean up using AWB)
 
 
{{Орган исполнительной власти
|название = Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты
|карта =
|ширина карты =
|подпись карты =
 
}}
'''Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты''' (''ҡыҫҡаса'' '''Комуч''' йәки '''КОМУЧ''') Рәсәйҙең беренсе большевиктарға ҡаршы Бөтә Рәсәй хөкүмәте<ref>''К. ''</ref>, [[1918 йыл]]дың 8 июнендә [[Һамар|Һамарҙа]]ҙа 1918 йылдың 6 ғинуарындағы ВЦИК декретына ярашлы Йыйылышты юҡҡа сығарыу менән риза булмаған Ойоштороу йыйылышы ағзалары тарафынан булдырылған<ref name="razgon">Бөтә рәсәй ойоштороу йыйылышы</ref>.
 
Ойоштороу йыйылышының эшмәкәрлеген яңыртыуға Чехословак корпусының большевиктарға ҡаршы сығышы сәбәпсе була. Артабан (23 сентябрҙә) Комуч Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен («[[Өфө директорияһы|Өфө директорияһы»]]) ойоштороуҙа ҡатнаша, ә ноябрь — декабрҙә власты Юғары Хаким [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] ҡулына тапшырған хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә уның структуралары тулыһынса юҡ ителә. Ысынында Комуч власы Волга буйы һәм [[Көньяҡ Урал]] территорияларының айырым өлөштөренә генә йәйелгән була.
Интервенттар һәм аҡтар биләгән территорияла Комуч Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы исеменен ваҡытлыса үҙен Рәсәйҙәге юғары власть тип иғлан итә (Йыйылыштың яңы саҡырылышына тиклем). Һуңғараҡ, Ойоштороу йыйылышының [[Һамар]]ға күсеп килгән тағы ла бер төркөмө инеү хисабына (башлыса эсерҙар), Комитет байтаҡҡа киңәйә.
 
Һамарҙы Чехословак корпусы яулаған көндө Комуч «Халыҡ армияһы» исеме аҫтында үҙ армияһын булдырырға тотона. 1918 йылдың 9 июнендә Һамарҙа 650 кешенән торған 1-се Һамар ирекле дружинаһы ойошторола (капитан Бузковтың йыйылма пехота батальоны (2 рота, 90 штык), штабс-ротмистр Стафиевскийҙың атлылар эскадроны (45 ҡылыс), капитан Вырыпаевтың Волга атлы батареяһы (2 орудие һәм 150 хеҙмәтсе), атлы разведка, шартлатыу командаһы һәм хужалыҡ часы)<ref>Каппель һәм каппелевец. 2. изд., добролюбов. — м.: ФУ «Сәсеп», 2007. </ref>. Дружина менән етәкселек итергә Генераль штабы подполковнигы [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] риза була. Уның командованиеһы аҫтында ғәскәрҙәр 1918 йылдың йәйендә [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияһын]] бер нисә ауыр еңелеүгә дусар итәләр;
— 1918 йылдың 11 июнендә Каппель Сызранды ала;
— 12 июндә Каппелдың доброволецтар отряды [[Һамар]]ға кире ҡайта, унан Волга буйлап ҡаланы яулап алыр өсөн Ставрополгә (хәҙер [[Тольятти]]) ташлана. Каппель маҡсаттарына уңышлы ирешә, ыңғайында Волга буйын ҡыҙылдарҙан таҙарта;
7 августа, ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронтын көсәйтеүенә<ref>1-я армия м. н. Тухачевский составында 30 мең ҡорал һәм штыкҡа 7, Вольский шулай уҡ дивизия составында 4-армияға. Шәхси етәкселеге аҫтында ҡазанда көнсығыш фронты командующийы И. И. Вацетиса тупланған 5-6 мең совет армияһы составында мин яугир, 30 орудие, 2 бронемашиналар, 2 [[Самолёт|аэроплан]] 6 пароход һәм ҡораллы.</ref>, «революция ҡурҡыныс аҫтында» тип иғлан иткән Троцкийҙың Волгаға шәхсән килеп етеүенә ҡарамаҫтан, подполковник В. О. Каппель командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр [[Ҡазан]]ды һәм уның менән бергә ҡорал, боеприпастар, медикаментар, амуниция, шулай уҡ Рәсәйҙең алтын запасы (тәңкәләрҙә 650 миллион алтын һум, 100 миллион кредит билдәләре менән, алтын, платина киҫәктәре, башҡа ҡиммәттәр) менән ифрат ҙур складтарын алалар.
 
