Ирек — башҡа шарттар, шул иҫәптән, тәбиғи, ижтимағи, шәхси коммуникатив (аралашыу) һәм шәхси нәҫел факторҙары менән сикләнмәгән субъект эшмәкәрлегенең төп сәбәпсеһе булған хәл[1]. Был осраҡта иректе кеше үҙ эшмәкәрлегенең үҙен һәм башҡаларҙы һәләкәткә илтеү ҡурҡынысын иҫәпкә алмаған бәйһеҙлек менән бутарға ярамай.

Ирек
Ҡапма-ҡаршыһы Ҡоллоҡ
Commons-logo.svg Ирек Викимилектә

Иректең төрлө билдәләмәләре бар[⇨]. Этикала ирек кешенең ихтыяр азатлығы менән бәйле.

Философияла: Ирек — тышҡы маҡсат ҡуйыу булмағанда эшмәкәрлек һәм тәртип булдырыуҙы нығытыусы субъектҡа бәйле дөйөм мәҙәни төшөнсә — универсалия[2].

Ирек халыҡты әйҙәй — Эжен Делакруа картинаһы, 1830 йылғы июль революцияһы символы

Ирек- хоҡуҡи тәртипҮҙгәртергә

Немец классик философияһына нигеҙ һалған философ Иммануил Кант ирек менән хоҡуҡи тәртиптең тығыҙ бәйләнеше тураһында яҙа. Ул кеше башҡа кешегә түгел, ә законға буйһонған хәлдә генә ирекле була тип раҫлай[3]:

Ирек- башҡаларҙың [кешенең] башбаштаҡлығына буйһонмау. Башҡаларҙың [кешеләрҙең] иркенә ҡамасамауламаһа, дөйөм законға ярашлы — был уға, кеше тәбиғәтенә ярашлы, тәбиғәттән, тыумыштан бирелгән хоҡуҡ.

Ирек — үҫеш маҡсатыҮҙгәртергә

Эрих Фромм фекеренсә, ирек- кеше үҫеше маҡсаты[4]:

Библияла […] ирек менән бәйһеҙлек- кеше үҫешендә маҡсат булып тора ; кеше эшмәкәрлегенең тәғәйенләнеше шунан ғибәрәт- был кешене үткәндәргә, тәбиғәткә, ырыуға һәм һынташтарға бәйләп тотҡан бығауҙарҙан ҡотолоу процесы.

Иҡтисади ирекҮҙгәртергә

Билдәле экономист Фридрих фон Хайек иҡтисади иректең түбәндәге билдәләмәһен бирә[5]:

Иҡтисади ирек —һайлап алыу хоҡуғы һәм уға бәйле тәүәкәллек һәм яуаплылыҡты эсенә алған теләһә ниндәй эшмәкәрлек азатлығы ул.

Хайек фекеренсә, планлы иҡтисад либераль капитализмдан иҡтисади азатлыҡ булмау менән айырылып тора[6].

Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. «Свобода» // Новая философская энциклопедия.
  2. Новейший философский словарь.
  3. Immanuel Kant «The Metaphysics of Morals»
  4. Эрих Фромм «Библейская концепция человека». Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 октябрь 2011. 27 февраль 2013 тикшерелгән.
  5. Ф. А. фон Хайек. Экономический контроль и тоталитаризм. — В кн.: Ф. А. фон Хайек. Дорога к рабству. М.: «Новое издательство», 2005. — 264 с. — ISBN 5-98379-037-4. — с. 113.
  6. Петров Ю.В. Фридрих фон Хайек: жизнь, методология, уроки. www.hayek.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2012.

СығанаҡтарҮҙгәртергә

ҺылтанмаларҮҙгәртергә