Адавие Эфендиева

Адавие́ Эфе́ндиева (ҡырымтат. Adaviye Efendiyeva, Адавие Эфендиева; 1879, Евпатория — 1944, Сәмәрҡәнд эргәһендә, Үзбәкстан) — ҡырым татар рәссам-орнаменталисы[1][2].

Адавие Эфендиева
Рәсем
Заты ҡатын-ҡыҙ
Тыуған көнө 1879
Тыуған урыны Рәсәй империяһы, Таврида губернаһы[d], Евпатория[d]
Вафат булған көнө 1944
Вафат булған урыны СССР, Сәмәрҡәнд
Һөнәр төрө рәссам, вышивальщик
Статус авторского права как автора срок действия авторских прав истёк[d]
Авторҙың Викимилектәге ҡалыбы Adaviye Efendiyeva
Commons-logo.svg Адавие Эфендиева Викимилектә
Адавие Ефендиева һүрәте (1920)

БиографияһыҮҙгәртергә

Адавие Эфендиева 1879 йылда Таврида губернияһының Евпатория ҡалаһында тыуған. Иртә йәштән өләсәһенән сигеү һәм туҡыу сәнғәтенә өйрәнә[2]. Сигеү өсөн станокка тәүге тапҡыр 12 йәшендә ултыра, ә 4 йылдан һуң атаһы уға туҡыу станогын һатып ала һәм уны өйрәтеү өсөн туҡыусылыҡ оҫтаһын яллай[3].

1928 йылда Адавие Евпатория музейының милли сигеү түңәрәген етәкләй[1], сигеү техникаһына өйрәтә. 1930 йылда артель эшсеһе, артабан «Эски Орнек» («Иҫке биҙәк») артелендә сигеү инструкторы була[1]. 1937 йылға ҡәҙәр 500-ән ашыу орнаменттар яһай[2]. 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортацилау ваҡытында Сәмәрҡәнд ҡалаһы эргәһендә вафат була[1][3]. Аҡлана[1].

ИжадыҮҙгәртергә

1935 йылдан Адавие художестволы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Тәүге һүрәттәре Мәскәүҙә уҙғарылған Ҡырым татарҙары һәм ҡарайымдары халыҡ сәнғәте оҫталарының күргәҙмәһендә, шулай уҡ I Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәттә үҙешмекәрлек күргәҙмәһендә күрһәтелә[2]. Уның орнаменты менән биҙәкләнгән изделиелар Европала һәм АҠШ-та күрһәтелә. Адавие Эфендиева 200-ҙән ашыу орнаменталь композицияның авторы булып тора[1]. Уның әҫәрҙәре араһында — ашъяулыҡ, никах таҫтамалдары, биҙәкле билбауҙар бар[4]. Сәнғәт ғилеме белгесе Исмет Заатов буйынса, уның ижадына һүрәттең аңлайышлығы, үҙенә бер төрлө генә булған композиция хас. Адавие Эфендиева үҙенең композициялары тураһында былай тип һөйләй: «Минең орнаменттарым — минең уйҙарым»[3]. Уның «Промшвей» артеле уҡыусылары араһында Алиева, Бекирова һ.б. бар[5]. Эскиздары һәм һүрәттәре Таврида үҙәк музейы фодтарында (Симферополь) һаҡлана.

ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 В. М. Басиров ЕФЕНДІ́ЄВА Адавіє  (укр.). Енциклопедія сучасної України.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Катерина Качур «Мої орнаменти — мої думки» — Адавіє Ефендієва (Крим)  (укр.). rukotvory.com.ua.
  3. 3,0 3,1 3,2 Заатов И. НАРОДНОЕ И ДЕКОРАТИВНО-ПРИКЛАДНОЕ ИСКУССТВО КРЫМСКИХ ТАТАР.
  4. Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944 гг.) : Биобиблиографический словарь // Українська біографістика. — 1999. — Вип. 2.
  5. Адавие Эфендиева. medeniye.org (2 апреля 2009).

ӘҙәбиәтҮҙгәртергә

  • Исмет Заатов. Крымскотатарское декоративно-прикладное и изобразительное искусство. — Симферополь : ТАРПАН, 2003. — 336 с.
  • П. Я. Чепурина. Орнаментальное шитьё Крыма. — Москва; Ленинград : Всесоюзное кооперативное объединенное издательство, 1938. — 63 с.
  • Творчество крымских вышивальщиц // Красный Крым. — 1936. — 15 нояб.; 1937. — 29 сент.
  • Иоффе М. Вышивальщицы // Красный Крым. — 1940. — 8 марта
  • П. Чепурина. Творцы орнамента // Красный Крым. — 1940. — 14 марта.
  • Крымскотатарские художники : биобиблиограф. словарь / сост. Э. Я. Черкезова. — Симферополь : Доля, 1999