Шулай итеп, [[1918 йыл|1918 йылдың]]дың авгусына «Ойоштороу йыйылышы территорияһы» көнбайыштан көнсығышҡа 750 саҡрымға һуҙылған (Сызрандән [[Златоуст]]ҡа тиклем, төньяҡтан көньяҡҡа — 500 саҡрым (Семберҙән Вольскиға тиклем) йәйелә. Комучтың власы, [[Һамар губернаһы|Һамар]], Һарытау (өлөшө), Сембер, [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]] һәм [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]]ларына тарала, уның хакмлығын [[Ырымбур]] һәм Урал казаклыҡтары ла таный.
 
Шулай уҡ Комуч Һамарға Әлихан Букәйханов һәм Мостафа Шоҡай етәкселегендәге ҡаҙаҡ «Алаш-урҙа»ның вәкилдәрен саҡыра һәм улар менән ҡыҙылдарға ҡаршы хәрби-сәйәси союз төҙөй.
 
== Комуч һәм Башҡорт хөкүмәте ==
Комуч [[Башҡорт хөкүмәте]]н таный. Август аҙағында Башҡорт хөкүмәте Комуч менән Халыҡ армияһы составындағы Башҡорт ғәскәренең махсус статусын таныу буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Сентябрҙә 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар дивизиялары [[Башҡорт айырым корпусы|Айырым Башҡорт корпусы]]на берләштереләләр. Комитет Башҡорт хәрби формированиеларын кейендереү һәм ҡоралландырыу өсөн 5 мең кейем комплекты, 1 мең винтовка һәм 10 пулеметпулемёт бүлеп бирә, үҙенең баҫмалары ярҙамында башҡорт халҡының мобилизацияһына булышлыҡ итә<ref>Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2003, стр. 220</ref> .
 
== Комучтың бөтөрөлөүе ==
1918 йылдың 6 июлендә Һамарҙа протест белдергән тимер юлсыларының ҙур митингы үтә, уларҙың Комучҡа карата нәфрәттәре шул тиклем көслө була, хатта ҡаланың коменданты ғәскәрҙәрҙе саҡыртырға мәжбүр була.
 
Мобилизация иғлан иткәндән һуң Комучтың эсер етәкселеге элекке крәҫтиәндәргә таяныу идеяһына кире ҡайта. Крәҫтиәндәрҙе Комуч тирәһендә туплау һәм мобилизацияны уңышлы үткәреү өсөн хөкүмәт ауыл сходтарын, улус һәм өйәҙ крәҫтиән съездарын үткәреүен ойоштора. Һөҙөмтәләре эсерҙар өсөн шаҡ ҡатырғыс була: крәҫтиәндәр [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашырға теләмәй, сходтар новобранецтарҙы армияға бирмәҫкә, хатта, һуғыш алып барыу өсөн булһа, налогтарҙы ла түләмәҫкә ҡарар сығаралар. Мобилизацияланған эшселәр һәм крәҫтиәндәр большевиктарға ҡаршы һуғышырға теләмәй, һәр уңайлы осраҡты файҙаланып, ҡасыу яғын ҡарайҙар, үҙ офицерҙарын бәйләп, ҡыҙылдарға әсирлеккә биреләләр. Армияла асыҡ баш бирмәү осраҡтары арта. 8 сентябрҙә Һамарҙа урынлашҡан ике полк фронтҡа сығыуҙан баш тарта. Уларҙы баҫтырыу өсөн 3 броневик, пулеметпулемёт командаһын һәм кавалерияны саҡыртырға тура килә — [[Һалдат|һалдаттарһалдат]]тар атылыу хәүефе аҫтында ғына ҡоралдарын һалырға мәжбүр булалар. 18 сентябрҙә, атыу ҡурҡынысына ҡарамаҫтан, ғәскәрҙәрҙең бөтөн эшелоны сығыуҙан баш тарта. Йыш ҡына Һамарҙа фатирҙа торған 14-се Өфө полкында дезертирлыҡ өсөн атылыу тураһында хәбәрҙәр була, полкта большевистик агитацияһының осраҡтары йыш күҙәтелә. Айырым ҡанһыҙлыҡ менән, нигеҙҙә эшселәрҙән торған, 3-сө Һамар полкының сығышы баҫтырыла, был полкта һәм 1-се Георгий батальонында гауптвахтанан дезертирлыҡ өсөн ҡулға алынған әсирҙәрҙе уңышһыҙ ҡотҡарыу ойошторолған була. Был осорҙа ҡалала булған генерал С. Н. Люпов иҫләүенсә, сафтан һәр өсөнсө кеше атылған ; һуңғараҡ бында фронтҡа сығыуҙан баш тартҡан 900 новобранецтар атып үлтерелә.
 
1918 йылдың сентяберендә Комуч Халыҡ армияны көсәйтелгән [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтынан]] бер нисә тапҡыр еңелә.
37 856

үҙгәртеү