Урта фарсы теле — версиялар араһындағы айырма

ә
Үҙгәртеү аңлатмаһы юҡ
Тамғалар: редактор вики-текста 2017
ә
|ISO3=pal – китапса урта фарсы теле ("пәһләүи")<br />xmn – манихей урта фарсы теле
}}
'''Урта фарсы теле''' (пәһләүи  теле; үҙ атамаһы ''парсиг'' — «фарсы») —  көньяҡ-көнбайыш төркөмсәләге үле урта иран теле. Боронғо фарсы теленең дауамы һәм [[Фарсы теле|яңы фарсы теленең]] элгәре булып тора. Тәүҙә Ирандың көньяҡ өлөшөндә  — Парста (Фарс) — таралған булған, артабан Сәсәниҙәр осоронда (III-VII быуаттар) тотош [[Иран|Фарсияның]] әҙәби һәм рәсми теле. VII быуаттан, [[Иран]]ды [[ғәрәптәр]] баҫып алғандан һуң,  Иранда һәм [[Һиндостан]]да [[Зороастризм|зороастр]] общиналарында һаҡланып ҡала.
 
Төрҙәре:
* китапса тип йөрөтөлгән урта фарсы теле  — дини (зороастр) һәм донъяуи әҙәбиәт теле;
* манихей урта фарсы теле — манихей общиналарының документтар теле.
Арами графикаһының төрлө төрҙәренә нигеҙләнгән ике яҙыу системаһы ҡулланылған<ref>Nyberg H. S., A manual of Pahlavi, pt. 1, Texts, alphabets, index…, Wiesbaden, 1964; pt. 2, Ideograms, glossary…, Wiesbaden, 1974</ref>:
Иң боронғо ҡомартҡылар — Парс хакимдарының тәңкәләрендәге легендалар (беҙҙең эраға тиклем II быуат).
 
Урта фарсы телендәге иң мөһим әҙәби ҡомартҡы — Авестаның авеста теленән тәржемәһе. [[Фарсы теле|Яңы фарсы теленә]] күсеү теле булған парси (пазенд) теле урта фарсының һуңғыраҡ формаһы булып тора. Ул парстарҙа һәм «беһдин»дәрҙә, йәғни Иран гебрҙарында, тик әҙәби тел булараҡ һаҡланған<ref>разговорный у парсов — гуджарати, англ. </ref> .
 
== Классик фарсыға күсеш ==
Яңы фарсы теле урта фарсының вариҫы булып тора. Үҙгәрештәр яйлап инә,  X—XI быуаттарҙа урта фарсы текстарын иртә яңы фарсы телендә һөйләшеүселәр әле уҡый һәм аңлай. Әммә X быуат аҙағынан айырмалар көсәйә:
* баштағы баҫымһыҙ һуҙынҡыларҙың  төшөүе; 
* һүҙ башында бер нисә тартынҡы булғанда һуҙынҡы өҫтәлеү (эпентеза); 
* һүҙ аҙағында  -g төшөп ҡалыу;
* баштағы w- урынына b- йә  (gw- → g-) ҡуйылыу;
* ҡылымдарҙа үҙгәрештәр, башлыса субъюнктивтың һәм оптативтың ҡайһы бер формаларын юғалтыу,  ҡылым префикстарын күберәк ҡулланыу;
* лексикала үҙгәрештәр, айырыуса үҙ һүҙҙәрен ғәрәп һәм төрки һүҙҙәре, XIX быуаттан инглиз, француз, хатта рус  (һирәк — самауыр, эстакан) һүҙҙәре менән алмаштырыу;
* Пәһләүи һәм манихей яҙмаларын, 4 хәреф өҫтәп, ғәрәп алфавитына алмаштырыу.
 
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пехлеви}}(урыҫ.)
* [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#mpers Среднеперсидские тексты на TITUS]
 
[[Категория:Иран телдәр]]
[[Категория:Урта быуаттар телдәре]]
86

үҙгәртеү