Италия — версиялар араһындағы айырма

198 байт өҫтәлгән ,  5 лет назад
категория
(категория)
}}
 
'''Ита́лия''' ({{lang-it|Italia}} {{IPA|[iˈtaːlja]}}), рәсми исеме '''Ита́лия Республикаһы''' ({{lang-it|Repubblica Italiana}})  — [[Көньяк Европа]]ла урынашҡан [[дәүләт]].
 
Төньяҡ-көнбайышта [[Франция]] , төньяҡта [[Швейцария]] һәм [[Австрия]] , һәм төньяҡ-көнсығышта [[Словения]] менән сиктәш. Шулай уҡ эсендә [[Ватикан]] һәм Сан-Марино тигән анклав дәүләттәр урынлашҡан.
 
Италия [[Аппенин ярымутрауы Аппенин]], [[Балкан ярымутрауы|Балкан]] ярымутрауҙарын, [[Сардиния утрауы|Сардиния]] һәм [[Сицилия]] утрауҙарын, [[Падан тигеҙлеге]], [[Альп тауҙары]]ның көньяҡ битләүҙәрен берләштерә.
 
== Административ төзөлошө ==
Италиянең баш ҡалаһы  — [[Рим]]. Ил 20 өлкәгә бүленгән  — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишесе  — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия  — айырым статуска эйә). Өлкәләр 110 административ-территориаль берәмлек - — [[провинция]]ға бүленә. Провинциялар коммуналарға бүленә, коммуналар иҫәбе 8101. Автономиялеы өлкәләрҙең үҙ парламенты  — өлкә шуралары һәм хөкүмәттәре бар.
 
[[Файл:Italie par régions sans noms.svg|350px|thumb|right]]
| style="text-align:right"|{{nts|3677000}}
|-
| ''[[Трентино — Альто-Адидже/Зюдтироль|Трентино  — Альто-Адидже]]''
| [[Тренто]]
| style="text-align:right"|{{nts|13607}}
| style="text-align:right"|{{nts|4276000}}
|}
Италия — донъялағы иң боронғо дәүләттәрҙең береһе. Илдең бтә территоряһын тауҙар биләй. Илдең төньяҡ өлөшөн бөтә Европала һәм Италиялағы иң ҙур тау системаһы − Альп тауҙары алып тора. Тау түбәләре бейеклеге уртаса 5 мең метр. Монбланда тауы — 4807  м. Ил Европа –Азия-Азия сейсмик бүлкәтенә урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәүҙәр һәм вулкан урғылыуҙар йыш була. Иң билдәле вулкан — Везувий. Сицилия утрауында Этна вулканы бар.
 
== Географияһы ==
Италияла уйһыулыҡтар тар һыҙат булып яр буйлап урынлашҡан. Иң ҙур уйһыулыҡ [[По]] йылғаһы буйлап урынлашҡан Подан тигеҙлеге. Был тигеҙлектә емеш һәм виноград баҡсалары, бөртөклө күльтуралар, шәкҡр һәм иген культуралары үҫтерелә.
Италия файҙалы ҡаҙылмаларға ярлы. Илдә [[терегөмөш]] һәм [[көкөрт]] рудалары табыла, ҙур булмаған полиметалл рудалары ятҡылыҡтары бар. Илдә төҙөлөш материалдары [[мәрмәр]], [[гранит]], [[вулкан туфтары]] күпләп табыла.
 
== Климаты ==
Илдең төньяҡтан бейек тауҙар ышыҡлап тороуы, йылы һәм туңмай торған диңгеҙҙең йоғонтоһо уның [[климат]]ын билдәләй. Көньяҡҡа табаныраҡ климат йылыраҡ. Падан тигеҙлегендә уртаса йылы, йәйе эҫе, ҡышы һалҡын һәм томанлы.
Илдә [[Урта диңгеҙ]] климаты өҫтөнлөк итә. Йәй оҙаҡҡа һуҙылған эҫе, ҡыш дымлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы 0°С –тан-тан юғары. Ҡышын ямғырҙар йыш яуа. Һирәк кенә ҡар яуа.
[[Альп тауҙары]]нда яуым-төшөм күп, 3000 миллиметрға етә. Яуым-төшөмдө дымлы көнбайыш елдәре алып килә. Тау түбәләре мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Климат тау итәгенән тау түбәһенә тиклем уртаса йылынан һалҡынға тиклем үҙгәрә.
Иң оҙон һәм таулы йылға — [[По]]. Был таулы йылға бик күп миҡдарҙа ултырма тоҡом алып килә һәм Адриатик диңгеҙгә ҡойған урында дельта яһай.
Тибр йылға Апенин ярымутрауындағы иң ҙур йылға. Илдең баш ҡалаһы [[Рим]] шунда урынлашҡан.
Илдә боҙлоҡ барлыҡҡа килтергән ҙур күлдәр күп. Ул күл буйҙарында донъя әһәмиәтендәге курорттар урынлашҡан.
 
== Халҡы ==
Төп халҡы — [[итальяндар]], уларҙың теле [[роман төркөмө]]нә ҡарай. Халыҡ һаны буйынса Италия Европала [[Германия]]нан ғына ҡалыша. Ҡалалар күп булған төньяҡта һәм [[Неаполь]] тирәһендә халыҡ тығыҙ урынлашҡан. Тауҙарҙа халыҡ сағыштырмаса һирәк. Халыҡтың байтағы күрше [[Швейцария]] һәм [[Германия]]ла йәшәй һәм эшләй.
 
== Сәнәғәт ==
Илдә файҙалы ҡаҙылмалар күп булмағанлыҡтан, завод-фабрикалар ситтән килтерелгә сеймалды ҡулланалар. Илдә төрлө машиналар, [[автомобиль]]дәр эшләп сығаралар. Автомобильдәр эшләү буйынса Италия донъяла алдынға илдәр рәтендә. [[Нефть|Нефтте]] [[химия]] тауарҙарына — [[пластмасса]]ларға, лак, буяуҙарға, синтетик [[сүстәр]]гә эшкәртеүсе заводтар күп. Бөтә нефть сит илдән, башлыса Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм Төньяҡ Африканан килтерелә.
 
== Аул хужалығы ==
Эҫе йәй һәм йылы дымлы ҡыш төрлө ҡультуралар үҫтерергә уңайлы. [[Бөртөклө күльтуралар]] йылына ике уңыш бирә. Йәйҙең ҡоро булыуы күп урындарҙа һуғарыуҙы талап итә.
[[Бойҙай]] — бөтөклө төп культура. Итальяндарҙың ғәҙәттәге ризығы бойҙай ононан яһалған макарон. Уның бер нисә төрө бар. [[Йәшелсә]], [[дөгө]] културалары ҙур майҙанды алып тора.
Илдә [[алма]], [[груша]], [[персик]], [[әфлисун]], [[һары сәй]], [[инжир]] үҫтерелә. Сицилияла [[әфлисун]], [[мандарин]], [[лимон]], [[виноград]], [[зәйтүн]] емеше плантаиялары бар.
 
== Әҙәбиәт ==
В.  А.  Коринская, И.  В.  Душина, В.  А.  Щенев, «Материктар һәм океандар географияһы» дәреслеге © «Дрофа», 2002
 
== Һылтанмалар ==
{{Навигация1
{{Башланғыс}}
 
[[Категория:ИлдәрИталия]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Республикалар]]
 
{{Link FA|ar}}
38 428

үҙгәртеү